Dashopanishad 29.1
Daśopaniṣad 29.1
- Language
- Sanskrit
29.1
karmajñānādhikṛto'nnamayaḥ puruṣaḥ pitā| ete pṛthivyādayaḥ putrāḥ| vibhūtikhaṇḍe
tathā vyākhyātatvāt| yatra ha kva ca putrasya yadvastu svātmabhūtaṃ tathā
piturapi bhavati| putrasya piturātmabhūtatvāt "ātmā vai putra nāmāsi" iti
śruteḥ| loke yat pituḥ svaṃ tat putrasyeti prasiddham| tathehāpi yat
puruṣasya svaṃ tat pṛthivyagnayādīnāmadhyātmādhidaivātmakapitāputrayorekatvaṃ yāvadanupṛthivītyādinā vyākhyātam| etaduktaṃ bhavati—devebhyo devaissahaikatvenātmānaṃ māmahaṃ vedeti| nāmato mahidāsa aitarasyāpatyaṃ aitareyaḥ etaddha sma
vai pitṛputrayorekatvaṃ yattadvidvānāha| kiṃ veda ? ityata āha—o maditi
ā u man o mat matto mayā sahaikatvena devānveda| ito'smādadhyātmaṃ
kartṛprayuktacarupuroḍāśādikameṣāṃ devānāṃ te pradānāstasmādete hi devāḥ pitrā
jātakarmāditaḥ putrā iva sambhūtāḥ| tasmāt "mūlamadastūlam" iti mama ca
devānāṃ caikatvaṃ yaduktaṃ tadyuktamevetyarthaḥ| evamito yaddevānāṃ somājyapaḥpaśvādi saṃpradīyate tasmādabbāhulyādapttvamagnihotrādikarma tatsādhanatvena jagato
mūlamityavadhṛtam| ato jagatkāraṇamāpa evetyuktam| yatpuruṣasya prajāpatitvanirūpaṇaprasaṅgataḥ apsādhanaṃ karma puruṣanirvartyamityuktametatsarvaṃ prāṇasyaiva
guṇavistāraḥ| loke yadyatkāryaṃ kāraṇaṃ vāsti tattatsarvaṃ prāṇa eva
prāṇātiriktavastvantarābhāvāt| yasmādevaṃ tasmāt so'yaṃ prāṇo brahmokthameva| tasya bṛhatyātmakatvāt| tadupalabdhikāraṇaṃ kim ? ityata āha—
sa iti| cakṣuḥ śrotraṃ mano vāk prāṇa itīndriyasamudāya eṣa giririva
giriḥ| yathā girirudakaratnādīnudgirati tathā cakṣurādīndriyagirirapi parāparabrahmodgiraṇāt girirityācakṣate śiṣṭāḥ| cakṣurādivyāpāraprasaktabāhyadṛṣṭirloko
brahma na labhate| yastvindriyavyāpāramutsṛjya tajjapāpmānamātmano dviṣantaṃ
bhrātṛvyaṃ girati vināśayati so'yaṃ brahma veda| anurūpamevāsya vidyāphalam
asmin prakaraṇe prāṇasyopāsyatvāt tatstutiriyamārabhyate--sa eṣa iti| sa
eṣo'psu tiṣṭhanprāṇināṃ jīvanarūpo bhavati sa eṣa prāṇaḥ prastutataḥ| yastu
svānāmasvānāṃ bhūtyabhūtiheturbhavati sa eṣa prāṇo bhūtiścābhūtiśca bhavati
dvitīyo'dhyāyaḥ
eṣa imaṃ lokamabhyārcat puruṣarūpeṇa ya eṣa tapati prāṇo
vāva tadabhyārcat prāṇo hyeṣa ya eṣa tapati śataṃ varṣāṇyabhyārcat
tasmācchataṃ varṣāṇi puruṣāyuṣo bhavanti taṃ yacchataṃ varṣāṇyabhyārcattasmācchatarcinaḥ tasmācchatarcina ityācakṣate etameva santam | sa idaṃ
sarvaṃ madhyato dadhe yadidaṃ kiṃca sa yadidaṃ sarvaṃ madhyato dadhe yadidaṃ
kiṃca tasmānmādhyamāstasmānmādhyamā ityācakṣate etameva santam
prāṇo vai gṛtso'pāno madassa yatprāṇo gṛtso'pāno madastasmādgṛtsamadastasmādgṛtsamada ityācakṣate etameva santam | tasyedaṃ
viśvaṃ mitramāsīdyadidaṃ kiṃca tadyadasyedaṃ viśvaṃ mitramāsīdyadidaṃ kiṃca
tasmādviśvāmitraḥ tasmādviśvāmitra ityācakṣate etameva santam | taṃ
devā abruvannayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vāma iti taṃ yaddevā abruvannayaṃ vai naḥ
sarveṣāṃ vāma iti tasmādvāmadevastasmādvāmadeva ityācakṣate etameva
santam | ya idaṃ sarvaṃ pāpmano'trāyata yadidaṃ kiṃca sa yadidaṃ sarvaṃ
pāpmano'trāyata yadidaṃ kiṃca tasmādatrayastasmādatraya ityācakṣate
etameva santam
Linked texts (4)
- Aitareyāraṇyaka — Sanskrit
- Bahvṛcāraṇyabhāṣya — Sanskrit
- Mahaitareya — Sanskrit
- Aitareyāraṇyaka (Aitareya Mahīdāsa) — Aitareya Mahīdāsa, Sanskrit