Rigveda 7
Ṛgvedasaṃhitābhāṣya 7
- Language
- Sanskrit
7.1
vṛṣā varṣikaḥ āhutyādhāratvena praṇādhikayā vṛṣṭerdātā agniḥ | vṛṣṇe yajñadvāreṇa stutīnāṃ haviṣāṃ vṛṣṭeśca varṣituryajamānasyārthāya | duduhe dogdhi pūrayati prakṣārayati | kathaṃ | dohasā dohanena maha[tā] prakṣāreṇa | kutaḥ | divaḥ sakāśāt | payāṃsi udakāni vṛṣṭilakṣaṇāni | kīdṛśo'gnirduduhe | yahvaḥ mahān | adābhyaḥ ahiṃsyaśca | kīdṛśasya yajamānasyārthāya duduhe | aditeḥ akṣīṇayāgakriyasya | kiñca | viśvaṃ sarvaṃ | so'gnirveda jānāti | kimiva | varuṇo yathā āditya iva | kena veda | dhiyā prajñayā ātmānurūpayā | īdṛśo'gnissa | yajñiyaḥ yajñārhaḥ | yajatu pūjayatu | yajñiyān yajñārhānṛtūn devatātmakān ||
rapat | rapa la[pa] vyaktāyāṃ vāci | rapitavatī agniguṇān vyaktamuktavatī manassamāgayogāt ? | gandharvīḥ vāk stutilakṣaṇā | apyā ca adbhiḥ saṃskṛtā ca yoṣaṇā | strī āhutilakṣaṇā | agniṃ samyaktarpitavatīti śeṣaḥ | nadasya | nad iti stotṛnāma | stoturmama saṃbandhinī | etajjñātvā idānīmapi nāde śabde stutilakṣaṇe samyakarttavyatvena nimittabhūte | paripātu calatvāditaścetaśca gacchan svasthāpanena sarvato rakṣatvagnirme mama svabhūta manaḥ | yenāhaṃ samāhitamatirbhūtvā samyak stutiṃ karomītyabhiprāyaḥ | kiñcānyat | iṣṭasya yajñasya madhye | aditiradīno'gniḥ | ni dhātu | dhanadānena śraddhājananena ca nityaṃ sthāpayatu | naḥ asmān | kiñca bhrātāpi | naḥ asmākaṃ sambandhī | jyeṣṭhaḥ prathamaḥ sarvaprayojaneṣu pradhānaḥ | vi vocati | yanmayoktaṃ tadeva viśeṣeṇa
vakti | etaduktaṃ bhavati | ahameva na kevalaṃ sarva evāsmat kulīno devayāgapriya iti ||
7.3
so cit [t ]yā pūrveṣvapi kāleṣu agneryāgārthamuditamati ? | saiba nu kṣipraṃ | bhadrā kalyāṇī | kṣumatī kṣuśabde stutiśabdavatī stutimatītyarthaḥ | athavā prātarutthitapakṣimanuṣyādiśabdavatī | yaśasvatī kīrttimatī dhanavatī vā | uṣā uvāsa uṣitavatītyarthaḥ| kimarthaṃ | manave sarvasya mantrajñāturagneryāgārthamityarthaḥ| svarvatī ādityavatī | ādityasya prabhāsamīpasthāvetyarthaḥ| kadā uditavatī | ucyeta | yat yadā | īṃ enaṃ | uśantaṃ stutiṃ haviśca kāmayamāna uśatāṃ yaṣṭuṃ kāmayamānānāṃ yajvanāṃ saṃbandhinamagniṃ | hotāraṃ āhvātāraṃ | tvena ? homakāriṇaṃ vā | anu kratuṃ | vidathāya yajñāya yāgārthaṃ | jījanan janitavantaḥ prajvālitavantaḥ ṛtvigyajamānaḥ tadoditavatīti saṃbandhaḥ ||
7.4
