Chandogyadipika 19
Chāndogyadīpikā 19
- Language
- Sanskrit
19.p1
atrāpekṣitā vicārāḥ tṛtīyādhyāyasya prathamapāde nirṇītāḥ | tadyathā prathamādhikaraṇamāracayatiāveṣṭito' veṣṭito vā bhūtasūkṣmaiḥ pumān vrajet | bhūtānāṃ sulabhatvena yātyaveṣṭita eva saḥ || bījānāṃ durlabhatvena nirādhārendriyāgateḥ | pañcamāhutiśruteśca jīvastairyāti veṣṭitaḥ ||2 pūrvapādapratipāditaprāṇopādhiko jīvaḥ śarīrāntaraprāptivelāyāmito nirgacchan bhāviśarīraiḥ bījaiḥ sūkṣmabhūtairāveṣṭito gacchati | pañcabhūtānāṃ sarvatra sulabhatvena ito nayanasya nirarthakatvāditi prāpte brūmaḥ-bhūtamātrasya sulabhatve'pi dehabījāni na sarvatra sulabhāni tasmādito netavyāni | kiṃ ca bījopādhibhūtendriyāṇāṃ bhūtādhāramantareṇa paraloke gamanaṃ na saṃbhavati jīva daśāyāmadarśanāt | śrutiścaivamāha-'pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso [so] bhavanti |' [chā.u. 5-3-3] iti | asyāyamarthaḥ-dyulokaparjanyapṛthivīpuruṣayoṣitaḥ pañcapadārthāḥ upāsanāyāgnitvena parikalpitāḥ | teṣvagniṣu svargāya gacchan punarāgacchaṃśca jīvaḥ āhutirūpeṇa parikalpitaḥ | iṣṭāpūrtakārī jīvaḥ svargamāruhyopabhogena karmaṇi kṣīṇe parjanye patitvā vṛṣṭirūpeṇa bhūmiṃ prāpyānradvāreṇa puruṣaṃ prāpya retodvāreṇa yoṣitaṃ praviśya śarīraṃ gṛhṇāti | tato pūśabdalakṣitāni dehabījāni pañcabhūtāni jīvena saha dyulokādipañcasthāneṣu gatvā pañcame sthāne śarīrabhāvaṃ prāpya puruṣaśabdavācyāni bhavantīti | tasmādbījairrveṣṭita eva paraloke gacchati || dvitīyādhikaraṇamāracayatisvargāvarohī kṣīṇānuśayaḥ sānuśayo'thavā | yāvatsaṃpātavacanātkṣīṇānuśaya yi (i) ṣyate || jātamātrasya bhogitvādaikabhavya virodhataḥ || caraṇaśrutitaḥ sā [nu] śayaḥ karmāntarairayam
19.p2
svargamupabhojya tato'varohan puruṣo niranuśaya ihānugacchati | anuśayo nāma karmaśeṣaḥ | jīvamanuśeta iti vyutpatteḥ | na svargādavarohato'nuśayaḥ saṃbhavati | anuśayaphalasya sarvasya tatraivopabhuktatvāt | ata evāvarohaśrutiḥ 'yāvatsaṃpātamuṣitvāthaitamevādhvānaṃ punarnivartante' [chā. upa. 5-10-5] ityata āha | saṃpatatyanena karmaṇā svargamiti saṃpātaḥ karmasamūhaḥ | saṃghātamanatikramya yāvatsaṃpātaḥ niḥśeṣaṃ karmaphalaṃ bhoktuṃ tatroṣitvetyarthaḥ | tasmātkarmaśeṣarahito'varohatīti prāpte brūmaḥ—svargārthamanuṣṭhitasya karmaṇaḥ sākalyenopabhoge'pyanupabhuktāni saṃcitāni puṇyapāpāni bahūnyasya vidyante | anyathā sadyaḥ samutpannasya bāghasya iha janmanyanuṣṭhitayordharmādharmayorabhāvātsukhaduḥkhopabhogo na syāt | yattatra¹ kaiściducyate ekasmin janmanyanuṣṭhitaḥ karmasamūhaḥ uttarasminneva janmanyupabhogena kṣapyata²iti tadasat | indrādipara(da)prāpakānāmaśvamedhādīnāṃ viḍavarāhādidehaprāpakāṇāṃ pāpānāṃ ca yugapadupabhogāsaṃbhavenaikabhāvikaḥ karmānuśaya iti matasya viruddhatvāt | tataścaikasmin janmanānuṣṭhitānāṃ madhye ekasmiścijjyotiṣṭomādi-karmaṇi bhukte'pi kuto na karmāntarāṇyavaśiṣyeran | yāvatsaṃpātaśabdaśca svargaprada³karma-viṣayo na tvitarakarmaviṣayaḥ | śrutiḥ ca svargādavaruhya pañcamyāmāhutau śarīraṃ gṛhṇatāṃ puruṣāṇāṃ tadvailvoḥ puṇyapāpayoḥ sadbhāvaṃ darśayati | 'ya iha ramaṇīyacaraṇā abhyāśo ha yatte ramaṇīyāṃ yonimāpadyeran brāhmaṇayoniṃ vā kṣatriyayoniṃ vā vaiśyayoniṃ vā | atha ya iha kapūyacaraṇā abhyāśo ha yatte kapūyāṃ yonimāpadyeran śvayoniṃ vā sūkarayoniṃ vā cāṇḍālayoniṃ vā |' [chā. upa. 5-10-7] iti ramaṇīyacaraṇāḥ sukṛtakarmāṇaḥ kapūyacaraṇāḥ pāpakarmāṇaḥ abhyāśo ha yadityanvayasamudāyasya kṣipratvamarthaḥ; tadeva sānuśayāḥ avarohantīti sthitam
19.p3
tṛtīyādhikaraṇamāracayati—
