Dashopanishad 29
Daśopaniṣad 29
- Language
- Sanskrit
29.1
karmajñānādhikṛto'nnamayaḥ puruṣaḥ pitā| ete pṛthivyādayaḥ putrāḥ| vibhūtikhaṇḍe
tathā vyākhyātatvāt| yatra ha kva ca putrasya yadvastu svātmabhūtaṃ tathā
piturapi bhavati| putrasya piturātmabhūtatvāt "ātmā vai putra nāmāsi" iti
śruteḥ| loke yat pituḥ svaṃ tat putrasyeti prasiddham| tathehāpi yat
puruṣasya svaṃ tat pṛthivyagnayādīnāmadhyātmādhidaivātmakapitāputrayorekatvaṃ yāvadanupṛthivītyādinā vyākhyātam| etaduktaṃ bhavati—devebhyo devaissahaikatvenātmānaṃ māmahaṃ vedeti| nāmato mahidāsa aitarasyāpatyaṃ aitareyaḥ etaddha sma
vai pitṛputrayorekatvaṃ yattadvidvānāha| kiṃ veda ? ityata āha—o maditi
ā u man o mat matto mayā sahaikatvena devānveda| ito'smādadhyātmaṃ
kartṛprayuktacarupuroḍāśādikameṣāṃ devānāṃ te pradānāstasmādete hi devāḥ pitrā
jātakarmāditaḥ putrā iva sambhūtāḥ| tasmāt "mūlamadastūlam" iti mama ca
devānāṃ caikatvaṃ yaduktaṃ tadyuktamevetyarthaḥ| evamito yaddevānāṃ somājyapaḥpaśvādi saṃpradīyate tasmādabbāhulyādapttvamagnihotrādikarma tatsādhanatvena jagato
mūlamityavadhṛtam| ato jagatkāraṇamāpa evetyuktam| yatpuruṣasya prajāpatitvanirūpaṇaprasaṅgataḥ apsādhanaṃ karma puruṣanirvartyamityuktametatsarvaṃ prāṇasyaiva
guṇavistāraḥ| loke yadyatkāryaṃ kāraṇaṃ vāsti tattatsarvaṃ prāṇa eva
prāṇātiriktavastvantarābhāvāt| yasmādevaṃ tasmāt so'yaṃ prāṇo brahmokthameva| tasya bṛhatyātmakatvāt| tadupalabdhikāraṇaṃ kim ? ityata āha—
sa iti| cakṣuḥ śrotraṃ mano vāk prāṇa itīndriyasamudāya eṣa giririva
giriḥ| yathā girirudakaratnādīnudgirati tathā cakṣurādīndriyagirirapi parāparabrahmodgiraṇāt girirityācakṣate śiṣṭāḥ| cakṣurādivyāpāraprasaktabāhyadṛṣṭirloko
brahma na labhate| yastvindriyavyāpāramutsṛjya tajjapāpmānamātmano dviṣantaṃ
bhrātṛvyaṃ girati vināśayati so'yaṃ brahma veda| anurūpamevāsya vidyāphalam
asmin prakaraṇe prāṇasyopāsyatvāt tatstutiriyamārabhyate--sa eṣa iti| sa
eṣo'psu tiṣṭhanprāṇināṃ jīvanarūpo bhavati sa eṣa prāṇaḥ prastutataḥ| yastu
svānāmasvānāṃ bhūtyabhūtiheturbhavati sa eṣa prāṇo bhūtiścābhūtiśca bhavati
dvitīyo'dhyāyaḥ
eṣa imaṃ lokamabhyārcat puruṣarūpeṇa ya eṣa tapati prāṇo
vāva tadabhyārcat prāṇo hyeṣa ya eṣa tapati śataṃ varṣāṇyabhyārcat
tasmācchataṃ varṣāṇi puruṣāyuṣo bhavanti taṃ yacchataṃ varṣāṇyabhyārcattasmācchatarcinaḥ tasmācchatarcina ityācakṣate etameva santam | sa idaṃ
sarvaṃ madhyato dadhe yadidaṃ kiṃca sa yadidaṃ sarvaṃ madhyato dadhe yadidaṃ
kiṃca tasmānmādhyamāstasmānmādhyamā ityācakṣate etameva santam
prāṇo vai gṛtso'pāno madassa yatprāṇo gṛtso'pāno madastasmādgṛtsamadastasmādgṛtsamada ityācakṣate etameva santam | tasyedaṃ
viśvaṃ mitramāsīdyadidaṃ kiṃca tadyadasyedaṃ viśvaṃ mitramāsīdyadidaṃ kiṃca
tasmādviśvāmitraḥ tasmādviśvāmitra ityācakṣate etameva santam | taṃ
devā abruvannayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vāma iti taṃ yaddevā abruvannayaṃ vai naḥ
sarveṣāṃ vāma iti tasmādvāmadevastasmādvāmadeva ityācakṣate etameva
santam | ya idaṃ sarvaṃ pāpmano'trāyata yadidaṃ kiṃca sa yadidaṃ sarvaṃ