adha atha anantaraṃ | tyaṃ yājñau hūyate yajvabhirdevatārthaṃ taṃ | drapsaṃ dātṝccham ati bahulaṃ somaṃ | vibhvaṃ mahāntaṃ | vicakṣaṇaṃ vividhandraṣṭāraṃ sarvasya|viḥ pakṣī | ābharata āhṛtavān | iṣitaḥ preṣito'gninā | śyenaḥ | adhvare yajñe | kiñca | yadi yadā | viśaḥ manuṣyāḥ | vṛṇate prārthayante| dasmaṃ darśanīyaṃ śatrūṇāmupakṣapayitāraṃ vā | kīdṛśa[rāḥ] manuṣyāḥ āryāḥ abhigamanīyāḥ | māṃ bruvanto yajamānā ityarthaḥ | agniṃ hotāraṃ hotrā (?) padārthakāriṇaṃ āhvātāraṃ vā devānāṃ | adha atha | dhīḥ karma itikarttavyatā | ajāyata jāyate pravarttata ityarthaḥ ||
sadā satatam | asi bhavasi | raṇva ramaṇīyaḥ | kimiva | yavasā iva puṣyate | yathā yavasāni haritatṛṇayavādighāsāḥ | puṣyataḥ svapuṣṭi kurvataḥ hastyaśvagomahiṣyādicatuṣpadasya ramaṇīyāḥ prītikārāssalā bhavanti | kiñca | hotrābhiḥ | hotreti yajñanāma | yajñaiḥ he agne ! manuṣo manuṣyasya sarvasya yajvanasvabhūtaiḥ | svadhvaraḥ suyajñaḥ manuṣyasambandhināṃ yajñānāṃ sviṣṭakṛtā guṇakārī bhūyiṣṭhabhāga bhavetyarthaḥ | kiñca | viprasya vā medhāvina [ : | bhūri ] bhirbahubhirdevaiḥ ca saha ||
7.6
ut īraya udgamayatvamātmajyotiriti śeṣaḥ | pitarā pitā mātretyekaśeṣavijñānāt sarvaprāṇinānmātāpitṛbhūte dyāvāpṛthivyau pratīti śeṣaḥ | athavā ādityādijyotiṣṭudgamanasya ca prakāśanasya ca saṃbandhadarśanāt | udgamanena prakāśanaṃ lakṣyate prakāśayobhe āvadyā vā pṛthivyau suṣṭhu jvālityarthaḥ ? | kimiva | jāra ā bhagaṃ | ākāro'tropamārthaḥ | rātrernakṣatrādijyotīrdīptināñca jarayitṛtvājjāra| ādityaḥ savitṛśabda [ o ] vā dyusthānaḥ | sa yathā bhagamādityandyusthānamevottarādyastaṃ bhajanīyaṃ vā svajyotiḥ bhaumaṃ vā pāradārika eva bhago'pi strī bhagaḥ yathājāraḥ pāradārikino devā haryato yāgaṃ kāmayamānān hṛttaḥ hṛdayena iṣyati |
iṣirayaṃ gatyarthaśśuddho'pyadhyupasargapūrvo'tra draṣṭavyaḥ adhīṣyati adhigacchati devāṃsyabhavetyarthaḥ ? | vivaktiva [ vi ? ] vakṣa [ti] śastralakṣaṇā stutīḥ vahnirvoḍhā stutīnāndevān prati prāpayitā hotā | svapasyate śobhanañca svakarma kartumicchati | makhaḥ | †makha śabdādyajñanāmnastatkarotīti ṇic ṇyantādvikkṛte makha iti yajñakāryadhvaryu rucyate | taviṣyate | tavatirvṛddhyarthaḥ | sa cātrāntarṇītasanarthaśca draṣṭavyaḥ kṛta ? viyaṣati ca stotralakṣaṇā stutīrvardhayituñcacchatītyarthaḥ | asuraḥ prāṇavān prajñāvān vā udgātā| vepate ṣṭuvepṛ kaṃpane utpanne ce [ tyanye ?] tne ṛtvikarma vaiguṇye prāyaścittakāritvāt karmavaiguṇyotpattervibhyat kaṃpate ca | matī matyā buddhyā | kaḥ sāmarthyāt brahmā| yato yajamānaḥ sarvārvvijaśca
