Pramāṇa · Search · About · API

Dashopanishad 28.1

Daśopaniṣad 28.1

Language
Sanskrit

28.1.1

brahmānandavallī
prathamo'nuvākaḥ
śiṣyaprārthanam
oṃ saha nāvavatu | saha nau bhunaktu | saha vīryaṃ karavāvahai
tejasvi nāvadhītamastu mā vidviṣāvahai | oṃ śāntiḥ śāntiḥ
śāntiḥ
brahmaṇaḥ sṛṣṭikramaḥ
oṃ brahmavidāpnoti param | tadeṣā'bhyuktā | satyaṃ jñānamanantaṃ brahma | yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman | so'śnute
sarvān kāmān saha | brahmaṇā vipaścitetiṃ | tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ | ākāśādvāyuḥ | vāyoragniḥ | agnerāpaḥ
adbhyaḥ pṛthivī | pṛthivyā oṣadhayaḥ | oṣadhībhyo'nnam
annātpuruṣaḥ | sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayaḥ | tasyedameva śiraḥ
ayaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | ayamuttaraḥ pakṣaḥ | ayamātmā | idaṃ pucchaṃ
pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati
tatpāryāpahṇavato niṣpratiyogikatayā brahmamātramavaśiṣyate | tajjñānasamakālaṃ vidvān
tanmātramavaśiṣyata iti ca prakaṭayituṃ iyaṃ ānandavallī ārabhyate-brahmavidāpnoti paraṃ iti | svātiriktakalanāpahṇavataḥ svamātratayopabṛṃhaṇāt brahma
tat svāvaśeṣatayā vettīti brahmavit vidvān | tadvedanasamakālaṃ paraṃ
niṣpratiyogikanirviśeṣaṃ brahma svamātramityāpnoti | "sa yo ha vai tat paraṃ
brahma veda brahmaiva bhavati" iti vedanasamakālameva brahmabhāvāpattiśruteḥ | sarvasya
vallyarthasya "brahmavidāpnoti param" iti vākyaṃ sūtrabhūtam | kathaṃ punaḥ sūtravākyasūcitaṃ brahma svamātramavaśiṣyate svātiriktānṛtajaḍaduḥkhadeśakālavastuparicchedāt ?
ityāśaṃkya anṛtādikalpanāpahṇavasiddhaṃ brahma niṣpratiyogikasvamātramavaśiṣyata ityarthe
ṛgeṣā mānamityāha-taditi | tasmin sūtrabhūtabrāhmaṇavākyokte'rthe eṣā ṛk

28.1.2

abhyuktā tādṛśaṃ brahmāstītyāmnātetyarthaḥ | tat brahma kīdṛśam ? ityata āhasatyamiti | nīlaṃ mahat sugandhi utpalamityatra yathā nīlādipadatrayaṃ viśeṣaṇaṃ
utpalapadaṃ viśeṣyaṃ tathā satyādipadatrayaṃ viśeṣaṇaṃ brahmapadaṃ viśeṣyamiti cenna;
brahmaṇo nirviśeṣasāmānyatvena sajātīyavijātīyasvagatabhedavairalyāt na hi
viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ saṃbhavati | nissāmānyaviśeṣakaṃ "ekamevādvitīyaṃ"
iti śruteḥ
iti candrikānirdiṣṭaviśeṣaṇaviśeṣyābhāve'pi,
dvitīyo'nuvākaḥ
annabrahmopāsanam
annādvai prajāḥ prajāyante | yāḥ kāśca pṛthivīm̐ śritāḥ
atho annenaiva jīvanti | athainadapi yantyantataḥ | annam̐ hi bhūtānāṃ
jyeṣṭham | tasmātsarvauṣadhamucyate | sarvaṃ vai te'nnamāpnuvanti | ye'nnaṃ
brahmopāsate | annam̐ hi bhūtānāṃ jyeṣṭham | tasmātsarvauṣadhamucyate
annādbhūtāni jāyante | jātānyannena vardhante | adyate'tti ca
bhūtāni tasmādannaṃ taducyata iti | tasmādvā etasmādannarasamayāt
anyo'ntara ātmā prāṇamayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavidha
eva | tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ | tasya prāṇa eva
śiraḥ | vyāno dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | apāna uttaraḥ pakṣaḥ | ākāśa
ātmā | pṛthivī pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati
iti dvitīyo'nuvākaḥ
tṛtīyo'nuvākaḥ
prāṇamayamanomayakośavivaraṇam
prāṇaṃ devā anu prāṇanti | manuṣyāḥ paśavaśca ye
prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ | tasmātsarvāyuṣamucyate | sarvameva ta
āyuryanti | ye prāṇaṃ brahmopāsate | prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ
tasmātsarvāyuṣamucyata iti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yaḥ
pūrvasya | tasmādvā etasmātprāṇamayāt | anyo'ntara ātmā