pāpmano'trāyata yadidaṃ kiṃca tasmādatrayastasmādatraya ityācakṣate
etameva santam
29.2
prāṇasya sarvātmakatvam
eṣa u eva bibhradvājaḥ prajā vai vājaḥ tā eṣa bibharti
yat bibharti tasmādbharadvājaḥ tasmādbharadvāja ityācakṣate etameva
santam | taṃ devā abruvan ayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vasiṣṭha iti taṃ
yaddevā abruvan ayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vasiṣṭha iti tasmādvasiṣṭhaḥ
tasmādvasiṣṭha ityācakṣata etameva santam | sa idaṃ sarvaṃ abhiprāyadyādidaṃ kiñca sa yadidaṃ sarvamabhiprāgādyadidaṃ kiñca tasmātpragādhāstasmātpragāthā ityācakṣata etameva santam | sa idaṃ sarvaṃ abhyapavayata
yadidaṃ kiñca sa yadidaṃ sarvamabhyapavayata yadidaṃ kiñca tasmātpāvamānyastasmātpāvamānya ityācakṣata etameva santam | so'bravīdahamidaṃ sarvamasāni yacca kṣudraṃ yacca mahaditi te kṣudrasūktāścābhavan
mahāsūktāśca tasmātkṣudrasūktāstasmāt kṣudrasūktā ityācakṣata etameva
santam | sūktaṃ batāvocateti tatsūktamabhavat tasmātsūktaṃ sūktamityācakṣata etameva santam | eṣa vā ṛgeṣa hyebhyaḥ sarvebhyo bhūtebhyo'rcata
sa yadebhyaḥ sarvebhyo bhūtebhyo'rcata tasmādṛk tasmādṛgityācakṣate etameva santam | eṣa vā ardharca eṣa hyebhyaḥ sarvebhyo'rdhebhyo'rcata sa yadetat sarvebhyo'rdhebhyo'rcata tasmādardharcastasmādardharca ityācakṣata etameva
santam | eṣa vai padameṣa hīmāni sarvāṇi bhūtāni pādi sa yadimāni
sarvāṇi bhūtāni pādi tasmātpadaṃ tasmātpadamityācakṣate etameva santam
eṣa vā akṣarameṣa hyebhyaḥ sarvebhyo bhūtebhyaḥ kṣarati na cainamatikṣaranti sa yadebhyaḥ sarvebhyo bhūtebhyaḥ kṣarati na cainamatikṣaranti
tasmādakṣaraṃ tasmādakṣaramityācakṣata etameva santam | tā vā etāḥ
sarvā ṛcaḥ sarve devāḥ sarve ghoṣāḥ ekaiva vyāhṛtiḥ prāṇa eva prāṇa
ṛca ityeva vidyāt
29.3
bṛhatīsahasrasampattyā puruṣanirvartyakarmasampattiḥ
viśvāmitraṃ hyetadahaḥ śaṃsiṣyantamindra upaniṣasāda sa
hānnamityevābhivyāhṛtya bṛhatīsahasraṃ śaśaṃsa tenendrasya priyaṃ
dhāmopeyāya | tamindra uvāca ṛṣe priyaṃ vai me dhāmopāgāḥ sa vā
ṛṣe tṛtīyaṃ śaṃseti sahānnamityevābhivyāhṛtya bṛhatīsahasraṃ śaśaṃsa
tenendrasya priyaṃ dhāmopeyāya | tamindra uvāca ṛṣe priyaṃ vai me
dhāmopāgāḥ sa vā ṛṣe tṛtīyaṃ śaṃseti sa hānnamityevābhivyāhṛtya
bṛhatīsahasraṃ śaśaṃsa tenendrasya priyaṃ dhāmopeyāya | tamindra uvāca
ṛṣe priyaṃ vai me dhāmopāgā varaṃ te dadāmīti sa hovāca tvāmeva
vijānīyāmiti tamindra uvāca prāṇo vā ahamasmyṛṣe prāṇastvaṃ
prāṇaḥ sarvāṇi bhūtāni prāṇo hyeṣa ya eṣa tapati sa etena rūpeṇa
sarvā diśo viṣṭo'smi tasya me'nnaṃ mitraṃ dakṣiṇaṃ tadvaiśvāmitrameṣa
tapannevāsmītiṃ hovāca
29.4
tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tasya yāni vyañjanāni taccharīraṃ
yo ghoṣaḥ sa ātmā ya ūṣmāṇaḥ sa prāṇaḥ | etaddha sma vai tadvidvān
vasiṣṭho vasiṣṭho babhūva tata etannāmadheyaṃ lebhe | etadu haivaindro viśvāmitrāya provācaitadvihaivendro bharadvājāya provāca tasmātsa tena
bandhunā yajñeṣu hūyate | tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tasya vā etasya
bṛhatīsahasrasya saṃpannasya ṣaṭtriṃśatamakṣarāṇāṃ sahasrāṇi bhavanti