svaṃ svaṃ karma kartumiccha[nti]nta | tacca tvadudyāmanamantareṇa na śakyate karttuṃ | ata udyāmayetyarthaḥ ||
7.7
yaste tava svabhūtāṃ | he agne | sumatiṃ śobhanāṃ stotṝṇāṃ yaṣṭṛṇāñcānugrāhikāṃ buddhiṃ | martto manuṣya stotrākhyo yaṣṭrākhyaśca | akṣat aśnoti | stutibhirhavirbhiṃśca tvāmanugrahaśīlaṃ paricaratītyarthaḥ | he sahasassūno balasya putra | sa manuṣyaḥ | ati ca[pra] śṛṇve śrūyate | sarvāllokānatītya prakarṣeṇa śrūyate | iṣamannaṃ | dadhānaḥ [mṛ] gyānpārthibhyo dadan| vahamāna ūhyamānaśca | aśvai[:]tottarakālaṃ? devo bhūtvā | dyumān dyusthānavāndīptimānvā | amavān ātmavāṃśca svādhikāraṃ prati yatnavān vetyarthaḥ | bhūṣati bhavati | kiyantaṃ kālaṃ | ucyate | dyūn dyurityaharnāma | [ācandrārkaṃ] mityarthaḥ ||
7.8
yat yadā | tvaṅge | eṣā asmat kṛtā | samiti stutisaṃgatirāhutisaṃgatiśca | bhavāti | devī dīptā guṇaiḥ | ucyate | deveṣu | kīdṛśeṣu | yajatā yajateṣu yaṣṭavyeṣu | devā yaṣṭavyā asmābhi stūyante ijyante cetyarthaḥ | he yajatra yaṣṭavya | ratnā ratnāni ca dhanāni | yat yadā | vibhajāsi stotṛbhyo yaṣṭṛbhyaśca vibhajāsi | he svadhāvaḥ havirannavan | bhāgaṃ aṃśaṃ | naḥ asmān prati | atra kāle tadityarthaḥ | vasumantaṃ dhanavantaṃ nānādhanāvayavaṃ sarvakāryanirvarttanakṣamamityarthaḥ | vītāt | tuhyostātaṅāśiṣyanyatarasyāmiti |† he sthāne'tra tāṅ | antarṇītaṇyaryaścātra draṣṭavyaḥ | vāhaya gamayāsmabhyaṃ dehītyarthaḥ ||
7.9
he agne | śrudhi śṛṇu | naḥ asmākaṃ vacanamiti śeṣaḥ | kva sthitaḥ | ucyate | sadane sthāne vedyākhye | kīdṛśe | sadhasthe sahasthāne sarvadevasādhāraṇasthāne | tamaṅgavacanaṃ ucyate | yukṣva āhvānevān prati gamanāya yuṃkṣva | rathamātmīyaṃ | kīdṛśaṃ | amṛtasya devapānasya madhunaḥ | dravitāruṃ dravitāraṃ yuṃkṣva rathaṃ | tena gatvā ca | naḥ asmākaṃ yajñaṃ prati | ā vaha prāpaya | rodasī dyāvāpṛthivyau | devaputre devasya prajāpaterduhitarau | mākiḥ mā ca kaścit | devānāṃ madhya eko'pi devaḥ | apa bhūḥ apa bhavitā syāt | asmadyajñānapagantā syāt | niravaśeṣāndevānāhvayasvetyarthaḥ | tvamapi ca | ihāsmin yajñe asmadīye | sadā sannihita syāḥ bhavat ||
Linked texts (1)
- Ṛgvedasaṃhitā — Sanskrit