Dashopanishad 31
Daśopaniṣad 31
- Language
- Sanskrit
Contents
- 31.3 — 1 part
31.1
caturtho'dhyāyaḥ
ātmā vā idameka evāgra āsīnnānyatkiñcana miṣat sa
īkṣata lokānnu sṛjā iti | sa imāṃllokānasṛjata ambho marīcīrmaramāpo'do'mbhaḥ pareṇa divaṃ dyauḥ pratiṣṭhāntarikṣaṃ marīcayaḥ
pṛthivī maro yā adhastāttā āpaḥ | sa īkṣateme nu lokā
lokapālānnu sṛjā iti | so'dbhya eva puruṣaṃ samuddhṛtyāmūrcchayat
tamabhyapatattasyābhitaptasya mukhaṃ nirabhidyata yathāṇḍaṃ mukhādvāgvāco'gnirnāsike nirabhidyetāṃ nāsikābhyāṃ prāṇaḥ | prāṇādvāyurakṣiṇī
nirabhidyetāmakṣibhyāṃ cakṣuścakṣuṣa ādityaḥ karṇau nirabhidyetāṃ
karṇābhyāṃ śrotraṃ śrotrāddiśastvaṅnirabhidyata tvaco lomāni lomabhya
oṣadhivanaspatayo hṛdayaṃ nirabhidyata hṛdayānmano manasaścandramā
nābhirnirabhidyata nābhyā apāno'pānānmṛtyuḥ śiśnaṃ nirabhidyata
śiśnādreto retasa āpaḥ
31.2
svayameva jagadbhūtvā prāviśajjīvarūpataḥ
annānnādaśaktisṛṣṭiḥ
tā etā devatāḥ sṛṣṭā asminmahatyarṇave prāpataṃstamaśanāpipāsābhyāmanvavārjat | tā enamabruvannāyatanaṃ naḥ prajānīhi yasmin
pratiṣṭhitā annamadāmeti | tābhyo gāmānayattaI abruvanna vai no'yamalamiti | tābhyo'śvamānayattā abruvanna vai no'yamalamiti | tābhyaḥ
puruṣamānayattā abruvan sukṛtaṃ bateti puruṣo vāva sukṛtam | tā
abravīdyathāyatanaṃ praviśateti | agnirvārgbhūtvā mukhaṃ prāviśadvāyuḥ
prāṇo bhūtvā nāsike prāviśadādityaścakṣurbhūtvā akṣiṇī prāviśaddiśaḥ śrotraṃ bhūtvā karṇau prāviśannoṣadhivanaspatayo lomāni
bhūtvā tvacaṃ prāviśaṃścandramā mano bhūtvā hṛdayaṃ prāviśanmṛtyurapāno
bhūtvā nābhiṃ prāviśadāpo reto bhūtvā śiśnaṃ prāviśan | tamaśanāpipāse abrūtāmāvābhyāmabhi prajānīhi iti | te abravīdetāsveva vāṃ
devatāsvābhajāmyetāsu bhāginyau karomīti | tasmādyasyai kasyai
ca devatāyai havirdīyate bhāginyāvevāsyāmaśanāpipāse bhavataḥ
31.3
sa īkṣateme nu lokāśca lokapālāḥ cānnamebhyaḥ sṛjā
iti | so'po'bhyatapat tābhyo'bhitaptābhyo mūrtirajāyata | yā vai
sā mūrtiḥ ajāyatānnaṃ vai tat | tadenatsṛṣṭaṃ parāṅtyajighāṃsat tadvācājighṛkṣat tannāśaknodvācā grahītum | sa yaddhainadvācāgrahaiṣyadabhivyāhṛtya haivānnamatrapsyat | tatprāṇenājighṛkṣat tannāśaknot prāṇena
grahītum | sa yaddhainatprāṇenāgrahaiṣyadabhi prāṇyū haivānnamatrapsyat | taccakṣuṣājighṛkṣat tannāśaknoccakṣuṣā grahītum | sa yaddhainaccakṣuṣāgrahaiṣyadṛṣṭvā haivānnamatrapsyat | tacchrotreṇājighṛkṣat tannāśaknocchrotreṇa
grahītum | sa yaddhainacchrotreṇāgrahaiṣyacchrutvā haivānnamatrapsyat | tattvacājighṛkṣat tannāśaknottvacā grahītum | sa yaddhainattvacāgrahaiṣyatspṛṣṭvā
