Dashopanishad 28
Daśopaniṣad 28
- Language
- Sanskrit
Contents
- 28.1 — 9 parts
28.1.1
brahmānandavallī
prathamo'nuvākaḥ
śiṣyaprārthanam
oṃ saha nāvavatu | saha nau bhunaktu | saha vīryaṃ karavāvahai
tejasvi nāvadhītamastu mā vidviṣāvahai | oṃ śāntiḥ śāntiḥ
śāntiḥ
brahmaṇaḥ sṛṣṭikramaḥ
oṃ brahmavidāpnoti param | tadeṣā'bhyuktā | satyaṃ jñānamanantaṃ brahma | yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman | so'śnute
sarvān kāmān saha | brahmaṇā vipaścitetiṃ | tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ | ākāśādvāyuḥ | vāyoragniḥ | agnerāpaḥ
adbhyaḥ pṛthivī | pṛthivyā oṣadhayaḥ | oṣadhībhyo'nnam
annātpuruṣaḥ | sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayaḥ | tasyedameva śiraḥ
ayaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | ayamuttaraḥ pakṣaḥ | ayamātmā | idaṃ pucchaṃ
pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati
tatpāryāpahṇavato niṣpratiyogikatayā brahmamātramavaśiṣyate | tajjñānasamakālaṃ vidvān
tanmātramavaśiṣyata iti ca prakaṭayituṃ iyaṃ ānandavallī ārabhyate-brahmavidāpnoti paraṃ iti | svātiriktakalanāpahṇavataḥ svamātratayopabṛṃhaṇāt brahma
tat svāvaśeṣatayā vettīti brahmavit vidvān | tadvedanasamakālaṃ paraṃ
niṣpratiyogikanirviśeṣaṃ brahma svamātramityāpnoti | "sa yo ha vai tat paraṃ
brahma veda brahmaiva bhavati" iti vedanasamakālameva brahmabhāvāpattiśruteḥ | sarvasya
vallyarthasya "brahmavidāpnoti param" iti vākyaṃ sūtrabhūtam | kathaṃ punaḥ sūtravākyasūcitaṃ brahma svamātramavaśiṣyate svātiriktānṛtajaḍaduḥkhadeśakālavastuparicchedāt ?
ityāśaṃkya anṛtādikalpanāpahṇavasiddhaṃ brahma niṣpratiyogikasvamātramavaśiṣyata ityarthe
ṛgeṣā mānamityāha-taditi | tasmin sūtrabhūtabrāhmaṇavākyokte'rthe eṣā ṛk
28.1.2
abhyuktā tādṛśaṃ brahmāstītyāmnātetyarthaḥ | tat brahma kīdṛśam ? ityata āhasatyamiti | nīlaṃ mahat sugandhi utpalamityatra yathā nīlādipadatrayaṃ viśeṣaṇaṃ
utpalapadaṃ viśeṣyaṃ tathā satyādipadatrayaṃ viśeṣaṇaṃ brahmapadaṃ viśeṣyamiti cenna;
brahmaṇo nirviśeṣasāmānyatvena sajātīyavijātīyasvagatabhedavairalyāt na hi
viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ saṃbhavati | nissāmānyaviśeṣakaṃ "ekamevādvitīyaṃ"
iti śruteḥ
iti candrikānirdiṣṭaviśeṣaṇaviśeṣyābhāve'pi,
dvitīyo'nuvākaḥ
annabrahmopāsanam
annādvai prajāḥ prajāyante | yāḥ kāśca pṛthivīm̐ śritāḥ
atho annenaiva jīvanti | athainadapi yantyantataḥ | annam̐ hi bhūtānāṃ
jyeṣṭham | tasmātsarvauṣadhamucyate | sarvaṃ vai te'nnamāpnuvanti | ye'nnaṃ
brahmopāsate | annam̐ hi bhūtānāṃ jyeṣṭham | tasmātsarvauṣadhamucyate
annādbhūtāni jāyante | jātānyannena vardhante | adyate'tti ca
bhūtāni tasmādannaṃ taducyata iti | tasmādvā etasmādannarasamayāt
anyo'ntara ātmā prāṇamayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavidha
eva | tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ | tasya prāṇa eva
śiraḥ | vyāno dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | apāna uttaraḥ pakṣaḥ | ākāśa
ātmā | pṛthivī pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati
iti dvitīyo'nuvākaḥ
tṛtīyo'nuvākaḥ
prāṇamayamanomayakośavivaraṇam
