Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 7
Vedārthaprakāśa 7
- Language
- Sanskrit
7.p1
arthavādapuraḥsaraṃ saumyaṃ caruṃ vidhatte--
7.1
rājānaṃ dīpyamānamoṣadhyadhipatiṃ vai somaṃ ghnantīva hiṃsantīva | sa ca somaḥ tena pramīyate iva bhavati | yad yasmād enaṃ somam abhiṣuṇvanti | tasyābhiṣutasya mṛtaprāyasya somasya etāṃ prasiddhāṃ anustaraṇīṃ mṛtasya vaitaraṇīnadyuttārikā anustaraṇī tāṃ kurvanti | yat yasmāt saumyaṃ somadevatyaṃ caruṃ nirvapanti | tasmāt ata eva loke puruṣāya puruṣāya sarvasmai mṛtāyānustaraṇī kriyate | vaitaraṇīnadyuttārikā gaurdīyate | ataḥ somābhiṣavanimiptaṃ saumyaṃ caruṃ nirvapedityarthaḥ | tathā cādhvaryuśākhāyāmāmnāyate ghnanti vā etatsomaṃ yadabhiṣuṇvanti yatsaumyo bhavati yathā mṛtāyānustaraṇīṃ ghnanti tādṛgeva tat | yadyuttarārdhe vā madhye vā juhuyāt | yadevābhyāṃ samadaṃ dadhyāt dakṣiṇārdhe juhoti (tai. saṃ. 6. 6. 7. 1) ityādi |
hutaśiṣṭe pātrasthite saumye carāvājyaṃ pūrayitvā tadavekṣaṇamarthavādena vidhatte-
17
prajāpatiḥ vidhātā puraivam akāmayata bahuḥ syāṃ sthāvarajaṅgamātmakatvena nānāvidho'haṃ bhaveyam | tasyaiva vivaraṇaṃ prajāyeya iti | sa evaṃ kāmayitvā retasyāṃ retasyā prathamā vadhūḥ | tadanvayādṛgapi retasyā | tāmupārasmai gāyatā naraḥ (sā. 651) ityetāmṛcaṃ sāmnā pracchannāṃ vyāptām agāyat | yat yadi kaścit ṛcam asāmnīṃ sāmarahitāmagāsyat tarhi tasyām ṛci amāṃsaṃ māṃsarahitam asthi ajaniṣyata | ṛcamapuṣṭāmakariṣyadityarthaḥ | kiṃ ca yad yadi sāma anṛcam ṛgvarjitamagāsyat tarhi anasthikam asthirahitaṃ māṃsam ajaniṣyata | tat sāma nirādhāramajaniṣyatetyarthaḥ | tasmāt ādyāmṛcaṃ
sānnā pracchannāṃ gāyati gāyedityarthaḥ | yasmodavaṃ tasmāt loke puruṣo māṃsena tvacā lomnā ca pracchannaḥ san jāyata iti |
retasyāyāṃ trirudgrahaṇaṃ vidhatte-
7.2
purā satraṃ bahukartṛkaṃ dvādaśāhādibahudinasādhyaṃ yāgam āsīnānām anutiṣṭhatāṃ sādhyānām etannāmakānāṃ devānām akṣasu cakṣuṣu śarkarāḥ sikatā jajñire jātāḥ | te devā indramupaniṣeduḥ upāgaman | gatvā caivamavocan | teṣāṃ satramāsīnānām asmākaṃ cakṣuṣu śarkarāḥ kathaṃ nu jāyeran | he indra ! tvaṃ yāḥ cakṣuṣu utpannāḥ śarkarā vidyā jānīṣe ityevaṃpṛṣṭa indraḥ tatparihārāya tebhyo devebhyaḥ saumye carāvetat prasiddhaṃ śyāvam ājyaṃ prāyacchat | tataste tadājyamavekṣanta | tadavekṣaṇena te devāḥ prāpaśyan | teṣāṃ cakṣūṃṣyapanītaśarkarāṇyubhūvannityarthaḥ | ato yaḥ kaścit pumānevaṃ vidvān jānan saumyaṃ carumājyapūrṇamavekṣate sa prapaśyati samyak paśyati, anandhaśca bhavati | tasmādghṛtaśiṣṭam ājyapūrṇaṃ carumavekṣetetyarthaḥ | atra viśeṣo bahvṛcabrāhmaṇe śrūyate—pratigṛhya saumyaṃ hotā pūrvaṃ chandogebhyo'vekṣeta taṃ haike pūrvaṃ chandogebhyo haranti tattathā na kuryāt | vaṣaṭkartā prathamaṃ sarvabhakṣān bhakṣayatīti ha smāha tenaiva rūpeṇa tasmādvaṣaṭkartaiva pūrvo'vekṣetārthainaṃ chandogebhyo haranti (ai. brā. 3. 32. 5. 6) iti |