28.1.3

manomayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ | tasya yajureva śiraḥ | ṛg
dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | sāmottaraḥ pakṣaḥ | ādeśa ātmā | atharvāṅgirasaḥ
pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati
caturtho'nuvākaḥ
vijñānamayakośavivaraṇam
yato vāco nivartante | aprāpya manasā saha | ānandaṃ
brahmaṇo vidvān | na bibheti kadācaneti | tasyaiṣa eva śārīra
ātmā | yaḥ pūrvasya | tasmādvā etasmānmanomayāt | anyo'ntara
ātmā vijñānamayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva
tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ | tasya śraddhaiva śiraḥ
ṛtaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | satyamuttaraḥ pakṣaḥ | yoga ātmā | mahaḥ
pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati
pañcamo'nuvākaḥ
vijñānaṃ yajñaṃ tanute | karmāṇi tanute'pi ca | vijñānaṃ devāḥ
sarve | brahma jyeṣṭhamupāsate | vijñānaṃ brahma cedveda | tasmāccenna
pramādyati | śarīre pāpmano hitvā | sarvānkāmānsamaśnuta iti
tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yaḥ pūrvasya | tasmādvā etasmādvijñānamayāt | anyo'ntara ātmānandamayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā
eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ
tasya priyameva śiraḥ | modo dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | pramoda uttaraḥ pakṣaḥ
ānanda ātmā | brahma pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati
ṣaṣṭho'nuvākaḥ
brahmaṇo jagatsṛṣṭistadanupraveśaśca
asanneva sa bhavati | asadbrahmeti veda cet | asti brahmeti
cedveda | santamenaṃ tato viduriti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā
yaḥ pūrvasya | athāto'nupraśnāḥ | utāvidvānamuṃ lokaṃ pretya | kaśca

28.1.4

na gacchatī 3 | āho vidvānamuṃ lokaṃ pretya | kaścitsamaśnutā
3 u | so'kāmayata | bahu syāṃ prajāyeyeti | sa tapo'tapyata
sa tapastaptvā | ida sarvamasṛjata | yadidaṃ kiṃca | tatsṛṣṭvā
tadevānuprāviśat | tadanupraviśya | sacca tyaccābhavat | niruktaṃ
cāniruktaṃ ca | nilayanaṃ cānilayanaṃ ca | vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca
satyaṃ cānṛtaṃ ca | satyamabhavat | yadidaṃ kiṃca | tatsatyamityācakṣate
tadapyeṣa śloko bhavati
svayameva jagadbhūtvā prāviśajjīvarūpataḥ
ātmamātramidaṃ sarvaṃ ātmano'nyanna kiñcana
saptamo'nuvākaḥ
brahmayāthātmyajñānam
asadvā idamagra̍ āsīt | tato̱ vai sada̍jāyata | tadātmānam̐
svayama̍kuruta | tasmāttatsukṛtamucyata iti | yadvai tatsukṛtam | raso
vai saḥ | rasam̐ hyevāyaṃ labdhvānandī bhavati | ko hyevānyātkaḥ
prāṇyāt | yadeṣa ākāśa ānando na syāt | eṣa hyevānandayāti
yadā hyevaiṣa etasminnadṛśye'nātmye'nirukte'nilayane'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ
vindate | atha so'bhayaṃ gato bhavati | yadā hyevaiṣa etasminnudaramantaraṃ kurute | atha tasya bhayaṃ bhavati | tattveva bhayaṃ viduṣo
manvānasya | tadapyeṣa śloko bhavati
svapradṛkcittadṛśyāste na vidyante tataḥ pṛthak
iti saptamo'nuvākaḥ
aṣṭamo'nuvākaḥ
ānandasya mīmāṃsā tatphalañca
bhīṣāsmādvātaḥ pavate | bhīṣodeti sūryaḥ | bhīṣāsmādagniścendraśca | mṛtyurdhāvati pañcama iti | saiṣānandasya mīmāᳵsā
bhavati | yuvā syātsādhuyuvādhyāyakaḥ | āśiṣṭho draḍhiṣṭho baliṣṭhaḥ
tasyeyaṃ pṛthivī sarvā vittasya pūrṇā syāt | sa eko mānuṣa