prāṇaṃ devā anu prāṇanti | manuṣyāḥ paśavaśca ye
prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ | tasmātsarvāyuṣamucyate | sarvameva ta
āyuryanti | ye prāṇaṃ brahmopāsate | prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ
tasmātsarvāyuṣamucyata iti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yaḥ
pūrvasya | tasmādvā etasmātprāṇamayāt | anyo'ntara ātmā
28.1.3
manomayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ | tasya yajureva śiraḥ | ṛg
dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | sāmottaraḥ pakṣaḥ | ādeśa ātmā | atharvāṅgirasaḥ
pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati
caturtho'nuvākaḥ
vijñānamayakośavivaraṇam
yato vāco nivartante | aprāpya manasā saha | ānandaṃ
brahmaṇo vidvān | na bibheti kadācaneti | tasyaiṣa eva śārīra
ātmā | yaḥ pūrvasya | tasmādvā etasmānmanomayāt | anyo'ntara
ātmā vijñānamayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva
tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ | tasya śraddhaiva śiraḥ
ṛtaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | satyamuttaraḥ pakṣaḥ | yoga ātmā | mahaḥ
pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati
pañcamo'nuvākaḥ
vijñānaṃ yajñaṃ tanute | karmāṇi tanute'pi ca | vijñānaṃ devāḥ
sarve | brahma jyeṣṭhamupāsate | vijñānaṃ brahma cedveda | tasmāccenna
pramādyati | śarīre pāpmano hitvā | sarvānkāmānsamaśnuta iti
tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yaḥ pūrvasya | tasmādvā etasmādvijñānamayāt | anyo'ntara ātmānandamayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā
eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ
tasya priyameva śiraḥ | modo dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | pramoda uttaraḥ pakṣaḥ
ānanda ātmā | brahma pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati
ṣaṣṭho'nuvākaḥ
brahmaṇo jagatsṛṣṭistadanupraveśaśca
asanneva sa bhavati | asadbrahmeti veda cet | asti brahmeti
cedveda | santamenaṃ tato viduriti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā
yaḥ pūrvasya | athāto'nupraśnāḥ | utāvidvānamuṃ lokaṃ pretya | kaśca
28.1.4
na gacchatī 3 | āho vidvānamuṃ lokaṃ pretya | kaścitsamaśnutā
3 u | so'kāmayata | bahu syāṃ prajāyeyeti | sa tapo'tapyata
sa tapastaptvā | ida sarvamasṛjata | yadidaṃ kiṃca | tatsṛṣṭvā
tadevānuprāviśat | tadanupraviśya | sacca tyaccābhavat | niruktaṃ
cāniruktaṃ ca | nilayanaṃ cānilayanaṃ ca | vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca
satyaṃ cānṛtaṃ ca | satyamabhavat | yadidaṃ kiṃca | tatsatyamityācakṣate
tadapyeṣa śloko bhavati
svayameva jagadbhūtvā prāviśajjīvarūpataḥ
ātmamātramidaṃ sarvaṃ ātmano'nyanna kiñcana
saptamo'nuvākaḥ
brahmayāthātmyajñānam
asadvā idamagra̍ āsīt | tato̱ vai sada̍jāyata | tadātmānam̐
svayama̍kuruta | tasmāttatsukṛtamucyata iti | yadvai tatsukṛtam | raso
vai saḥ | rasam̐ hyevāyaṃ labdhvānandī bhavati | ko hyevānyātkaḥ
prāṇyāt | yadeṣa ākāśa ānando na syāt | eṣa hyevānandayāti
yadā hyevaiṣa etasminnadṛśye'nātmye'nirukte'nilayane'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ
vindate | atha so'bhayaṃ gato bhavati | yadā hyevaiṣa etasminnudaramantaraṃ kurute | atha tasya bhayaṃ bhavati | tattveva bhayaṃ viduṣo
manvānasya | tadapyeṣa śloko bhavati
svapradṛkcittadṛśyāste na vidyante tataḥ pṛthak
iti saptamo'nuvākaḥ
aṣṭamo'nuvākaḥ
ānandasya mīmāṃsā tatphalañca
bhīṣāsmādvātaḥ pavate | bhīṣodeti sūryaḥ | bhīṣāsmādagniścendraśca | mṛtyurdhāvati pañcama iti | saiṣānandasya mīmāᳵsā
bhavati | yuvā syātsādhuyuvādhyāyakaḥ | āśiṣṭho draḍhiṣṭho baliṣṭhaḥ
tasyeyaṃ pṛthivī sarvā vittasya pūrṇā syāt | sa eko mānuṣa
28.1.5
ānandaḥ | te ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ | sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ manuṣyagandharvāṇāmānandāḥ | sa eko devagandharvāṇāmānandaḥ | śrotriyasya
cākāmahatasya | te ye śataṃ devagandharvāṇāmānandāḥ | sa ekaḥ
pitṝṇāṃ ciralokalokānāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya
te ye śataṃ pitṝṇāṃ ciralokalokānāmānandāḥ | sa eka ājānajānāṃ devānāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śatamājānajānāṃ devānāmānandāḥ | sa ekaḥ karmadevānāṃ devānāmānandaḥ
ye karmaṇā devānapi yanti | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ
karmadevānāṃ devānāmānandāḥ | sa eko devānāmānandaḥ | śrotriyasya
cākāmahatasya | te ye śataṃ devānāmānandāḥ | sa eka indrasyānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śatamindrasyānandāḥ
sa eko bṛhaspaterānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ
bṛhaspaterānandāḥ | sa ekaḥ prajāpaterānandaḥ | śrotriyasya cākāhatasya | te ye śataṃ prajāpaterānandāḥ | sa eko brahmaṇa ānandaḥ
śrotriyasya cākāmahatasya | sa yaścāyaṃ puruṣe | yaścāsāvāditye
sa ekaḥ | sa ya evaṃvit | asmāllokātpretya | etamannamayamātmānamupasaṃkrāmati | etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṃkrāmati | etaṃ manomayamātmānamupasaṃkrāmati | etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṃkrāmati | etamānandamayamātmānamupasaṃkrāmati | tadapyeṣa śloko bhavati
ityaṣṭamo'nuvākaḥ
uktārthasaṃkṣepaḥ
yato vāco nivartante | aprāpya manasā saha | ānandaṃ
brahmaṇo vidvān | na bibheti kutaścaneti | etam̐ ha vāva na tapati
kimaha sādhu nākaravam | kimahaṃ pāpamakaravamiti | sa ya evaṃ
28.1.6
vidvānete ātmāna spṛṇute | ubhe hyevaiṣa ete ātmāna spṛṇute
ya evaṃ veda | ityupaniṣat
iti navamo'nuvākaḥ
bhṛguvallī
prathamo'nuvākaḥ
brahmaṇastaṭasthalakṣaṇam
bhṛgurvai vāruṇiḥ | varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo
brahmeti | tasmā etatprovāca | annaṃ prāṇaṃ cakṣuḥ śrotraṃ mano
vācamiti | taṃ hovāca | yato vā imāni bhūtāni jāyante
yena jātāni jīvanti | yatprayantyabhisaṃviśanti | tadvijijñāsasva
tadbrahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā
dvitīyo'nuvākaḥ
annaṃ brahmeti vyajānāt | annāddhyeva khalvimāni bhūtāni
jāyante | annena jātāni jīvanti | annaṃ prayantyabhisaṃviśantīti
tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti
tasmai hovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā
tṛtīyacaturthapañcamānuvākāḥ
prāṇādibrahmavijñānam