praśaṃsāpūrvakaṃ setikartavyatākaṃ saumyacaruprāśanaṃ vidhatte --
pavamānāyendave (sā. 651) ityatra pakāravakāramakāreṣu triṣvakṣareṣu pratyekaṃ plutaṃ kuryādityarthaḥ | tathā ca drāhmāyaṇaḥ—retasyāyāstrirudgṛhṇātīti brāhmaṇaṃ bhavati | pāvāmānāyendāvā (21.3.15; lā. 7.12.3) iti |
tatpraśaṃsati-
7.3
yaḥ pumān annādyāya annādibhakṣaṇāya alaṃ samarthaḥ sannapi | 5 athaśabdo'pyarthe | annaṃ nādyāt vāgindriyāt (!) sadaso dakṣiṇārdhaṃ dakṣiṇadigardhabhāgaṃ gatvā etaṃ saumyātiśeṣaṃ hutaśiṣṭaṃ saumyaṃ caruṃ prāśnīyād udgātā | tasmādeva carubhakṣaṇādannādyaṃ janaṃ krāmati prāpnoti | yo jano'lamannādyāya samarthaḥ sannapi annaṃ nātti | kiṃ ca, asmāt prāśanāt pitaro'pi tṛptā bhavantīti śeṣaḥ | ato janyena janahitena annena 10 bhakṣaṇayogyena eva anena annamatti | hitānnādanasāmarthyenaiva annamattītyarthaḥ | na kevalam iha loke, kiṃ tu paratrāpi annādo bhavatīti |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇe prathamādhyāye saptamaḥ khaṇḍaḥ |
7 ||
iti śrīmadrājādhirājaparameśvaravaidikamārgapravartakaśrīvīrabukkabhūpālasāmrājyadhuraṃdhareṇa 15 sāyaṇācāryeṇa viracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇavyākhyāne prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ |
athāgniṣṭome bahiṣpavamānadharmāḥ kathyante | tatra tāvat upāsmai gāyatā naraḥ (sā. 651) ityetāmādyāmṛcaṃ sāmnā pracchannāṃ gāyediti praśaṃsāpūrvakaṃ vidhatte—
ime prasiddhāḥ pṛthivyantarikṣadyulokāḥ trayaḥ eṣāṃ lokānāmavaruddhaye prāptyarthaṃ trirudgṛhṇīyāt | ata eva ca tribhyo retaḥ sicyate |
tatra ca hiṃkāraṃ niṣedhati-
7.4
hiṃkāranindayā tadvarjanaṃ praśaṃsati-
7.5
nigadasiddhametat |
niyamāntaramāha—
7.6
retasyā prathamā ṛk | chandasā gāyatrī | devatayā prājāpatyā | prajāpatinā gītatvāt | ityetat sarvaṃ dhyāyan etayā retasyayā gāyet | hi yasmād idaṃ sarvaṃ retaḥ | tathā ca śrūyate—prajāpate reto devāḥ | devānāṃ reto varṣam | varṣasya reta oṣadhayaḥ (ai. ā. 2|1.3.1) ityādi |
retasyāyāṃ setikartavyatākaṃ gānaṃ vidhāyedānīṃ dvitīyāyām abhi te madhunā payaḥ (sā. 652) ityasyāṃ gīyamānaṃ vidhatte—
7.7
gāyedityarthaḥ |
tatra viśeṣamāha—
7.8
tasyā ṛco dve akṣare saśayanī saha śayāte iti saśayanī vyatiṣajati vyatiṣakte kuryāt | te ke akṣare ityata uktam madhyamasya pādasya iti | atharvāṇo aśiśriyuḥ (sā. 652b) ityasya pādasya uttamam antyākṣaram | uttamasya devaṃ devāya devayuḥ (sā. 652c) ityasya ca prathamam akṣaram | tathā ca
rāhmāyaṇo gānena vyatiṣaṅgaṃ darśitavān | atharvāṇo āśrade3yurvande vāyadā (sā. 652^{bc}) (21.3.19; lā. 7.12.4) iti |