tāvanti śatasaṃvatsarasyāhnāṃ sahasrāṇi bhavanti vyañjanaireva rātrīrāpnuvanti svarairahāni | tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ sampannaṃ tasya vā
etasya bṛhatīsahasrasya sampannasya parastātprajñāmayo devatāmayo
brahmamayo amṛtamayaḥ sambhūya devatā apyeti ya evaṃ veda | tadyo'haṃ
so'sau yo'sau so'ham | taduktamṛṣiṇā—sūrya ātmā jagatastasthuṣaśceti | etadu haivopekṣetopekṣeta
29.1-2
ukthasya pañcavidhaguṇaviśeṣasaṃbandhaḥ
yo ha vā ātmānaṃ paṃcavidhamukthaṃ veda yasmādidaṃ sarvamuttiṣṭhati sa saṃprativit pṛthivī vāyurākāśa āpo jyotīṃṣītyeṣa vā
ātmeākthaṃ pañcavidhametasmāddhīdaṃ sarvamuttiṣṭhatyetamevāpyetyayanaṃ ha vai
samānānāṃ bhavati ya evaṃ veda | tasmin yo'nnaṃ cānnādaṃ ca vedāhāsminnannādo jāyate bhavatyasyānamamāpaśca pṛthivī cānnametanmayāni
hyannāni bhavanti jyotiśca vāyuścānnādametābhyāṃ hīdaṃ sarvamannamattyāvapanamākāśaḥ| ākāśe hīdaṃ sarvaṃ samopyata āvapanaṃ ha vai samānānāṃ
bhavati ya evaṃ veda| tasmin yo'nnaṃ cānnādaṃ ca vedāhāsminnannādo
jāyate bhavatyasyānnamoṣadhivanaspatayo'nnaṃ prāṇabhṛto'nnādamoṣadhivanaspatīn hi prāṇabhṛto'danti| teṣāṃ ya ubhayatodantāḥ puruṣasyānuvidhāṃ vihitāste'nnādā annamitare paśavastasmātta itarān paśūn
adhīva hi carantyadhīva hyannenānnādo bhavati| adhīva hi samānānāṃ
jāyate ya evaṃ veda
29.2-2
puruṣasya jñānādeva kartavyatvam
tasya ya ātmānamāvistarāṃ vedāśnute | hāvirbhūya ya
oṣadhivanaspatayo yacca kiñca prāṇabhṛt sa ātmānamāvistarāṃ
vedauṣadhivanaspatiṣu hi raso dṛśyate cittaṃ prāṇabhṛtsu | prāṇabhṛtsu
tvevāvistarāmātmā teṣu hi raso'pi dṛśyate na cittamitareṣu
puruṣeṣvevāvistarāmātmā sa hi prajñānena saṃpannatamo vijñātaṃ vadati
vijñātaṃ paśyati veda śvastanaṃ veda lokālokau martyenāmṛtamīpsatyevaṃ
saṃpannaḥ | athetareṣāṃ paśūnāmaśanāpipāse evābhivijñānaṃ na vijñātaṃ
vadanti na vijñātaṃ paśyanti na viduḥ śvastanaṃ na lokālokau ta
etāvanto bhavanti yathāprajñaṃ hi saṃbhavāḥ
29.2-3
sthāvarajaṅgamayoḥ puruṣāvasānamātratvamuktam | puruṣasya karmajñānādhikāritvāt taditareṣāṃ tatrānadhikārāt puruṣasya jñānādeva tatkartavyatāprāptāvapi
phalena pralobhayannāha—tasyetyādinā | ayameva mahān prajāpatiḥ ahamukthamasmīti
jñānakarmakartavyatāvidhirnetarapaśūnprati | nāpi devarṣīnprati | kintu tasyānnāttṛsamudāyasya madhye ya ātmānamāviḥ prakāśādapi prakāśataraṃ āvistarāmāvistaramātmānaṃ veda so'yaṃ mahān bahutaramāvṛttyāśnute vyāpnoti | yastu jagatsraṣṭā
so'vyākṛte nāmarūpe vyākurvan pañcabhūtānyutpādyānnāttṛtvavibhāgārthaṃ sthāvarajaṅgamalakṣaṇaṃ bhautikaṃ cotpādya svātmaprakāśanāya tatrāvirbhūya “ rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo
babhūva ” iti śruteḥ | tatrauṣadhivanaspatayo yacca kiñca prāṇabhṛt tatrātmāvirbhūta
iti yo veda sa ātmānaṃ āvistarāṃ veda | oṣadhyādiṣu darśanādyabhāvādātmanaḥ āvistaratā netīti cenna ; oṣadhyādiṣu rasadarśanāt | dṛśyate
hyoṣadhivanaspatiṣu rasaḥ | yatra rasastatra cittamanumīyate | yatra yāvanmātraṃ cittaṃ
tatra tāvadāvistarāmātmā | tasmādoṣadhivanaspatiṣu ātmana āvistaratvaṃ siddham
prāṇabhṛtsvadhikāvistaratve rasatvaṃ hetuḥ | na cittamitareṣu sthāvareṣu