prāṇo brahmeti vyajānāt | prāṇāddhyeva khalvimāni bhūtāni
jāyante | prāṇena jātāni jīvanti | prāṇaṃ prayantyabhisaṃviśantīti
tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti
tahovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā
mano brahmeti vyajānāt | manaso hyeva khalvimāni bhūtāni
jāyante | manasā jātāni jīvanti | manaḥ prayantyabhisaṃviśantīti
tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti
tam̐hovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā
vijñānaṃ brahmeti vyajānāt | vijñānāddhyeva khalvimāni
28.1.7
bhūtāni jāyante | vijñānena jātāni jīvanti | vijñānaṃ prayantyabhisaṃviśantīti | tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi
bhagavo brahmeti | tam̐ hovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo
brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā
iti tṛtīyacaturthapañcamānuvākāḥ
ṣaṣṭho'nuvākaḥ
ānando brahmeti vyajānāt | ānandāddhyeva khalvimāni
bhūtāni jāyante | ānandena jātāni jīvanti | ānandaṃ prayantyabhisaṃviśantīti | saiṣā bhārgavī vāruṇī vidyā | parame vyoman
pratiṣṭhitā | ya evaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahān
bhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena | mahān kīrtyā
saptamo'nuvākaḥ
brahmavijñānadvārakānnapraśaṃsā
annaṃ na nindyāt | tadvratam | prāṇo vā annam | śarīramannādam | prāṇe śarīraṃ pratiṣṭhitam | śarīre prāṇaḥ pratiṣṭhitaḥ
tadetadannamanne pratiṣṭhitam | sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahān bhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena | mahān kīrtyā
iti saptamo'nuvākaḥ
annaṃ na paricakṣīta | tadvratam | āpo vā annam
jyotirānnādam | apsu jyotiḥ pratiṣṭhitam | jyotiṣyāpaḥ pratiṣṭhitāḥ | tadetadannamanne pratiṣṭhitam | sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda
pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena | mahānkīrtyā
annaṃ bahu kurvīta | tadvratam | pṛthivī vā annam
ākāśo'nnādaḥ | pṛthivyāmākāśaḥ pratiṣṭhitaḥ | ākāśe pṛthivī
pratiṣṭhitā | tadetadannamanne pratiṣṭhitam | sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ
veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā
28.1.8
paśubhirbrahmavarcasena | mahān kīrtyā
iti aṣṭamanavamānuvākau
daśamo'nuvākaḥ
na kañcana vasatau pratyācakṣīta | tadvratam | tasmādyayā kayā
ca vidhayā bahvannaṃ prāpnuyāt | arādhyasmā annamityācakṣate
etadvai mukhato'nnam̐ rāddham | mukhato'smā annam̐ rādhyate | etadvai
madhyato'nnam̐ rāddham | madhyato'smā annam̐ rādhyate | etadvā
antato'nnam̐ rāddham | antato'smā annam̐ rādhyate | ya evaṃ
veda | kṣema iti vāci | yogakṣema iti prāṇāpānayoḥ | karmeti
hastayoḥ | gatiriti pādayoḥ | vimuktiriti pāyau | iti mānuṣīḥ
samājñāḥ | atha daivīḥ | tṛptiriti vṛttau | balamiti vidyuti
yaśa iti paśuṣu | jyotiriti nakṣatreṣu | prajātiramṛtamānanda
ityupasthe | sarvamityākāśe | tatpratiṣṭhetyupāsīta | pratiṣṭhāvān bhavati
tanmaha ityupāsīta | mahān bhavati | tanmana ityupāsīta | mānavān
bhavati | tannama ityupāsīta | namyante'smai kāmāḥ | tadbrahmetyupāsīta | brahmavān bhavati | tadbrahmaṇaḥ parimara ityupāsīta | paryeṇaṃ mriyante