etatpraśaṃsati—
7.9
spaṣṭo'rthaḥ |
gāne niyamaṃ darśayati—
7.10
chandasā gāyatrī devatayā āgneyīti | agnyadhiṣṭhānarūpāṃ pṛthivīṃ ca dhyāyan etayā gāyet |
atha sa naḥ pavasva śaṃ gave (sā. 653) ityasyāṃ tṛtīyāyāṃ gānaṃ vidhatte—
7.11
gāyedityarthaḥ |
gānaviśeṣamāha—
7.12
tām ṛcaṃ balavadiva prayatnavadiva urasā sthānenaiva gāyedityarthaḥ 12 || viśeṣāntaramāha—
7.13
tasyā ṛcaḥ uttamārdhe dve akṣare dyotayati | etad brāhmaṇamanūdya drākṣāyaṇo matabhedena vyācakāra | tasyā dve uttamārdhe akṣare dyotayatīti
brāhmaṇaṃ bhavati ne ūrdhvaṃ hiṃkārātte nirbrūyāditi gautamaḥ bādhā iti dhānaṃjayyaḥ (21.3.21.23; lā 7.12.69) iti | śaṃ rājan (sā. 653) ityarthe hiṃkārādūrdhvaṃ yadakṣaradvayaṃ tanniruktaṃ geyamiti gautamasya matam | hiṃkārāt pūrvaṃ bādhā ityakṣaradvayaṃ niruktaṃ geyamiti dhānaṃjayyamatamiti |
tacchaṃsati—
7.14
tat tena akṣaradvayadyotanena cakṣureva prāṇatvena yunakti | tasmāt tata eva cakṣuḥ yuktaṃ saṃbaddhameva bhavati |
atrāpi gāne niyamamāha—
7.15
pūrvavadvyākhyeyam |
atha davidyutatyā rucā (sā. 654) ityasyāṃ gānaṃ vidhatte—
7.16
atra gāne viśeṣamāha—
7.17
dvādaśākṣaraparyantaṃ tasyā ṛcaḥ catvāri catvāryakṣarāṇi nikrīḍayanniva nitarāṃ krīḍayanniva viramya gāyedityarthaḥ |
tataḥ stauti—
7.18
jagatī dvādaśākṣarapadā | spaṣṭamanyat |
tatra eva viśeṣāntaramāha—
7.19
tadetadanūdya matabhedena vyācaṣṭe sūtrakāraḥ—'tasyāścatvāryuttamārdhe'kṣarāṇi dyotayatīti brāhmaṇaṃ bhavati | dve purastāddhiṃkārāt tayopariṣṭāditi gautama iti | somaḥ śukrā iti dhānaṃjayyaḥ (drā. 21.3.24.26; lā. 7.12.10-12) iti | spaṣṭo'rthaḥ |
tatpraśaṃsati—
7.20
tat tenākṣaracatuṣṭayadyotanena śrotrameva prāṇatvena yunakti | tasmāt tata eva śrotraṃ yuktaṃ catuṣṭvasaṃkhyayā | katham ? dve śrotre upādhibhedena tathā
pratiśravaṇe pratidhvanī ityevam | yata evaṃ tasmāt puruṣaḥ sarvā diśaḥ śṛṇoti | sarvāsu dikṣu vartamānān śabdān śṛṇotītyarthaḥ | tasya vivaraṇam - parāṅapi yan gacchan pratyaṅṅapi sarvataḥ śṛṇoti |
gāne niyamamāha -
7.21
pūrvavadvyākhyeyam |
atha hinvāno hetubhirhitaḥ (sā. 655) ityasyāṃ gānaṃ vidhatte -
7.22
tatra viśeṣamāha -
7.23
tāṃ caturdhā vyāvṛtya gāyediti vacanāccatuḥkhaṇḍāṃ pañcamīṃ kuryāt | hiṃkārādūrdhvamekaḥ | trayaḥ pūrve khaṇḍāḥ | tatra pūrveṣu triṣvapi khaṇḍeṣu antyamakṣaraṃ ninardedityarthaḥ |
tatpraśaṃsati -
7.24
āha ya evaṃ ninardan gāyati sa bahutamāt puruṣāt bahusaṃtatiparyantamannamattītyarthaḥ | kiṃ ca, ya evaṃ veda so'pi annādo bhavati |
tatraiva viśeṣāntaramāha—
7.25
