Pramāṇa · Search · About · API

Chandogyadipika 19

Chāndogyadīpikā 19

Language
Sanskrit

19.p1

atrāpekṣitā vicārāḥ tṛtīyādhyāyasya prathamapāde nirṇītāḥ | tadyathā prathamādhikaraṇamāracayatiāveṣṭito' veṣṭito vā bhūtasūkṣmaiḥ pumān vrajet | bhūtānāṃ sulabhatvena yātyaveṣṭita eva saḥ || bījānāṃ durlabhatvena nirādhārendriyāgateḥ | pañcamāhutiśruteśca jīvastairyāti veṣṭitaḥ ||2 pūrvapādapratipāditaprāṇopādhiko jīvaḥ śarīrāntaraprāptivelāyāmito nirgacchan bhāviśarīraiḥ bījaiḥ sūkṣmabhūtairāveṣṭito gacchati | pañcabhūtānāṃ sarvatra sulabhatvena ito nayanasya nirarthakatvāditi prāpte brūmaḥ-bhūtamātrasya sulabhatve'pi dehabījāni na sarvatra sulabhāni tasmādito netavyāni | kiṃ ca bījopādhibhūtendriyāṇāṃ bhūtādhāramantareṇa paraloke gamanaṃ na saṃbhavati jīva daśāyāmadarśanāt | śrutiścaivamāha-'pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso [so] bhavanti |' [chā.u. 5-3-3] iti | asyāyamarthaḥ-dyulokaparjanyapṛthivīpuruṣayoṣitaḥ pañcapadārthāḥ upāsanāyāgnitvena parikalpitāḥ | teṣvagniṣu svargāya gacchan punarāgacchaṃśca jīvaḥ āhutirūpeṇa parikalpitaḥ | iṣṭāpūrtakārī jīvaḥ svargamāruhyopabhogena karmaṇi kṣīṇe parjanye patitvā vṛṣṭirūpeṇa bhūmiṃ prāpyānradvāreṇa puruṣaṃ prāpya retodvāreṇa yoṣitaṃ praviśya śarīraṃ gṛhṇāti | tato pūśabdalakṣitāni dehabījāni pañcabhūtāni jīvena saha dyulokādipañcasthāneṣu gatvā pañcame sthāne śarīrabhāvaṃ prāpya puruṣaśabdavācyāni bhavantīti | tasmādbījairrveṣṭita eva paraloke gacchati || dvitīyādhikaraṇamāracayatisvargāvarohī kṣīṇānuśayaḥ sānuśayo'thavā | yāvatsaṃpātavacanātkṣīṇānuśaya yi (i) ṣyate || jātamātrasya bhogitvādaikabhavya virodhataḥ || caraṇaśrutitaḥ sā [nu] śayaḥ karmāntarairayam

19.p2

svargamupabhojya tato'varohan puruṣo niranuśaya ihānugacchati | anuśayo nāma karmaśeṣaḥ | jīvamanuśeta iti vyutpatteḥ | na svargādavarohato'nuśayaḥ saṃbhavati | anuśayaphalasya sarvasya tatraivopabhuktatvāt | ata evāvarohaśrutiḥ 'yāvatsaṃpātamuṣitvāthaitamevādhvānaṃ punarnivartante' [chā. upa. 5-10-5] ityata āha | saṃpatatyanena karmaṇā svargamiti saṃpātaḥ karmasamūhaḥ | saṃghātamanatikramya yāvatsaṃpātaḥ niḥśeṣaṃ karmaphalaṃ bhoktuṃ tatroṣitvetyarthaḥ | tasmātkarmaśeṣarahito'varohatīti prāpte brūmaḥ—svargārthamanuṣṭhitasya karmaṇaḥ sākalyenopabhoge'pyanupabhuktāni saṃcitāni puṇyapāpāni bahūnyasya vidyante | anyathā sadyaḥ samutpannasya bāghasya iha janmanyanuṣṭhitayordharmādharmayorabhāvātsukhaduḥkhopabhogo na syāt | yattatra¹ kaiściducyate ekasmin janmanyanuṣṭhitaḥ karmasamūhaḥ uttarasminneva janmanyupabhogena kṣapyata²iti tadasat | indrādipara(da)prāpakānāmaśvamedhādīnāṃ viḍavarāhādidehaprāpakāṇāṃ pāpānāṃ ca yugapadupabhogāsaṃbhavenaikabhāvikaḥ karmānuśaya iti matasya viruddhatvāt | tataścaikasmin janmanānuṣṭhitānāṃ madhye ekasmiścijjyotiṣṭomādi-karmaṇi bhukte'pi kuto na karmāntarāṇyavaśiṣyeran | yāvatsaṃpātaśabdaśca svargaprada³karma-viṣayo na tvitarakarmaviṣayaḥ | śrutiḥ ca svargādavaruhya pañcamyāmāhutau śarīraṃ gṛhṇatāṃ puruṣāṇāṃ tadvailvoḥ puṇyapāpayoḥ sadbhāvaṃ darśayati | 'ya iha ramaṇīyacaraṇā abhyāśo ha yatte ramaṇīyāṃ yonimāpadyeran brāhmaṇayoniṃ vā kṣatriyayoniṃ vā vaiśyayoniṃ vā | atha ya iha kapūyacaraṇā abhyāśo ha yatte kapūyāṃ yonimāpadyeran śvayoniṃ vā sūkarayoniṃ vā cāṇḍālayoniṃ vā |' [chā. upa. 5-10-7] iti ramaṇīyacaraṇāḥ sukṛtakarmāṇaḥ kapūyacaraṇāḥ pāpakarmāṇaḥ abhyāśo ha yadityanvayasamudāyasya kṣipratvamarthaḥ; tadeva sānuśayāḥ avarohantīti sthitam