dviṣantaḥ sapatnāḥ | pari ye'priyā bhrātṛvyāḥ | sa yaścāyaṃ puruṣe
yaścāsāvāditye | sa ekaḥ | sa ya evaṃvit | asmāllokātpretya
etamannamayamātmānamupasaṃkramya | etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṃkramya
etaṃ manomayamātmānamupasaṃkramya | etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṃkramya
etamānandamayamātmānamupasaṃkramya | imām̐llokānkāmānnī kāmarūpyanusaṃcaran | etatsāma gāyannāste | hā 3 vu hā 3 vu hā 3 vu
ahamannamahamannamahamannam | ahamannādo 3 'hamannādo 3 'hamannādaḥ
aham̐ ślokakṛdaham̐ ślokakṛdaham̐ślokakṛt | ahamasmi prathamajā
28.1.9
ṛtā 3 sya | pūrvaṃ devebhyo'mṛtasya nā 3 bhāyi | yo mā dadāti
sa ideva mā 3 vāḥ | ahamannamannamadantamā 3 dmi | ahaṃ viśvaṃ
bhuvanamabhyabhavā 3 m | suvarṇajyotīḥ | ya evaṃ veda | ityupaniṣat
iti bhṛguvallyāṃ daśamo'nuvākaḥ
aitareyopaniṣat
vāṅme manasi-iti śāntiḥ
prathamo'dhyāyaḥ¹
brahmaprāpakamārgakathanam
eṣa panthā etatkarmaitadbrahmaitatsatam | tasmānna pramādyettannātīyāt | na hyatyāyan pūrve ye'tyāyaṃste parā babhūvuḥ | taduktamṛṣiṇā
prajā ha tisro atyāyamīyurnyanyā arkamabhito viviśre | bṛhaddha
tasthau bhuvaneṣvantaḥ pavamāno harita āviveśa | prajā ha tisro
atyāyamīyuriti yā vai tā imāḥ prajāstisro atyāyamāṃyaṃstānīmāni vayāṃsi vaṅgāvagadhāścerapādāḥ | nyanyā arkamabhito viviśra
iti tā imāḥ prajā arkamabhito niviṣṭā imamevāgnim | bṛhaddha
tasthau bhuvaneṣvantarityada u eva bṛhadbhuvaneṣvantarasāvādityaḥ | pavamāno
harita āviveśeti vāyureva pavamāno diśo harita āviṣṭaḥ
28.2
karmajñānamayī dṛṣṭiḥ yatprajñāne samāpyate
tat prajñānaṃ paraṃ brahma svamātraṃ na svataḥ pṛthak
taddhyagryaṃ sarvadharmāṇāṃ prāpyate hyamṛtaṃ yataḥ
mahadukthasya jñānasamuccitakarmatvam
ukthamukthamiti vai prajā vadanti tadidamevokthamiyameva
pṛthivīto hīdaṃ sarvamuttiṣṭhati yadidaṃ kiñca | tasyāgnirarko'nnamaśītayo'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | antarikṣamevokthamantarikṣaṃ vā anu
patantyantarikṣamanu dhāvayanti tasya vāyurarko'nnamaśītayo'nnena
hīdaṃ sarvamaśnute | asāveva dyaurukthamamutaḥ pradānāddhīdaṃ sarvamuttiṣṭhati yadidaṃ kiñca tasyāsāvādityo'rko'nnamaśītayo'nnena
hīdaṃ sarvamaśnute | ityadhidaivatamathādhyātmam | puruṣa evokthamayameva mahān prajāpatirahamukthamasmīti vidyāt | tasya mukhamevokthaṃ yathā pṛthivī tathā | tasya vāgarko'nnamaśītayo'nnena hīdaṃ
sarvamaśnute | nāsike evokthaṃ yathāntarikṣaṃ tathā | tasya prāṇo'rko'nnamaśītayo'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | tadetadbrahmaṇasya viṣṭapaṃ yadetannāsikāyai vinatamiva | lalāṭamevokthaṃ yathā dyaustathā tasya cakṣurarko'nnamaśītayo'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | samānamaśītayo'dhyātmaṃ
cādhidaivataṃ cānnamevānnena hīmāni sarvāṇi bhūtāni samananti 3
annenemaṃ lokaṃ janayatyannenāmuṃ tasmātsamānamaśītayo'dhyātmaṃ cādhidaivataṃ cānnameva | tadidamannamannādamiyameva pṛthivīto hīdaṃ sarvamuttiṣṭhati
yadidaṃ kiñca | yaddha kiñcedaṃ 1prettā 3 i tadasau sarvamatti yadu
kiñcātaḥ praitī 3 tadiyaṃ sarvamatti seyamityādyāttattrī | attā hyadyo