tāmṛcamaṃśabhedena niruktāmaniruktāṃ ca gāyet | ayamarthaḥ | asya catvāro gītikhaṇḍāḥ | tān krameṇa niruktamaniruktamityevaṃ vyatyāsaṃ gāyediti | tathā ca drāhmāyaṇaḥ—tasyāḥ dvitīyaṃ pādaṃ nirbrūyāt | tṛtīye cākṣare pañcamaṣaṣṭhe (lā. śrau. sū. 7. 13. 3.) iti | asyārthaḥ--asyāḥ dvitīyaṃ pādaṃ niruktaṃ gāyet | tṛtīye pāde prathamaṃ caturakṣaramaniruktaṃ punaḥ pañcamaṣaṣṭhe nirukte gāyet | hiṃkārādūrdhvaṃ punarapyaniruktamityevaṃ vyatyāsaṃ gāyediti |
tatpraśaṃsati—
7.26
asyā ṛco niruktenaiva vāco vākphalaṃ bhuñjate | kiṃ ca, asyā aniruktaṃ tatkāryam upajīvanti | yaścaivaṃ veda so'pi vācaṃ bhuṅkte | enāmupajīvati ca |
atra niyamamāha—
7.27
eṣā chandasā anuṣṭup | khaṇḍacatuṣṭaṃ pādacatuṣṭamiti catuṣṭuṣṭāmyāt | devatyā prājāpatyā | sarvam eva dhyāyan etayā gāyet | hi yasmāt idaṃ sarvaṃ jagat prājāpatyaṃ prajāpatisaṃbandhīti |
atha ṛdhak soma svastaye (sā. 656) ityasyāṃ gānaṃ vidhatte—
7.28
atra viśeṣaṃ darśayati—
7.29
tasyā ṛco dve dve akṣare ā ṣaḍbhyo'kṣarebhyaḥ ṣaḍakṣaraparyantam udāsaṃ gāyet | tadeva matabhedena darśitavān sūtrakāraḥ—saṃjāgmānodāivākā trā iti dhānaṃjayyaḥ iti | kāvā iti śāṇḍilyaḥ iti (21. 4. 7; lā. 7. 12.5.6) |
tadakṣarasaṃkhyāṃ praśaṃsati—
7.30
ṣaṭsu eva vasantādiṣu ṛtuṣu sarvaṃ pratitiṣṭhati | ṛturūpeṇa vibhinnasya kālasya sarvotpattinimittakāraṇatvāt |
atrāpi niyamamāha—
7.31
pūrvavadvyākhyeyam |
evaṃ sarvāsṛkṣu gānaṃ vidhāya kacittadanūdya phaladarśanena stauti—
7.32
yo gāyatre gāyatrīchandoyukte prātaḥsavane triṣṭubhaṃ tṛtīyāmṛcaṃ gāyati jagatīṃ caturthī gāyati anuṣṭubhaṃ pañcamīṃ gāyati ṣaṣṭhīṃ paṅktiṃ gāyati | eṣa so'yaṃ ihaiva ihaiva | cakārāt paratrāpi | dviruktirādarāthau | manasā gacchati saṃkalpenaiva cābhīṣṭāni prāpnotītyarthaḥ | ante (āste?) pratitiṣṭhati cetyarthaḥ |
gāyatre dve iti darśayati—
7.33
tatphalaṃ darśayati—
7.34
tat tena ca dvayoganena prāṇamevābhyeti | hi yasmāt prāṇo gāyatram | tathā coktaṃ purastāt prāṇo gāyatrīti | kiṃ ca, tena panthānaṃ ṛtuphalamārgamevābhyeti | hi yasmāt gāyatraṃ panthāḥ | kratvaṅgatvāt |
bahiṣpavamāne viśeṣāntaraṃ vidhatte—
7.35
uttamām ṛcaṃ rathantaravarṇāṃ, rathantarasyeva varṇacatuṣṭayaṃ yasyāḥ sā rathantaravarṇā, tāṃ gāyet | atra viśeṣāntaramāha drāhyāyaṇaḥ—tasyā ūrdhvaṃ prastāvāccatvāryakṣarāṇyunmiṣṭobhet (3.4.25; lā. 1.12.11) iti | tasyāyamarthaḥ | tasyāḥ rathantaravarṇāyāḥ uttamāyāḥ prastāvādūrdhvamudgīthasyāditaścaturakṣaraṃ rathantaravadvaṅkārairanmiṣṭobhedū iti |
tatpraśaṃsati—
7.36
iyameva ṛk rathantaram | taddharmakatvāt | kiṃ ca, asyāmeva ṛci sāmani ca pratitiṣṭhatīti | yadvā, asyāṃ gīyamānāyām eva yajamānaḥ pratitiṣṭhati yajñaphalaṃ labhata iti |
athaitāstvṛkṣu vidhāsyamāne dhūrgāne bahiṣpavamāne tāsāmānulomyaṃ vidhatte—
Linked texts (1)
- Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa — Sanskrit