haivānnamatrapsyat | tanmanasājighṛkṣat tannāśaknonmanasā grahītum | sa
yaddhainanmanasāgrahaiṣyat dhyātvā haivānnamatrapsyat | tacchiśnenājighṛkṣat
tannāśaknocchiśnena grahītum | sa yaddhainacchiśnenāgrahaiṣyadvisṛjya
haivānnamatrapsyat | tadapānenājighṛkṣat tadāvayat | saiṣo'nnasya graho
yadvāyuratnamāyurvā eṣa yadvāyuḥ | sa īkṣata kathaṃ nvidaṃ madṛte syāditi
sa īkṣata katareṇa prapadyā iti sa īkṣata yadi vācābhivyāhṛtaṃ yadi
prāṇenābhiprāṇitaṃ yadi cakṣuṣā dṛṣṭaṃ yadi śrotreṇa śrutaṃ yadi tvacā
spṛṣṭaṃ yadi manasā dhyātaṃ yadyapānenābhyapānitaṃ yadi śiśnena
visṛṣṭamatha ko'hamiti | sa etameva sīmānaṃ vidāryaitayā dvārā
prāpadyata | saiṣā vihṛtirnāma dvāstadetannāndanam | tasya traya āvasathāḥ
trayaḥ svapnāḥ ayamāvasatho'yamāvasatho'yamāvasatha iti | sa jāto
bhūtānyabhivyaikhyat kimihānyaṃ vāvadiṣyaditi | sa etameva puruṣaṃ
brahma tatamamapaśyadidamadarśamitī 3 | tasmādidandro nāmedandro ha
vai nāma tamidandraṃ santamindra ityācakṣate parokṣeṇa | parokṣapriyā iva
hi devāḥ parokṣapriyā iva hi devāḥ
31.3.p1.1
netrasthaṃ jāgaritaṃ vidyātkaṇṭhe svapnaṃ samāviśet
suṣuptaṃ hṛdayasthaṃ tu turīyaṃ mūrdhni saṃsthitam
pañcamo'dhyāyaḥ
ātmotpattiḥ kaivalyasvarūpaṃ ca.
apakrāmata garbhiṇyaḥ | puruṣe ha vā ayamādito garbho
bhavati | yadetadretastadetatsarvebhyo'ṅgebhyaḥ tejaḥ saṃbhūtamātmanyevātmānaṃ
bibharti tadyadā striyāṃ siñcatyathainaṃ janayati tadasya prathamaṃ janma
tatstriyā ātmabhūyaṃ gacchati yathā svamaṅgaṃ tathā tasmādenāṃ na
hinasti sāsyaitamātmānamatra gataṃ bhāvayati | sā bhāvayitrī bhāvayitavyā bhavati taṃ strī garbhaṃ bibharti so'gra eva kumāraṃ janmano'gre'dhibhāvayati sa yatkumāraṃ janmano'gre'dhibhāvayatyātmānameva
tadbhāvayatyeṣāṃ lokānāṃ santatyā evaṃ santatā hīme lokāstadasya
dvitīyaṃ janma | so'syāyamātmā puṇyebhyaḥ karmabhyaḥ pratidhīyate
athāsyāyamitara ātmā kṛtakṛtyo vayogataḥ praiti sa itaḥ prayanneva
punarjāyate tadasya tṛtīyaṃ janma | taduktamṛṣiṇā—garbhe nu sannanveṣāmavedamahaṃ devānāṃ janimāni viśvā | śataṃ mā pura āyasīrarakṣannadhaḥ śyeno javasā niradīyamiti garbha evaitacchayāno vāmadeva
evamuvāca | sa evaṃ vidvānasmāccharīrabhedādūrdhva utkramyāmuṣmin svarge
loke sarvān kāmānāptvāmṛtaḥ samabhavadamṛtaḥ samabhavat
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
brahmayāthātmyavicāraḥ
ko'yamātmā ? iti vayamupāsmahe kataraḥ sa ātmā ? yena vā
paśyati yena vā śṛṇoti yena vā gandhānājighrati yena vā vācaṃ
vyākaroti yena vā svādu cāsvādu ca vijānāti | yadetaddhṛdayaṃ