bhavati | na tasyeśe yannādyādyadyainaṃ nādyuḥ
28.3
athāto retasaḥ sṛṣṭiḥ prajāpate reto devā devānāṃ reto varṣaṃ
varṣasya reta oṣadhaya oṣadhīnāṃ reto'nnamannasya reto reto retaso retaḥ
prajāḥ prajānāṃ reto hṛdayaṃ hṛdayasya reto mano manaso reto vāgvāco
retaḥ karma tadidaṃ karma kṛtamayaṃ puruṣo brahmaṇo lokaḥ | sa irāmayo
yaddhīrāmayastasmāddhiraṇmayaḥ | hiraṇmayo yo ha vā amuṣmin loke
saṃbhavati hiraṇmayaḥ sarvebhyo bhūtebhyo dadṛśe ya evaṃ veda
28.4
taṃ prapadābhyāṃ prāpadyata brahmemaṃ puruṣaṃ yatprapadābhyāṃ prāpadyata
brahmemaṃ puruṣaṃ tasmātprapade tasmātprapade ityācakṣate śaphāḥ khurā
ityanyeṣāṃ paśūnām | tadūrdhvamudasasarpatta ūrū abhavatām | uru
gṛṇīhītyabravīttadudaramabhavat | urveva me kurvityabravīttaduro'bhavat
udaraṃ brahmeti śārkarākṣyā upāsate hṛdayaṃ brahmetyāruṇayo brahmaiva tā
3 i | ūrdhvaṃ tvevodasarpattacchiro'śrayata yacchiro'śrayata tacchiro'bhavattacchirasaḥ śirastvam | tā vā etāḥ śīrṣanñchriyaḥ śritāścakṣuḥ
śrotraṃ mano vākprāṇaḥ | śrayante'smiñchriyo ya evametacchirasaḥ
śirastvaṃ veda | tā ahiṃsantāhamukthamasmyukthamasmīti tā
abruvan hantāsmāccharīrādutkrāmāma tadyasminna utkrānta idaṃ śarīraṃ
patsyati tadukthaṃ bhaviṣyatīti | vāgudakrāmadavadannaśnan pibannāstaiva
cakṣurudakrāmadapaśyannaśnan pibannāstaiva śrotramudakrāmadaśṛṇvannaśnan
pibannāstaiva mana utkrāmanmīlita ivāśnan pibannāstaiva prāṇa
udakrāmattatprāṇa utkrānte'padyata
tadaśīryatāśārītī 3 taccharīramabhavattaccharīrasya śarīratvam
śīryate ha vā asya dviṣan pāpmā bhrātṛvyaḥ parāsya dviṣan pāpmā
bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda | tā ahiṃsantaivāhamukthamasmyahamukthamasmīti tā abruvan hantedaṃ punaḥ śarīraṃ praviśāma tadyasminnaḥ
prapanna idaṃ śarīramutthāsyati tadukthaṃ bhaviṣyatīti | vāk prāviśadaśayadeva cakṣuḥ prāviśadaśayadeva śrotraṃ prāviśadaśayadeva manaḥ prāviśadaśayadeva prāṇaḥ prāviśattatprāṇe prapanna udatiṣṭhadukthamabhavat | tadetadukthāṃ 3 prāṇa eva | prāṇa ukthamityeva vidyāt | taṃ devā abruvan
tvamukthamasi tvamidaṃ sarvamasi tava vayaṃ smastvamasmākamasīti
tadapyetadṛṣiṇoktaṃ tvamasmākaṃ tava smasīti
28.5
tasya vāgādistutiḥ
taṃ devāḥ prāṇayanta sa praṇītaḥ prātāyata prātāyītīṃ 3
tatprātarabhavatsamāgāditīṃ 3 tatsāyamabhavadahareva prāṇo rātrirapānaḥ
vāgagniścakṣurasāvādityaścandramā mano diśaḥ śrotraṃ sa eṣa prahitāṃ
saṃyogo'dhyātmamimā devatā ad u āvirādhidaivatamityetattaduktaṃ
bhavati | etaddhasma vai tadvidvānāha hiraṇyadanbaido na tasyeśe yaṃ
mahyaṃ na dadyuriti prahitāṃ vā ahamadhyātmaṃ saṃyogaṃ niviṣṭaṃ vedaitaddha
tat | anīśānāni ha vā asmai bhūtāni baliṃ haranti ya evaṃ
veda | tatsatyaṃ sat iti prāṇaḥ ti ityannaṃ yaṃ ityasāvādityastadetattivṛttrivṛdiva vai cakṣuḥ śuklaṃ kṛṣṇaṃ kanīniketi | sa yadi ha vā
api mṛṣā vadati satyaṃ haivāsyoditaṃ bhavati ya evametatsatyasya
satyatvaṃ veda
28.6
adyate'tti ca bhūtāni tasmādannaṃ taducyate
tasya vāktantirnāmāni dāmāni tadasyedaṃ vācā tantyā
nāmabhirddāmabhiḥ sarvaṃ sitaṃ sarvaṃ hīdaṃ nāmanīṃ 3 sarvaṃ vācābhivadati
vahanti ha vā enaṃ tantisaṃbaddhā ya evaṃ veda | tasyoṣṇiglomāni