19.p3

tṛtīyādhikaraṇamāracayati—

19.p4

candraṃ yāti na vā pāpī te sarvaṃ iti vākyataḥ | pañcamāhutilābhārthaṃ bhogābhāve'pi yāntyasau || bhogārthameva gamanamāhutirnyabhicāriṇī | sarvaśrutiḥ sukṛtī tināṃ yāmye pāpagatiḥ śrutāḥ ||5

19.p5

'ye vai ke cāsmāllokātprayanti candramasameva te sarve gacchanti'

19.p6

viyadādisvarūpatvaṃ tatsāmyaṃ vāvarohiṇaḥ | vāyubhūtvetyādivākyāttattadbhāvaṃ prapadyate || khavatsūkṣmo vāyuvaśo yuktau dhūmādibhirbhavet | anyasyānyasvarūpatvaṃ na mukhyamupapadyate ||²

19.p7

vrīhyādeḥ prāgvilambena tvarayā vā'varohati | tatrāniyama eva syānniyāmakavivarjanāt || duḥkhaṃ vrīhyādiniryāṇamiti tatra viśeṣitaḥ | vilambastena pūrvatra tvarārthādavasīyate ||³

19.p8

trīhyādau janma teṣāṃ syātsaṃśleṣo vā janirbhavet | jāyanta iti mukhyatvātpaśuhiṃsādipāpataḥ || vaidhaṃ na pāpaṃ saṃśleṣaḥ karmavyāpṛtyanuktitaḥ | śvaviiprādau mukhyajanau caraṇavyāpṛtiḥ śrutā ||4

19.p9

prācīnaśāla aupamanyavaḥ satyayajñaḥ pauluṣirindradyumno bhāllaveyo janaḥ śārkarākṣyo buḍila āśvatarāśviste haite mahāśālā mahāśrotriyāḥ sametya mīmāṃsāścakruḥ | ko na ātmā, kiṃ brahmeti ||[1]

19.p10

te ha saṃpādyāṃcakruḥ

19.p11

uddālako vai bhagavanto'yamāruṇiḥ saṃpratīmamātmānaṃ vaiśvānaramadhyeti | taṃhantābhyāgacchāmeti | taṃhābhyājagmuḥ || [2]

19.p12

sa ha saṃpādyāṃcakāra | prakṣyanti māmime mahāśālā mahāśrotriyāstebhyo na sarvamiva pratipatsye hantāhamanyamabhyanuśāsanānīti |[3]

19.p13

tānhovā ca | aśvapatirvai bhagavanto'yaṃ kaikeyaḥ saṃpratīmamātmānaṃ vaiśvānaramadhyeti | tam̐ hantābhyāgacchāmeti

19.p14

tam̐ hābhyājagmuḥ || [4]

19.p15

tebhyo ha prāptebhyaḥ pṛthagarhāṇi kārayāṃcakāra

19.p16

sa ha prātaḥ saṃjihāna uvāca-

19.p17

na me steno janapade na kadaryo na madyapaḥ | nānāhitāgnirnāvidvānna svairī svairiṇī kutaḥ

19.p18

yakṣyamāṇo vai bhagavanto'hamasmi| yāvadekaikasmā ṛtvije dhanaṃ dāsyāmi tāvadbhagavadbhyo dāsyāmi| vasantu bhagavanta iti || [5]

19.p19

te hocuryena haivārthena puruṣaścarettadeva vadedātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ saṃpratyadhyeṣi| tameva no brūhīti || [6]

19.p20

tānhovāca-prātarvaḥ prativaktāsmīti

19.p21

tānhovāceti

19.p22

te ha samitpāṇayaḥ pūrvāhṇe praticakramire

19.p23

tān hānupanīyaivaitaduvāca ||7

19.p24

aupamanyava kaṃ tvamātmānamupāsse iti

19.p25

divameva bhagavo rājanniti hovāca

19.p26

eṣa vai sutejā ātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse | tasmāttava sutaṃ prasutamā'sutaṃ kule dṛśyate || [1] astyannaṃ paśyasi priyamanyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevātmānaṃ vaiśvānaramupāste mūrdhā tveṣa ātmana iti hovāca mūrdhā te vyapatiṣyadyanmāṃ nāgamiṣya iti || [2]

19.p27

atha hovāca satyayajñaṃ poḷuṣiṃ-prācīnayogyaṃ kaṃ tvamātmānamupāssa iti

19.p28

ādityameva bhagavo rājanniti hovāca

19.p29

epa vai viśvarūpa ātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse tasmāttava bahuviśvarūpaṃ kule dṛśyate || [1] pravṛtto'śvatarīratho dāsīniṣko-'tsyannaṃ paśyasi priyamatsyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste cakṣuṣṭvetadātmana iti hovācāndho-'bhaviṣyo yanmāṃ nā''gamiṣya iti || [2]

19.p30

iti trayodaśaḥ khaṇḍaḥ

Linked texts (7)