tasmātprāṇabhṛtsvevāvistarāmātmā | sa hi puruṣo yasmāt prajñānena
saṃpannatamò bhavati | prakṛṣṭajñānasaṃpannatvāt yatpūrvamidamahamajñāsiṣamiti tadeva
vadati | tathaiva vijñātaṃ paśyati na kevalamatītasmaraṇameva | śvo ma idaṃ
bhaviṣyatīti bhaviṣyadapi veda śvastanam | kiñca darśanādarśanaviṣayau lokālokau
ca veda jānāti | kiñca martyena vināśinā karmajñānasādhanenāmṛtaṃ nityaṃ prāptumicchati | itthaṃbhūtaprajñānātiśayena saṃpannaḥ | puruṣasya paśutve'pi jñānasaṃpattiḥ
viśeṣaḥ | athetareṣāṃ puruṣādanyapaśūnāmaśanāpipāse eva hi vijñānaṃ bhavati
teṣāmutpattito viśeṣajñānavairalyāt | yasmādevaṃ tasmātte puruṣavadvijñātaṃ na
vadanti | tathā na hi vijñātaṃ paśyanti | śva evaṃ bhaviṣyatīti śvastanaṃ na
vidanti | nāpi lokālokajñānavanto bhavanti | yathāprajñaṃ tadanurūpameva
hītarapaśūnāṃ sambhavaḥ | puruṣasya prajñānātiśayavattvena sarvaphalārthitvāt sa hi
karmajñānādhikārīti yuktam
29.3-2
puruṣasya sarvakarmaphalaprāptyupāyaḥ
sa eṣa puruṣaḥ samudraḥ sarvaṃ lokamati yaddha kiñcāśnutetatyenaṃ
manyate yadyantarikṣalokamaśnutetyenaṃ manyate yadyamuṃ lokamaśnuvītetyevainaṃ manyate | sa eṣa puruṣaḥ pañcavidhastasya yaduṣṇaṃ tajjyotiryāni
khāni sa ākāśo'tha yallohitaṃ śleṣmā retaḥ tā āpo yaccharīraṃ
sā pṛthivī yaḥ prāṇaḥ sa vāyuḥ | sa eṣa vāyuḥ pañcavidhaḥ
prāṇo'pāno vyāna udānassamānaḥ tā etā devatāḥ prāṇāpānayoreva
niviṣṭāścakṣuḥ śrotraṃ mano vāgiti prāṇasya hyanvapāyametā apiyanti
sa eṣa vācaścittasyottarottarakramo yadyajñaḥ sa eṣa yajñaḥ pañcavidho'gnihotraṃ darśapūrṇamāsau cāturmāsyāni paśuḥ somassa eṣa yajñānāṃ
saṃpannatamo yat soma etasmin hetāḥ pañcavidhā adhigampante
yatprāksavanebhyaḥ saikā vidhā trīṇi savanāni yadūrdhvaṃ sā
pañcamī
29.3-3
tathā tṛtīyamapi yadyamuṃ lokamaśnuvīta taducitasādhanena prāpnuyāttato'pyadhikataraṃ
prāptuṃ yogya ityevainaṃ manyate | loke evameva yāvatkāmā aparisamāptā
bhūtabhautikaviṣayāstāvadicchā aparisamāptaiva | tenāsau samudraḥ puruṣaḥ | kāni
punastāni bhūtāni yeṣu sarve kāmāḥ parisamāptiṃ gatāḥ ? yāni kāmayan taducitopāyatastānyātmabhāvamāpādayati tānīmāni pañcabhūtāni ukthaśabdena prastutāni
evamannānnādapariṇatabhūtavikāro'yaṃ puruṣaḥ pañcavidho bhavati | katham ? ityata
āha—tasyeti | tasya puruṣasya dehe yaduṣṇaṃ tajjyotiragniḥ | yāni
taddehe khāni suṣirāṇi tānyākāśaḥ | atha taddehe yallohitaṃ śleṣmā
retastā āpa eteṣāṃ dravātmakatvenāmbikāratvāt | tasya yaccharīraṃ sā pṛthivī
tasya yaḥ prāṇaḥ sa vāyuḥ | prāṇāpānavyānodānasamānabhedena sa eṣa vāyuḥ
pañcavidhaḥ puruṣaḥ sarvajñānakarmaṇāmāśrayabhūtatvāt | "taṃ prapadābhyāṃ prāpadyata",
"puruṣa evoktham" ityuktatvāt | cakṣuḥ śrotraṃ mano vāgiti yāḥ sarvajñānahetubhūtāḥ svasvaviṣayadyotanāddevatāḥ prāṇāpānayoreva niviṣṭāḥ | cakṣurādigrahaṇaṃ
sarvakaraṇopalakṣaṇārtham | prāṇāpānavṛttirhi jīvanaṃ cakṣurādīnāṃ tadanuvṛttitvāt
prāṇasya hyanvapāyaṃ apagamanametāścakṣurādidevatā apiyanti prāṇamevāpi
gacchantītyarthaḥ | cakṣurādivṛttīnāmanvayavyatirekābhyāṃ prāṇāyattatvāt | yataḥ
prāṇo jñānakarmaheturataḥ sa eṣa yajño mantroccāraṇādivyāpṛtāyā vācaścittasyāntaḥkaraṇasya codanādyarthālocanavyāpṛtatvena tasyottarottarakramaḥ uttarottaravyāpāro