tvaggāyatrī triṣṭummāṃsamanuṣṭupsnāvānyasthi jagatī paṅktirmajjā prāṇo
bṛhatī sa chandobhiścchanno yacchandobhiścchannastasmācchandāṃsītyācakṣate | chādayanti ha vā enaṃ chandāṃsi pāpātkarmaṇo yasyāṃ
kasyāṃciddiśi kāmayate ya evametacchandasāṃ chandastvaṃ veda | taduktamṛṣiṇā | apaśyaṃ gopāmityeṣa vai gopā eṣa hīdaṃ sarvaṃ gopāyati
anipadyamānamiti na hyeṣa kadācana saṃviśati | ā ca parā ca
pathibhiścarantamityā ca hyeṣa parā ca pathibhiścarati | sa sadhrīcīḥ
sa viṣūcīrvasāna iti sadhrīcīśca hyeṣa viṣūcīśca vasta imā eva
diśaḥ | āvarīvarti bhuvaneṣvantarityeṣa hyantarbhuvaneṣvāvarīvarti
aprakṣitaṃ vasu bibharṣi hastayorudhālahaṃ sahastanvi śruto dadhe
āvṛtāso'vatāso na kartṛbhistanūṣu te kratava indra bhūrayaḥ
atho āvṛtāso'vatāso na kartṛbhiriti | sarvaṃ hīdaṃ prāṇenāvṛtam
so'yamākāśaḥ prāṇena bṛhatyā viṣṭabdhastadyathāyamākāśaḥ prāṇena
bṛhatyā viṣṭabdha evaṃ sarvāṇi bhūtānyā pipīlikābhyaḥ prāṇena bṛhatyā
viṣṭabdhānītyevaṃ vidyāt
28.7
mamātmabhūtena hi matto'tiricyate | evaṃ yo veda tamenaṃ evaṃvidaṃ vāktantisambandhā vahanti | rājānaṃ prati balikaraprāṇina iva svārthaṃ prāpayantītyarthaḥ
yathā bāhyanāmarūpābhyāmāvṛtassan prāṇaśchanna evaṃ prāṇasthānīyabṛhatyapi itaraiḥ
chandobhiḥ channā | tasyāḥ prāṇavat vyāpakatvāt saiva bṛhatī | asmin kratau tasyāṃ
śasyamānāyāṃ sarvāṇi chandāṃsi bṛhatyaṅgatvenopāttāni bhavanti | yathā mukhyaprāṇena nāmarūpātmakaṃ jagadvyāptaṃ tathā bṛhatyetyāha—tasyeti | tasya
bṛhatyātmanaḥ prāṇasya puruṣasya lomānīvoṣṇiglomāni uṣṇig saptākṣarā
aṣṭākṣarā gāyatrī tvak tvaco lomnāmantaratvāt | ekādaśākṣarā triṣṭup māṃsaṃ
tasya tvaco'bhyantaratvāt | anuṣṭup dvātriṃśadakṣarā snāvāni tasya māṃsābhyantaratvāt | dvādaśākṣarā jagatī asthi tasya snāvābhyantaratvāt | daśākṣarā
paṅktirmajjā tasyā asthpantaratvāt | sarvābhyantaratvāt bṛhatī prāṇaḥ
tasyāḥ prāṇatvena stutatvāt | sā hi ṣaṭtriṃśadakṣarā hi bṛhatī | ṣaṭchandāṃsyāpnoti | śarīragatadhātūnāṃ chandastvena saṃstāve prāṇasaṃstavasya vivakṣitatvāt
so'yaṃ prāṇo brahmasūtrātmano brahmatvaprasiddheḥ | tasyetaradhā tu bhūtachandobhiḥ
channatvāt | yadyevamayaṃ prāṇaḥ chandobhiḥ channaḥ tasmāt śiṣṭāḥ chandāṃsītyācakṣate | yato dhātvāyamānoṣṇigādichandāṃsi chādayanti gopāyantyataśchādanācchandasāṃ chandastvaṃ yo veda tamenamevaṃvidaṃ chandāṃsi chādayanti
pāpāt karmaṇo rakṣanti | yasyāṃ kasyāṃciddiśi pāpaṃ karma kartuṃ kāmayate varmasthānāni yoddheva chandāṃsyenaṃ rakṣantīti vidyāphalametaduktam | prāṇākhyaṃ vastu
ṛṣiṇā mantreṇāpyuktaṃ prakāśitam | prāṇātmadarśane'vasthito dīrghatapā nāma
ṛṣireva mantraṃ dadarśa | sa kīdṛśaḥ ? ityata āha—apaśyamiti | gopāṃ
gopāyitāraṃ prāṇamapaśyaṃ adarśam | kathaṃ bhūtam ? ityatra vāgādikaraṇagrāmoparamo
hi svāpaḥ | tatra nīcairvāgādibhiḥ anipadyamānaṃ anastamitasvabhāvaṃ “ya
eṣa supteṣu jāgarti” iti śruteḥ | sarvaprāṇyupakārāya svasadanahṛddeśādavārk
bhūtanāḍīsuṣirapathibhiḥ ā ca ācarantaṃ svāṃṇyordhvaṃgaiḥ tiryagbhūtaiśca nāḍīsuṣirapathibhiḥ mārgaiśca parā ca parā carantaṃ anekadhā gacchantam | evaṃbhūto
jñānakarmabhyāṃ puruṣasya sarvasṛṣṭiḥ
