Pramāṇa · Search · About · API

Dashopanishad 28.7

Daśopaniṣad 28.7

Language
Sanskrit

28.7

mamātmabhūtena hi matto'tiricyate | evaṃ yo veda tamenaṃ evaṃvidaṃ vāktantisambandhā vahanti | rājānaṃ prati balikaraprāṇina iva svārthaṃ prāpayantītyarthaḥ
yathā bāhyanāmarūpābhyāmāvṛtassan prāṇaśchanna evaṃ prāṇasthānīyabṛhatyapi itaraiḥ
chandobhiḥ channā | tasyāḥ prāṇavat vyāpakatvāt saiva bṛhatī | asmin kratau tasyāṃ
śasyamānāyāṃ sarvāṇi chandāṃsi bṛhatyaṅgatvenopāttāni bhavanti | yathā mukhyaprāṇena nāmarūpātmakaṃ jagadvyāptaṃ tathā bṛhatyetyāha—tasyeti | tasya
bṛhatyātmanaḥ prāṇasya puruṣasya lomānīvoṣṇiglomāni uṣṇig saptākṣarā
aṣṭākṣarā gāyatrī tvak tvaco lomnāmantaratvāt | ekādaśākṣarā triṣṭup māṃsaṃ
tasya tvaco'bhyantaratvāt | anuṣṭup dvātriṃśadakṣarā snāvāni tasya māṃsābhyantaratvāt | dvādaśākṣarā jagatī asthi tasya snāvābhyantaratvāt | daśākṣarā
paṅktirmajjā tasyā asthpantaratvāt | sarvābhyantaratvāt bṛhatī prāṇaḥ
tasyāḥ prāṇatvena stutatvāt | sā hi ṣaṭtriṃśadakṣarā hi bṛhatī | ṣaṭchandāṃsyāpnoti | śarīragatadhātūnāṃ chandastvena saṃstāve prāṇasaṃstavasya vivakṣitatvāt
so'yaṃ prāṇo brahmasūtrātmano brahmatvaprasiddheḥ | tasyetaradhā tu bhūtachandobhiḥ
channatvāt | yadyevamayaṃ prāṇaḥ chandobhiḥ channaḥ tasmāt śiṣṭāḥ chandāṃsītyācakṣate | yato dhātvāyamānoṣṇigādichandāṃsi chādayanti gopāyantyataśchādanācchandasāṃ chandastvaṃ yo veda tamenamevaṃvidaṃ chandāṃsi chādayanti
pāpāt karmaṇo rakṣanti | yasyāṃ kasyāṃciddiśi pāpaṃ karma kartuṃ kāmayate varmasthānāni yoddheva chandāṃsyenaṃ rakṣantīti vidyāphalametaduktam | prāṇākhyaṃ vastu
ṛṣiṇā mantreṇāpyuktaṃ prakāśitam | prāṇātmadarśane'vasthito dīrghatapā nāma
ṛṣireva mantraṃ dadarśa | sa kīdṛśaḥ ? ityata āha—apaśyamiti | gopāṃ
gopāyitāraṃ prāṇamapaśyaṃ adarśam | kathaṃ bhūtam ? ityatra vāgādikaraṇagrāmoparamo
hi svāpaḥ | tatra nīcairvāgādibhiḥ anipadyamānaṃ anastamitasvabhāvaṃ “ya
eṣa supteṣu jāgarti” iti śruteḥ | sarvaprāṇyupakārāya svasadanahṛddeśādavārk
bhūtanāḍīsuṣirapathibhiḥ ā ca ācarantaṃ svāṃṇyordhvaṃgaiḥ tiryagbhūtaiśca nāḍīsuṣirapathibhiḥ mārgaiśca parā ca parā carantaṃ anekadhā gacchantam | evaṃbhūto
jñānakarmabhyāṃ puruṣasya sarvasṛṣṭiḥ
athāto vibhūtayo'sya puruṣasya | vācā sṛṣṭau pṛthivī
cāgniścāsyāmoṣadhayo jāyante'gnirenāḥ svadayatīdamāharatedamāharatetyevametau vācaṃ pitaraṃ paricarataḥ pṛthivī cāgniśca | yāvadanu pṛthivī
yāvadanvagnistāvadasya loko bhavati nāsya tāvalloko jīryate
yāvadetayorna jīryate pṛthivyāścāgneśca ya evametāṃ vāco vibhūtiṃ veda
prāṇena sṛṣṭāvantarikṣaṃ ca vāyuścāntarikṣaṃ vā anu carantyantarikṣamanu
śṛṇvanti vāyurasmai puṇyaṃ gandhamāvahtyevametau prāṇaṃ pitaraṃ paricarato'ntarikṣaṃ ca vāyuśca yāvadanvantarikṣaṃ yāvadanu vāyustāvadasya
loko bhavati nāsya tāvalloko jīryate yāvadetayorna jīryente'ntarikṣasya ca vāyośca ya evametāṃ prāṇasya vibhūtiṃ veda
cakṣuṣā sṛṣṭau dyauścādityaśca dyaurhāsmai vṛṣṭimannādyaṃ saṃprayacchatyādityo'sya jyotiḥ prakāśaṃ karotyevametau cakṣuḥ pitaraṃ paricarato
dyauścādityaśca yāvadanu dyauryāvadanvādityastāvadasya loko bhavati
nāsya tāvalloko jīryate yāvadetayorna jīryate divaścādityasya ca ya
evametāṃ cakṣuṣo vibhūtiṃ veda
śrotreṇa sṛṣṭā diśaśca candramāśca digbhyo hainamāyatīṃ 3
digbhyo viśṛṇoti candramā asmai pūrvapakṣāparapakṣān vicinoti puṇyāya
karmaṇa evamete śrotraṃ pitaraṃ paricaranti diśaśca candramāśca yāvadanu
diśo yāvadanu candramāstāvānasya loko bhavati nāsya tāvalloko
jīryate yāvadeteṣāṃ na jīryate diśāṃ ca candramasaśca ya evametāṃ
śrotrasya vibhūtiṃ veda | manasā sṛṣṭā āpaśca varuṇaścāpo hāsmai
śraddhāṃ saṃnamante puṇyāya karmaṇe varuṇo'sya prajāṃ dharmeṇa dādhāraivamete
manaḥ pitaraṃ paricarantyāpaśca varuṇaśca yāvadanvāpo yāvadanu varuṇastāvānasya loko bhavati nāsya tāvalloko jīryate yāvadeteṣāṃ na
jīryate'pāṃ ca varuṇasya ca ya evametāṃ manaso vibhūtiṃ veda

Linked texts (5)