yadyajño yo yajña ityarthaḥ | vākcittavyāpteḥ prāṇanimittatvāt | sa eṣa
yajñaḥ pañcavidhaḥ prāṇakāryatvāt | tatkatham ? ityatrāgnihotraṃ darśapūrṇamāsau
cāturmāsyāni paśuḥ somaḥ prakṛtīnāṃ pañcatvātpañcavidha eva yajñaḥ
śiṣṭayajñānāṃ tadvikṛtitvena tatrāntarbhūtatvāt | sa eṣa somo'gnihotrādiyajñānāṃ
saṃpannatamaḥ | yat yasmātpañcavidhā api etasmin soma eva adhigamyante
yatprāk pūrvaṃ prātaḥsavanādibhyo dīkṣaṇīyādikarmajātaṃ saikāvidhā | trīṇi
savanāni tisro vidhāḥ | yadūrdhvaṃ savanebhya udavasānīyāntaṃ sā pañcamī
pañcavidhā ityarthaḥ
29.4-2
puruṣabuddhiprarocanāya yajñastavaḥ
yo ha vai yajñe yajñaṃ vedānvahyarddhadeveṣu devamadhyakṣūlahaṃ sa saṃprativit eṣa vai yajñe yajño'ntvahardaiveṣu devo'dhyakṣūlaho yadetanmahaduktham
tadetatpañcavidhaṃ trivṛtpañcadaśaṃ saptadaśamekaviṃśaṃ pañcaviṃśamiti stomato
gāyatraṃ rathantaraṃ bṛhadbhadraṃ rājanamiti sāmato gāyatryuṣṇik bṛhatī
triṣṭup dvipadeti chandastaḥ tacchiro dakṣiṇaḥ pakṣaḥ uttaraḥ pakṣaḥ
pucchamātmetyākhyānam | pañcakṛtvaḥ prastauti pañcakṛtva udgāyati
pañcakṛtvaḥ pratiharati pañcakṛtva upadravati pañcakṛtvo nidhanamupayanti
tatstomasahasraṃ bhavati | evaṃ hotāḥ pañcavidhā anuśasyante yatprāk
tricāśītibhyaḥ saikā vidhā tisrastricāśītayo yadūrdhvaṃ sā pañcamī
tadetatsahasraṃ tatsarvaṃ tāni daśa daśoti vai sarvametāvato hi saṅkhyā daśa
daśatastacchataṃ daśaśatāni tatsahasraṃ tatsarvaṃ tāni trīṇi cchandāṃsi
bhavanti tredhā vihitaṃ vā idamannamaśanaṃ pānaṃ khādaḥ tadetairāpnoti
29.4-3
vidhyaṃ katham ? ityatra stomatassāmataśchandastaśca pāñcavidhyasiddhirityāha -- trivṛdityādi | trivṛtpañcadaśaṃ saptadaśamekaviṃśaṃ pañcaviṃśamiti stomataḥ | katipayamantrasamudāyasya stomākhyeyatra chandogadarśane "trivṛcchiraḥ pañcadaśaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ
saptadaśamuttaraḥ pakṣaḥ ekaviṃśaṃ pucchaṃ pañcaviṃśamātmā" iti stomataḥ pāñcavidhyamuktam | sāmataḥ pāñcavidhyamucyate | gāyatraṃ rathantaraṃ bṛhadbhadraṃ rājanamiti sāmataḥ
pāñcavidhyam | pūrvavadgāyatrādeḥ śirastvādiḥ kalpanīyaḥ | chandastaḥ pāñcavidhyamucyate | gāyatryuṣṇigbṛhatī triṣṭup dvipadeti chandasto'pi pāñcavidhyam | atrāpi
pūrvavacchira ādikalpanā yujyate | trivṛdādīnāṃ kramadarśanārthaṃ tacchiro dakṣiṇaḥ
pakṣaḥ uttaraḥ pakṣaḥ pucchamātmeti brāhmaṇavacanātkṛtākhyānamākṛtivacanam
kiñca rājane sāmni stobhasahasrakalpanāpi pañcavidhetyāha - pañceti | pañcakṛtvaḥ
prastauti pañcakṛtva udgāyati pañcakṛtvaḥ pratiharati pañcakṛtva upadravati
udgātrāditrayāṇāṃ vyāpārabhedataḥ sarve pañcakṛtvo nidhanamupayantīti bahuvacanasāmarthyāt | tathaitatpāñcavidhyaṃ yathoktaṃ stobhasahasraṃ bhavati | evaṃ hotāḥ
pañca vidhāḥ bṛhatīsahasre hotrāpyanuśasyante | ṛtvigbhiryat prāk tricāśītibhyaḥ śasyante saikāvidhā | gāyatrī bṛhaduṣṇigiti tisrastrividhāḥ
tricāśītayaḥ | yadūrdhvaṃ śaṃsanaṃ sā pañcamī vidhā | evaṃ bṛhatīsahasraśaṃsatā
pañcavidhā eva śasyante | stobhato yadetatsahasraṃ bṛhatyuktaṃ tatsarvaṃ "kriyākārakaphalaṃ nāmarūpakarmātmakaṃ dvaitaṃ saṃkhyeyatvena ca dvidhā vibhaktaṃ parāmṛṣṭaiḥ tribhiḥ