athāto vibhūtayo'sya puruṣasya | vācā sṛṣṭau pṛthivī
cāgniścāsyāmoṣadhayo jāyante'gnirenāḥ svadayatīdamāharatedamāharatetyevametau vācaṃ pitaraṃ paricarataḥ pṛthivī cāgniśca | yāvadanu pṛthivī
yāvadanvagnistāvadasya loko bhavati nāsya tāvalloko jīryate
yāvadetayorna jīryate pṛthivyāścāgneśca ya evametāṃ vāco vibhūtiṃ veda
prāṇena sṛṣṭāvantarikṣaṃ ca vāyuścāntarikṣaṃ vā anu carantyantarikṣamanu
śṛṇvanti vāyurasmai puṇyaṃ gandhamāvahtyevametau prāṇaṃ pitaraṃ paricarato'ntarikṣaṃ ca vāyuśca yāvadanvantarikṣaṃ yāvadanu vāyustāvadasya
loko bhavati nāsya tāvalloko jīryate yāvadetayorna jīryente'ntarikṣasya ca vāyośca ya evametāṃ prāṇasya vibhūtiṃ veda
cakṣuṣā sṛṣṭau dyauścādityaśca dyaurhāsmai vṛṣṭimannādyaṃ saṃprayacchatyādityo'sya jyotiḥ prakāśaṃ karotyevametau cakṣuḥ pitaraṃ paricarato
dyauścādityaśca yāvadanu dyauryāvadanvādityastāvadasya loko bhavati
nāsya tāvalloko jīryate yāvadetayorna jīryate divaścādityasya ca ya
evametāṃ cakṣuṣo vibhūtiṃ veda
śrotreṇa sṛṣṭā diśaśca candramāśca digbhyo hainamāyatīṃ 3
digbhyo viśṛṇoti candramā asmai pūrvapakṣāparapakṣān vicinoti puṇyāya
karmaṇa evamete śrotraṃ pitaraṃ paricaranti diśaśca candramāśca yāvadanu
diśo yāvadanu candramāstāvānasya loko bhavati nāsya tāvalloko
jīryate yāvadeteṣāṃ na jīryate diśāṃ ca candramasaśca ya evametāṃ
śrotrasya vibhūtiṃ veda | manasā sṛṣṭā āpaśca varuṇaścāpo hāsmai
śraddhāṃ saṃnamante puṇyāya karmaṇe varuṇo'sya prajāṃ dharmeṇa dādhāraivamete
manaḥ pitaraṃ paricarantyāpaśca varuṇaśca yāvadanvāpo yāvadanu varuṇastāvānasya loko bhavati nāsya tāvalloko jīryate yāvadeteṣāṃ na
jīryate'pāṃ ca varuṇasya ca ya evametāṃ manaso vibhūtiṃ veda
28.8
āpā 3 ityāpa iti tadidamāpa evedaṃ vai mūlamadastūlamayaṃ
pitaite putrā yatra ha ka ca putrasya tatpituryatra vā pitustadvā
putrasyetyetattaduktaṃ bhavati | etaddhasma vai tadvidvānāha mahidāsa aitareya
ahaṃ māṃ devebhyo veda o maddevānvedaitaḥ pradānā hyeta itaḥ saṃbhūtā
iti | sa eṣa giriścakṣuḥ śrotraṃ mano vākprāṇastaṃ brahmagirirityācakṣate | girati ha vai dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ parāsya dviṣan
pāpmā bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda | sa eṣo'psu sa eṣa prāṇaḥ sa
eṣa bhūtiścābhūtiśca | taṃ bhūtiriti devā upāsāñcakrire te babhūvustasmāddhāpyetarhi supto bhūrbhūrityeva praśvasiti | abhūtirityāsurāraste ha
parābabhūvuḥ | bhavatyātmanā parāsya dviṣan pāpmā bhrātṛvyo bhavati ya
evaṃ veda | sa eṣa mṛtyuścaivāmṛtaṃ ca | taduktamṛṣiṇā | apāṅ
prāṅeti svadhayā gṛhīta ityapānena hyayaṃ yataḥ prāṇo na parāṅbhavati
amartyo martyenā sayonirityetena hīdaṃ sarvaṃ sayona matyani
hīmāni śarīrāṇī 3 amṛtaiṣā devatā | tā śaśvantā viṣūcīnā
viyantā nyanyaṃ cikyurna nicikyuranyamiti nicinvanti
haivemāni śarīrāṇī 3 amṛtaiṣā devatā | amṛto ha vā amuṣmin
loke saṃbhavatyamṛtaḥ sarvebhyo bhūtebhyo dadṛśe ya evaṃ veda ya evaṃ
veda
Linked texts (5)
- Aitareyāraṇyaka — Sanskrit
- Mahaitareya — Sanskrit
- Aitareyāraṇyaka (Aitareya Mahīdāsa) — Aitareya Mahīdāsa, Sanskrit
- Dvitīyāraṇyaka — Sanskrit
- Bahvṛcāraṇyabhāṣya — Sanskrit