28.1.5

ānandaḥ | te ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ | sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ manuṣyagandharvāṇāmānandāḥ | sa eko devagandharvāṇāmānandaḥ | śrotriyasya
cākāmahatasya | te ye śataṃ devagandharvāṇāmānandāḥ | sa ekaḥ
pitṝṇāṃ ciralokalokānāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya
te ye śataṃ pitṝṇāṃ ciralokalokānāmānandāḥ | sa eka ājānajānāṃ devānāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śatamājānajānāṃ devānāmānandāḥ | sa ekaḥ karmadevānāṃ devānāmānandaḥ
ye karmaṇā devānapi yanti | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ
karmadevānāṃ devānāmānandāḥ | sa eko devānāmānandaḥ | śrotriyasya
cākāmahatasya | te ye śataṃ devānāmānandāḥ | sa eka indrasyānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śatamindrasyānandāḥ
sa eko bṛhaspaterānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ
bṛhaspaterānandāḥ | sa ekaḥ prajāpaterānandaḥ | śrotriyasya cākāhatasya | te ye śataṃ prajāpaterānandāḥ | sa eko brahmaṇa ānandaḥ
śrotriyasya cākāmahatasya | sa yaścāyaṃ puruṣe | yaścāsāvāditye
sa ekaḥ | sa ya evaṃvit | asmāllokātpretya | etamannamayamātmānamupasaṃkrāmati | etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṃkrāmati | etaṃ manomayamātmānamupasaṃkrāmati | etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṃkrāmati | etamānandamayamātmānamupasaṃkrāmati | tadapyeṣa śloko bhavati
ityaṣṭamo'nuvākaḥ
uktārthasaṃkṣepaḥ
yato vāco nivartante | aprāpya manasā saha | ānandaṃ
brahmaṇo vidvān | na bibheti kutaścaneti | etam̐ ha vāva na tapati
kimaha sādhu nākaravam | kimahaṃ pāpamakaravamiti | sa ya evaṃ

28.1.6

vidvānete ātmāna spṛṇute | ubhe hyevaiṣa ete ātmāna spṛṇute
ya evaṃ veda | ityupaniṣat
iti navamo'nuvākaḥ
bhṛguvallī
prathamo'nuvākaḥ
brahmaṇastaṭasthalakṣaṇam
bhṛgurvai vāruṇiḥ | varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo
brahmeti | tasmā etatprovāca | annaṃ prāṇaṃ cakṣuḥ śrotraṃ mano
vācamiti | taṃ hovāca | yato vā imāni bhūtāni jāyante
yena jātāni jīvanti | yatprayantyabhisaṃviśanti | tadvijijñāsasva
tadbrahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā
dvitīyo'nuvākaḥ
annaṃ brahmeti vyajānāt | annāddhyeva khalvimāni bhūtāni
jāyante | annena jātāni jīvanti | annaṃ prayantyabhisaṃviśantīti
tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti
tasmai hovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā
tṛtīyacaturthapañcamānuvākāḥ
prāṇādibrahmavijñānam
prāṇo brahmeti vyajānāt | prāṇāddhyeva khalvimāni bhūtāni
jāyante | prāṇena jātāni jīvanti | prāṇaṃ prayantyabhisaṃviśantīti
tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti
tahovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā
mano brahmeti vyajānāt | manaso hyeva khalvimāni bhūtāni
jāyante | manasā jātāni jīvanti | manaḥ prayantyabhisaṃviśantīti
tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti
tam̐hovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā
vijñānaṃ brahmeti vyajānāt | vijñānāddhyeva khalvimāni

28.1.7

bhūtāni jāyante | vijñānena jātāni jīvanti | vijñānaṃ prayantyabhisaṃviśantīti | tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi
bhagavo brahmeti | tam̐ hovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo
brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā
iti tṛtīyacaturthapañcamānuvākāḥ
ṣaṣṭho'nuvākaḥ
ānando brahmeti vyajānāt | ānandāddhyeva khalvimāni
bhūtāni jāyante | ānandena jātāni jīvanti | ānandaṃ prayantyabhisaṃviśantīti | saiṣā bhārgavī vāruṇī vidyā | parame vyoman
pratiṣṭhitā | ya evaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahān
bhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena | mahān kīrtyā
saptamo'nuvākaḥ
brahmavijñānadvārakānnapraśaṃsā
annaṃ na nindyāt | tadvratam | prāṇo vā annam | śarīramannādam | prāṇe śarīraṃ pratiṣṭhitam | śarīre prāṇaḥ pratiṣṭhitaḥ
tadetadannamanne pratiṣṭhitam | sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahān bhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena | mahān kīrtyā
iti saptamo'nuvākaḥ
annaṃ na paricakṣīta | tadvratam | āpo vā annam
jyotirānnādam | apsu jyotiḥ pratiṣṭhitam | jyotiṣyāpaḥ pratiṣṭhitāḥ | tadetadannamanne pratiṣṭhitam | sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda
pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena | mahānkīrtyā
annaṃ bahu kurvīta | tadvratam | pṛthivī vā annam
ākāśo'nnādaḥ | pṛthivyāmākāśaḥ pratiṣṭhitaḥ | ākāśe pṛthivī
pratiṣṭhitā | tadetadannamanne pratiṣṭhitam | sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ
veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā

28.1.8

paśubhirbrahmavarcasena | mahān kīrtyā
iti aṣṭamanavamānuvākau
daśamo'nuvākaḥ
na kañcana vasatau pratyācakṣīta | tadvratam | tasmādyayā kayā
ca vidhayā bahvannaṃ prāpnuyāt | arādhyasmā annamityācakṣate
etadvai mukhato'nnam̐ rāddham | mukhato'smā annam̐ rādhyate | etadvai
madhyato'nnam̐ rāddham | madhyato'smā annam̐ rādhyate | etadvā
antato'nnam̐ rāddham | antato'smā annam̐ rādhyate | ya evaṃ
veda | kṣema iti vāci | yogakṣema iti prāṇāpānayoḥ | karmeti
hastayoḥ | gatiriti pādayoḥ | vimuktiriti pāyau | iti mānuṣīḥ
samājñāḥ | atha daivīḥ | tṛptiriti vṛttau | balamiti vidyuti
yaśa iti paśuṣu | jyotiriti nakṣatreṣu | prajātiramṛtamānanda
ityupasthe | sarvamityākāśe | tatpratiṣṭhetyupāsīta | pratiṣṭhāvān bhavati
tanmaha ityupāsīta | mahān bhavati | tanmana ityupāsīta | mānavān
bhavati | tannama ityupāsīta | namyante'smai kāmāḥ | tadbrahmetyupāsīta | brahmavān bhavati | tadbrahmaṇaḥ parimara ityupāsīta | paryeṇaṃ mriyante
dviṣantaḥ sapatnāḥ | pari ye'priyā bhrātṛvyāḥ | sa yaścāyaṃ puruṣe
yaścāsāvāditye | sa ekaḥ | sa ya evaṃvit | asmāllokātpretya
etamannamayamātmānamupasaṃkramya | etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṃkramya
etaṃ manomayamātmānamupasaṃkramya | etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṃkramya
etamānandamayamātmānamupasaṃkramya | imām̐llokānkāmānnī kāmarūpyanusaṃcaran | etatsāma gāyannāste | hā 3 vu hā 3 vu hā 3 vu
ahamannamahamannamahamannam | ahamannādo 3 'hamannādo 3 'hamannādaḥ
aham̐ ślokakṛdaham̐ ślokakṛdaham̐ślokakṛt | ahamasmi prathamajā

28.1.9

ṛtā 3 sya | pūrvaṃ devebhyo'mṛtasya nā 3 bhāyi | yo mā dadāti
sa ideva mā 3 vāḥ | ahamannamannamadantamā 3 dmi | ahaṃ viśvaṃ
bhuvanamabhyabhavā 3 m | suvarṇajyotīḥ | ya evaṃ veda | ityupaniṣat
iti bhṛguvallyāṃ daśamo'nuvākaḥ
aitareyopaniṣat
vāṅme manasi-iti śāntiḥ
prathamo'dhyāyaḥ¹
brahmaprāpakamārgakathanam
eṣa panthā etatkarmaitadbrahmaitatsatam | tasmānna pramādyettannātīyāt | na hyatyāyan pūrve ye'tyāyaṃste parā babhūvuḥ | taduktamṛṣiṇā
prajā ha tisro atyāyamīyurnyanyā arkamabhito viviśre | bṛhaddha
tasthau bhuvaneṣvantaḥ pavamāno harita āviveśa | prajā ha tisro
atyāyamīyuriti yā vai tā imāḥ prajāstisro atyāyamāṃyaṃstānīmāni vayāṃsi vaṅgāvagadhāścerapādāḥ | nyanyā arkamabhito viviśra
iti tā imāḥ prajā arkamabhito niviṣṭā imamevāgnim | bṛhaddha
tasthau bhuvaneṣvantarityada u eva bṛhadbhuvaneṣvantarasāvādityaḥ | pavamāno
harita āviveśeti vāyureva pavamāno diśo harita āviṣṭaḥ

Linked texts (3)