saṃkhyāparvarūpaiḥ sarvaṃ vyāpyate" iti śrutyanurodhenaikādisaṃkhyāyāmāvarttamānāyāṃ prathamaparvarūpaṃ daśa paryavasyati | daśadaśasaṃkhyāyāḥ punarāvartamānāyā daśadaśato
yaddvitīyaṃ parvarūpaṃ tacchatamavaśiṣyate | śatasaṃkhyāyāṃḥ punarāvartamānāyāstṛtīyaṃ
parvarūpaṃ daśa śatāni yatpratijñātaṃ tatsahasraṃ bhavatītyāha- tānīti | tāni
daśa daśeti vai sarvametāvatī hi saṃkhyā daśa daśaṃtaḥ tacchataṃ daśa
śatāni tatsahasramiti tatsahasraṃ tāni gāyatryādīni trīṇi chandāṃsi
bhavanti | tridhā vibhaktasāmānyāt | kiñca bṛhatīsahasrātmanendreṇa tredhā
vihitaṃ prāṇenādyamānamannaṃ aśanamodanādi pānīyādi pānaṃ laḍḍukādi
khādḥ tatsarvamannaṃ gāyatrādittricāśītiprakārairetairāpnoti | evaṃ saṃkhyāvyāptyā
virāṭsaṃpatteḥ
29.5
tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannam | tadvaitadeke nānāchandasāṃ
sahasraṃ pratijānate kimanyatsadanyat brūyāmeti | triṣṭupsahasrameke
jagatīsahasrameke anuṣṭupsahasrameke | taduktamṛṣiṇā | anuṣṭubhamanu
carcūryamāṇamindraṃ nicikyuḥ kavayo manīṣeti vāci vai tadaindraṃ
prāṇaṃ nyacāgyannityetattaduktaṃ bhavati | sa heśvaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhavitoḥ | īśvaro ha tu purāyuṣaḥ praitoriti ha smāhākṛtsno
hyeṣa ātmā yadvāgabhihitā prāṇena manase'syamāno vācā
nānubhavati | bṛhatīmabhi saṃpādayedeṣa vai kṛtsna ātmā yadbṛhatī
so'yamātmā sarvataḥ śarīraiḥ parivṛtaḥ tadyathāyamātmā sarvataḥ śarīraiḥ
parivṛta evameva bṛhatī sarvataśchandobhiḥ parivṛtā | madhyaṃ hyeṣāmaṅgānāmātmā madhyaṃ chandasāṃ bṛhatī | sa heśvaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhavitorīśvaro ha tu purāyuṣaḥ praitoriti ha smāha kṛtsno
hyeṣa ātmā yat bṛhatī tasmādbṛhatīmevābhisaṃpādayet
29.6
ityarthaḥ | bṛhatīsahasrasaṃpādanena sarvaṃ saṃpannamiti sthitam | kiṃ tatpakṣāntaraṃ ?
sacchobhanaṃ prakṛtādanyat | dvitīyo'nyacchabdaḥ sacchabdena saṃbadhyate | itaracchobhanataramanyatkiṃ brūyāma ? ityatra triṣṭupsahasrameke śākhinaḥ pratijānate | tathā
kevalaṃ jagatīsahasrameke | anuṣṭupsahasrameke | ete hi catvāraḥ pakṣā
bṛhatīsahasrastulyarthamupanyasyāpavividiṣitāḥ | tatrānuṣṭupsahasrasaṃpādanaṃ ṛṣiṇā
mantreṇāpyuktam | anuṣṭuppakṣasya mantrabrāhmaṇabaddhatvāttadeva dṛḍhataraṃ manyamānā
āhuḥ | anuṣṭubhaṃ stanayitnulakṣaṇāṃ vācaṃ anu carcūryamāṇaṃ carcūryamāṇamindraṃ
prāṇaṃ nicikyurdṛṣṭavantaḥ | kavayo manīṣā jñānenātrānuṣṭubhamanucarcūryamāṇamindraṃ
nicikyurityetāvadudāharaṇam | teṣāṃ mantrārthasya tirohitatvena yathābhūtārthamāhaanuṣṭubhamiti | "vāgvā anuṣṭup" iti śrutyanurodhena stanayitnulakṣaṇāyāṃ vāci
tadaindraṃ prāṇaṃ nicikyuḥ nyacāyyannityetattaduktaṃ bhavati | adhyātmamapi
vācamīrayantaṃ nicikyuriti vyākhyeyamityarthaḥ | evaṃvidaḥ phalaṃ kim ? ityatra
sa hi vidvānīśvaraḥ yaśasvī kalyāṇakīrtiyasya so'yaṃ kalyāṇakīrtirbharvitorbhavituṃ sa hyeśvaraḥ samartha ityarthaḥ | kiñca purā pūrvaniyatādāyūṣaḥ praitoḥ
punaradhikāyuḥ gantumīśvaro jitamṛtyurbhavatītyarthaḥ | ityevamanuṣṭupsaṃpadādyāha
tasmādanuṣṭupsahasraṃ praśastaṃ manyanta iti yattanna, anuṣṭuppakṣanirākaraṇāt | kutaḥ ?
