Pramāṇa · Search · About · API

Dashopanishad 29.2-3

Daśopaniṣad 29.2-3

Language
Sanskrit

29.2-3

sthāvarajaṅgamayoḥ puruṣāvasānamātratvamuktam | puruṣasya karmajñānādhikāritvāt taditareṣāṃ tatrānadhikārāt puruṣasya jñānādeva tatkartavyatāprāptāvapi
phalena pralobhayannāha—tasyetyādinā | ayameva mahān prajāpatiḥ ahamukthamasmīti
jñānakarmakartavyatāvidhirnetarapaśūnprati | nāpi devarṣīnprati | kintu tasyānnāttṛsamudāyasya madhye ya ātmānamāviḥ prakāśādapi prakāśataraṃ āvistarāmāvistaramātmānaṃ veda so'yaṃ mahān bahutaramāvṛttyāśnute vyāpnoti | yastu jagatsraṣṭā
so'vyākṛte nāmarūpe vyākurvan pañcabhūtānyutpādyānnāttṛtvavibhāgārthaṃ sthāvarajaṅgamalakṣaṇaṃ bhautikaṃ cotpādya svātmaprakāśanāya tatrāvirbhūya “ rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo
babhūva ” iti śruteḥ | tatrauṣadhivanaspatayo yacca kiñca prāṇabhṛt tatrātmāvirbhūta
iti yo veda sa ātmānaṃ āvistarāṃ veda | oṣadhyādiṣu darśanādyabhāvādātmanaḥ āvistaratā netīti cenna ; oṣadhyādiṣu rasadarśanāt | dṛśyate
hyoṣadhivanaspatiṣu rasaḥ | yatra rasastatra cittamanumīyate | yatra yāvanmātraṃ cittaṃ
tatra tāvadāvistarāmātmā | tasmādoṣadhivanaspatiṣu ātmana āvistaratvaṃ siddham
prāṇabhṛtsvadhikāvistaratve rasatvaṃ hetuḥ | na cittamitareṣu sthāvareṣu
tasmātprāṇabhṛtsvevāvistarāmātmā | sa hi puruṣo yasmāt prajñānena
saṃpannatamò bhavati | prakṛṣṭajñānasaṃpannatvāt yatpūrvamidamahamajñāsiṣamiti tadeva
vadati | tathaiva vijñātaṃ paśyati na kevalamatītasmaraṇameva | śvo ma idaṃ
bhaviṣyatīti bhaviṣyadapi veda śvastanam | kiñca darśanādarśanaviṣayau lokālokau
ca veda jānāti | kiñca martyena vināśinā karmajñānasādhanenāmṛtaṃ nityaṃ prāptumicchati | itthaṃbhūtaprajñānātiśayena saṃpannaḥ | puruṣasya paśutve'pi jñānasaṃpattiḥ
viśeṣaḥ | athetareṣāṃ puruṣādanyapaśūnāmaśanāpipāse eva hi vijñānaṃ bhavati
teṣāmutpattito viśeṣajñānavairalyāt | yasmādevaṃ tasmātte puruṣavadvijñātaṃ na
vadanti | tathā na hi vijñātaṃ paśyanti | śva evaṃ bhaviṣyatīti śvastanaṃ na
vidanti | nāpi lokālokajñānavanto bhavanti | yathāprajñaṃ tadanurūpameva
hītarapaśūnāṃ sambhavaḥ | puruṣasya prajñānātiśayavattvena sarvaphalārthitvāt sa hi
karmajñānādhikārīti yuktam