19.p4
candraṃ yāti na vā pāpī te sarvaṃ iti vākyataḥ | pañcamāhutilābhārthaṃ bhogābhāve'pi yāntyasau || bhogārthameva gamanamāhutirnyabhicāriṇī | sarvaśrutiḥ sukṛtī tināṃ yāmye pāpagatiḥ śrutāḥ ||5
19.p5
'ye vai ke cāsmāllokātprayanti candramasameva te sarve gacchanti'
19.p6
viyadādisvarūpatvaṃ tatsāmyaṃ vāvarohiṇaḥ | vāyubhūtvetyādivākyāttattadbhāvaṃ prapadyate || khavatsūkṣmo vāyuvaśo yuktau dhūmādibhirbhavet | anyasyānyasvarūpatvaṃ na mukhyamupapadyate ||²
19.p7
vrīhyādeḥ prāgvilambena tvarayā vā'varohati | tatrāniyama eva syānniyāmakavivarjanāt || duḥkhaṃ vrīhyādiniryāṇamiti tatra viśeṣitaḥ | vilambastena pūrvatra tvarārthādavasīyate ||³
19.p8
trīhyādau janma teṣāṃ syātsaṃśleṣo vā janirbhavet | jāyanta iti mukhyatvātpaśuhiṃsādipāpataḥ || vaidhaṃ na pāpaṃ saṃśleṣaḥ karmavyāpṛtyanuktitaḥ | śvaviiprādau mukhyajanau caraṇavyāpṛtiḥ śrutā ||4
19.p9
prācīnaśāla aupamanyavaḥ satyayajñaḥ pauluṣirindradyumno bhāllaveyo janaḥ śārkarākṣyo buḍila āśvatarāśviste haite mahāśālā mahāśrotriyāḥ sametya mīmāṃsāścakruḥ | ko na ātmā, kiṃ brahmeti ||[1]
19.p10
te ha saṃpādyāṃcakruḥ
19.p11
uddālako vai bhagavanto'yamāruṇiḥ saṃpratīmamātmānaṃ vaiśvānaramadhyeti | taṃhantābhyāgacchāmeti | taṃhābhyājagmuḥ || [2]
19.p12
sa ha saṃpādyāṃcakāra | prakṣyanti māmime mahāśālā mahāśrotriyāstebhyo na sarvamiva pratipatsye hantāhamanyamabhyanuśāsanānīti |[3]
19.p13
tānhovā ca | aśvapatirvai bhagavanto'yaṃ kaikeyaḥ saṃpratīmamātmānaṃ vaiśvānaramadhyeti | tam̐ hantābhyāgacchāmeti
19.p14
tam̐ hābhyājagmuḥ || [4]
19.p15
tebhyo ha prāptebhyaḥ pṛthagarhāṇi kārayāṃcakāra
19.p16
sa ha prātaḥ saṃjihāna uvāca-
19.p17
na me steno janapade na kadaryo na madyapaḥ | nānāhitāgnirnāvidvānna svairī svairiṇī kutaḥ
19.p18
yakṣyamāṇo vai bhagavanto'hamasmi| yāvadekaikasmā ṛtvije dhanaṃ dāsyāmi tāvadbhagavadbhyo dāsyāmi| vasantu bhagavanta iti || [5]
19.p19
te hocuryena haivārthena puruṣaścarettadeva vadedātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ saṃpratyadhyeṣi| tameva no brūhīti || [6]
19.p20
tānhovāca-prātarvaḥ prativaktāsmīti
19.p21
tānhovāceti
19.p22
te ha samitpāṇayaḥ pūrvāhṇe praticakramire
19.p23
tān hānupanīyaivaitaduvāca ||7
19.p24
aupamanyava kaṃ tvamātmānamupāsse iti
19.p25
divameva bhagavo rājanniti hovāca
19.p26
eṣa vai sutejā ātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse | tasmāttava sutaṃ prasutamā'sutaṃ kule dṛśyate || [1] astyannaṃ paśyasi priyamanyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevātmānaṃ vaiśvānaramupāste mūrdhā tveṣa ātmana iti hovāca mūrdhā te vyapatiṣyadyanmāṃ nāgamiṣya iti || [2]
19.p27
atha hovāca satyayajñaṃ poḷuṣiṃ-prācīnayogyaṃ kaṃ tvamātmānamupāssa iti
19.p28
ādityameva bhagavo rājanniti hovāca
19.p29
epa vai viśvarūpa ātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse tasmāttava bahuviśvarūpaṃ kule dṛśyate || [1] pravṛtto'śvatarīratho dāsīniṣko-'tsyannaṃ paśyasi priyamatsyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste cakṣuṣṭvetadātmana iti hovācāndho-'bhaviṣyo yanmāṃ nā''gamiṣya iti || [2]
19.p30
iti trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
Linked texts (7)
- Chāndogyopaniṣad — Sanskrit
- Mantrapuṣpa — Sanskrit
- Īśādyupaniṣadaḥ — Sanskrit
- Īśādidvādaśopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Different Upaniṣads — Sanskrit
- Chāndogyopaniṣatkhaṇḍārtha — Sanskrit
- Chāndogyopaniṣad C — Rāmānuja Yatirāj, Sanskrit