ityatra yasmādvācamanuṣṭubhaṃ prati lakṣyamāṇa aindraḥ prāṇa ātmā akṛtsno'saṃpūrṇo
bhavati | vāci prāṇasyākṛtsnatve hetumāha- yadvāgiti | yadakṛtsnekevalavāksaṃyuktaprāṇena manasā cesyamāno'syamānaḥ preryamāṇo vadanālayaḥ puruṣo
vācā vaktuṃ nānubhavati, tasmādbṛhatīmevābhisaṃpādayet | eṣa vai kṛtsna
ātmā yadetadyeyaṃ bṛhatī tadā punaḥ svātmasthasvatantraprāṇena preryamāṇayā vācā
manasā cesyamāno vadanakriyāmanubhavati | seyaṃ prāṇatvena saṃskṛtā bṛhatī
sa hi prāṇaḥ kṛtsnaḥ | tasya kutaḥ kṛtsnatvaṃ ? ātmavattvāt | bṛhatyāḥ kuta
ātmatvam ? ityatra so'yaṃ bṛhatīrūpaprāṇātmā śiraḥpāṇyādimatipiṇḍe sarvataḥ
āpādamastakaṃ parivṛtaḥ | tadyathāyamātmā sarvataḥ śarīraiḥ parivṛtamadhyaśarīraṃ
dṛṣṭāntatvenopamīyate | tathaivameva bṛhatī sarvataḥ svāvayavabhūtagāyatryāditadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya saṃpannasyaikādaśānuṣṭubhāṃ śatāni bhavanti pañcaviṃśatiścānuṣṭubha āttaṃ vai bhūyasā kanīyaḥ | taduktamṛṣiṇā | vācamaṣṭāpadīmahamityaṣṭau hi caturakṣarāṇi bhavanti | navasraktimiti bṛhatī saṃpadyamānā navasrakti | ṛtaspṛśāmiti satyaṃ vai vāgṛcā spṛṣṭā | indrāt
pari tanvaṃ mameti tadyadevaitadbṛhatīsahasramanuṣṭup saṃpannaṃ bhavati tasmāttadaindrātprāṇādbṛhatyai vācamanuṣṭubhaṃ tanvaṃ sannirmimīte | sa vā eṣa
vācaḥ paramo vikāro yadetanmahadukthaṃ tadetatpaṃcavidhaṃ mitamamitaṃ
svaraḥ satyānṛte | ityṛggāthā kuṃvyā tanmitaṃ yajurnigado vṛthā
vāk tadamitaṃ sāmātho yaḥ kaśca geṣṇaḥ sa svara omiti satyaṃ
netyanṛtam | tadetatpuṣpaṃ phalaṃ vāco yatsatyaṃ sa heśvaro yaśasvī
kalyāṇakīrtiḥ bhavitoḥ puṣpaṃ hi phalaṃ vācassatyaṃ vadati | athaitanmūlaṃ vāco yadanṛtaṃ tadyathā vṛkṣa āvirmūlaḥ śuṣyati sa udvartata
evamevānṛtaṃ vadannāvirmūlamātmānaṃ karoti sa śuṣyati sa udvartate
tasmādanṛtaṃ na vadet dayeta tvenena | parāgvā etadrūttamakṣaraṃ yadetado3miti tadyatkiṃcomityāhātraivāsmai tadricyate sa yatsarvamoṅkārādricyādātmānaṃ sa kāmebhyo nālaṃ syāt | athaitatpūrṇamabhyāttaṃ
yanneti sa yatsarvaṃ neti brūyāt | pāpikāsya kīrtiḥ jāyeta
sainaṃ tatraiva hanyāt | tasmātkāla eva dadyāt kāle na dadyāt
tatsatyānṛte mithunīkaroti tayormithunātprajāyate bhūyānbhavati
yo vai tāṃ vācaṃ veda yasyā eva vikāraḥ sa saṃpratividkāro
vai sarvā vāk saiṣā sparśoṣmabhirvyajyamānā bahvī nānārūpā bhavati
tasyai yadupāṃśu sa prāṇo'tha yaduccaistaccharīraṃ tasmāttattira iva tira
iva hyaśarīramaśarīro hi prāṇo'tha yaduccaistaccharīraṃ tasmāttadāvirāvirhi śarīram
29.7
ṣaḍjāderapyantrāntarbhūtatvāt | satyasvarūpamāha- omiti satyamiti | oṅkārasya
sarvātmakatvena sarvavāgvyāpteromiti yattadeva satyam | anṛtasvarūpamāhaanṛtamiti | yannetīti niṣidhyate tadanṛtama | evaṃ mitādipañcake varṇalakṣaṇā
vāgantarbhavati | “sarvā vāco vadanti” iti śruteḥ | evaṃ mahāvrate pañcavidhamahadukthameṣā vikāralakṣaṇā vāgapi sadasadātmakārthavaśāddvidhā vibhajyate
