Dashopanishad 29.4-3
Daśopaniṣad 29.4-3
- Language
- Sanskrit
29.4-3
vidhyaṃ katham ? ityatra stomatassāmataśchandastaśca pāñcavidhyasiddhirityāha -- trivṛdityādi | trivṛtpañcadaśaṃ saptadaśamekaviṃśaṃ pañcaviṃśamiti stomataḥ | katipayamantrasamudāyasya stomākhyeyatra chandogadarśane "trivṛcchiraḥ pañcadaśaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ
saptadaśamuttaraḥ pakṣaḥ ekaviṃśaṃ pucchaṃ pañcaviṃśamātmā" iti stomataḥ pāñcavidhyamuktam | sāmataḥ pāñcavidhyamucyate | gāyatraṃ rathantaraṃ bṛhadbhadraṃ rājanamiti sāmataḥ
pāñcavidhyam | pūrvavadgāyatrādeḥ śirastvādiḥ kalpanīyaḥ | chandastaḥ pāñcavidhyamucyate | gāyatryuṣṇigbṛhatī triṣṭup dvipadeti chandasto'pi pāñcavidhyam | atrāpi
pūrvavacchira ādikalpanā yujyate | trivṛdādīnāṃ kramadarśanārthaṃ tacchiro dakṣiṇaḥ
pakṣaḥ uttaraḥ pakṣaḥ pucchamātmeti brāhmaṇavacanātkṛtākhyānamākṛtivacanam
kiñca rājane sāmni stobhasahasrakalpanāpi pañcavidhetyāha - pañceti | pañcakṛtvaḥ
prastauti pañcakṛtva udgāyati pañcakṛtvaḥ pratiharati pañcakṛtva upadravati
udgātrāditrayāṇāṃ vyāpārabhedataḥ sarve pañcakṛtvo nidhanamupayantīti bahuvacanasāmarthyāt | tathaitatpāñcavidhyaṃ yathoktaṃ stobhasahasraṃ bhavati | evaṃ hotāḥ
pañca vidhāḥ bṛhatīsahasre hotrāpyanuśasyante | ṛtvigbhiryat prāk tricāśītibhyaḥ śasyante saikāvidhā | gāyatrī bṛhaduṣṇigiti tisrastrividhāḥ
tricāśītayaḥ | yadūrdhvaṃ śaṃsanaṃ sā pañcamī vidhā | evaṃ bṛhatīsahasraśaṃsatā
pañcavidhā eva śasyante | stobhato yadetatsahasraṃ bṛhatyuktaṃ tatsarvaṃ "kriyākārakaphalaṃ nāmarūpakarmātmakaṃ dvaitaṃ saṃkhyeyatvena ca dvidhā vibhaktaṃ parāmṛṣṭaiḥ tribhiḥ
saṃkhyāparvarūpaiḥ sarvaṃ vyāpyate" iti śrutyanurodhenaikādisaṃkhyāyāmāvarttamānāyāṃ prathamaparvarūpaṃ daśa paryavasyati | daśadaśasaṃkhyāyāḥ punarāvartamānāyā daśadaśato
yaddvitīyaṃ parvarūpaṃ tacchatamavaśiṣyate | śatasaṃkhyāyāṃḥ punarāvartamānāyāstṛtīyaṃ
parvarūpaṃ daśa śatāni yatpratijñātaṃ tatsahasraṃ bhavatītyāha- tānīti | tāni
daśa daśeti vai sarvametāvatī hi saṃkhyā daśa daśaṃtaḥ tacchataṃ daśa
śatāni tatsahasramiti tatsahasraṃ tāni gāyatryādīni trīṇi chandāṃsi
bhavanti | tridhā vibhaktasāmānyāt | kiñca bṛhatīsahasrātmanendreṇa tredhā
vihitaṃ prāṇenādyamānamannaṃ aśanamodanādi pānīyādi pānaṃ laḍḍukādi
khādḥ tatsarvamannaṃ gāyatrādittricāśītiprakārairetairāpnoti | evaṃ saṃkhyāvyāptyā
virāṭsaṃpatteḥ