satprāṇātmakaṃ satyam | prāṇātiriktavikārajātaṃ asadanṛtam | yaduktaṃ vāco
vikārarūpaṃ tatpuṣpaṃ phalam | tatra yajñakarma puṣpaṃ devatāptiḥ phalam | vāṅmayavṛkṣasya puṣpaphale parikalpyete | puṣpaphalayoḥ prāṇātmakatvamiti yattatsatyam
yadvā-yājñaṃ karma jñānaṃ ca samuccitaṃ puṣpaṃ, devatāptyayalakṣaṇaṃ phalamiti yo veda
tadvedanaphalaṃ sa heśvaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhavitorityādyuktārtham | vācovṛkṣasya yannetyanṛtaṃ tanmūlaṃ kim ? ityatra tattatra loke yathā vṛkṣa āvirmūlaḥ
āvidyakaprakāśamūlaḥ san śuṣyati | na kevalaṃ śuṣyati kintūddhartate vinaśyati
ca | evaṃ vāgvikārarūpaṃ vṛkṣamātmānamāvirmūlaṃ karoti yaḥ anṛtaṃ vadati
yasmādanṛtavaktā hīyate tasmājjātvapyanṛtaṃ na vadeta | anṛtavadanadoṣata
ātmānaṃ dayeta rakṣet | tuśabdo'vadhāraṇārthaḥ | enena anenānṛtaviralasatyavadanena
parātparaṃ brahma gacchatīti | parāgvā etadanṛtariktaṃ śuddhamakṣaraṃ kiṃ tat ? yadetadomiti | omityabhidhānena paramaparaṃ vā brahmābhidhīyate | ata eva vidvāṃsturīyoṅkārārthabrahma pratipadyate | “turīyoṅkārāpravidyotaṃ turyaturyam” iti śruteḥ | tathaivomiti
satyamevānujānate | atraivāsminneva kāle gṛhakṣetrādilakṣaṇagartapūraṇaṃ sadvicyate
udakādinā gartapūraṇamiva svātmanaḥ pūrṇatvena pūraṇābhāvādyāvadvastvomityanujānāti,
sa hi tāvatā ricyate | tatraivaṃ sati sa yaḥ kaścidyadātmanaḥ āpūraṇārthaṃ vastu sarvamoṅkuryāt omityanujānīyāt | kim ? atiriktamātmānaṃ nissvaṃ kuryādityarthaḥ
tasmādomiti pratipattā kāmebhyo nālaṃ na paryāptaḥ syāt | yato loke nissvo'jño
nālamatirbhavatyata ātmānaṃ sarvasvena ricyat | athaitatpūrṇamabhyāttaṃ kāmagartāsadātmakamadhyātmamāttam | kiṃ tat ? yannetyanṛtaṃ taddhi kāmagartātmapūrṇatāparipālanyarūpam
bāhyasaṃpatpūrṇo yaḥ kaścitkenacidyācyamāno'pi svapūrṇatāpālanāya svanikaṭe kiṃdeśakālapātralābhe deyaṃ vittaṃ yathāvidhi
dve brahmaṇī hi mantavye śabdabrahma paraṃ ca yat
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati
tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tadyaśassa indrassa bhūtānāmadhipatissa ya evametamindraṃ bhūtānāmadhipatiṃ veda visrasā haivāsmāllokātpraitīti ha smāha mahidāsa aitareyaḥ pretyendro bhūtvaiṣu lokeṣu
rājati | tadāhuryadanena rūpeṇāmuṃ lokamabhisaṃbhavatī3 atha kena
rūpeṇemaṃ lokamābhavatīṃ3 ? tadyadetat striyāṃ lohitaṃ bhavati agnestadrūpaṃ
tasmāttasmānna bībhatsetātha yadetatpuruṣe reto bhavatyādityasya tadrūpaṃ
tasmāttasmānna bībhatseta so'yamātmemamātmānamamuṣmā ātmane saṃprayacchatyasāvātmāmumātmānamimamasmā ātmane saṃprayacchati tāvanyonyamabhisaṃbhavato'nenāha rūpeṇāmuṃ lokamabhisaṃbhavatyamunā rūpeṇemaṃ
lokamābhavati
Linked texts (5)
- Aitareyāraṇyaka — Sanskrit
- Mahaitareya — Sanskrit
- Aitareyāraṇyaka (Aitareya Mahīdāsa) — Aitareya Mahīdāsa, Sanskrit
- Bahvṛcāraṇyabhāṣya — Sanskrit
- Dvitīyāraṇyaka — Sanskrit