manaścaitat | saṃjñānamājñānaṃ vijñānaṃ prajñānaṃ medhā dṛṣṭiḥ dhṛtiḥ
matirmanīṣā jūtiḥ smṛtiḥ saṃkalpaḥ kraturasuḥ kāmo vaśa iti
31.3.p1.2
sarvāṇyevaitāni prajñānasya nāmadheyāni bhavanti | eṣa brahmaiṣa indra
eṣa prajāpatiḥ ete sarve devā imāni ca pañca mahābhūtāni pṛthivī
vāyurākāśa āpo jyotī m̐ ṣītyetāni imāni ca kṣudramiśrāṇīva
bījāni itarāṇi cetarāṇi cāṇḍajāni ca jārujāni ca svedajāni
codbhijjāni cāśvā gāvaḥ puruṣā hastino yatkiñcedaṃ prāṇi jaṅgamaṃ
ca patatri ca yacca sthāvaraṃ sarvaṃ tatprajñānetraṃ prajñāne pratiṣṭhitaṃ
prajñānetro lokaḥ prajñā pratiṣṭhā prajñānaṃ brahma | sa etena prajñenātmanāsmāllokādutkramyāmuṣmin svarge loke sarvān kāmānāptvāmṛtaḥ
samabhavadamṛtaḥ samabhavat
sa ātmā kīdṛśaḥ ? yamātmānaṃ vāmadevaḥ svamātramiti jñātvāmṛtaḥ samabhavattameva
mumukṣavo vayamupāsmahe | ko nu khalu sa ātmā ? ityevaṃ jijñāsāpūrvakamanyonyaṃ
pṛcchatāmatikrāntadarśināṃ śrutiriyaṃ prādurbabhūva
yenekṣate śṛṇotīdaṃ jighrati vyākaroti ca
svādvasvādu vijānāti tatprajñānamudīritam
caturmukhendradeveṣu manuṣyāśvagavādiṣu
caitanyamekaṃ brahmātaḥ prajñānaṃ brahma mayyapi
vāyurākāśa āpo jyotīṃṣītyevaitāni pañca mahābhūtānyapyeṣa eva
kiñcemāni kṣudrairalpakairmiśrāṇi kṣudramiśrāṇīva sarpādīni bījāni | ivaśabdo'narthakaḥ| dvairāśyena nirdiśyamānāni yāni tānītarāṇyucyante| pakṣyādīnyaṇḍajāni| jarāyujādīni manuṣyādīni jārujāni| yūkamaśakādīni
svedajāni| vṛkṣādīnyudbhijjāni| aśvā gāvaḥ puruṣā hastinaḥ anyacca
yatkiñcididaṃ prāṇijātam| kintat? jaṅgamaṃ yacca padbhyāṃ gacchati, yaccākāśapatanaśīlaṃ patatri ca, yacca sthāvaramacalaṃ, tatsarvamaśeṣataḥ prajñānetram
31.3.p1.3
anenopāyena brahma nīyate bodhyata iti prajñānetratvaṃ yujyate| svājñadṛṣṭiprasaktaprapañcajātamutpattisthitipralayeṣu yasminnadhikaraṇe prajñānarūpe brahmaṇi pratiṣṭhatītyetatsarvaṃ svajñadṛṣṭyā prajñāne pratiṣṭhitam| vikalpitasya prajñānāśrayatvāt| prajñaiva
netraṃ yasya lokasya so'yaṃ prajñānetro lokaḥ| yasmāt svātiriktasarvajagataḥ prajñā
prajñaptireva pratiṣṭhā| tasmātprajñānaṃ prajñaptireva brahma| prajñānaṃ brahmetyatra prajñānaśabdena
pratyagbrahmaśabdena parastayorapi pratyastamitaviśeṣatvāt| evaṃ vibhāgastayoraikyaṃ
vā paramārthato na yujyate| tasya niṣpratiyogikabrahmamātrajñaptirūpatvāt| tadeva
svamātramavaśiṣyata ityatra- ‘‘ekamevādvayaṃ brahma’’, ‘‘neha nānāsti kiñcana’’,
‘‘brahmavyatiriktaṃ na kiñcidasti’’, ‘‘paśyatehāpi sanmātramasadanyat’’,
siddhānto'dhyātmaśāstrāṇāṃ sarvāpahnava eva hi
nāvidyāstīha no māyā śāntaṃ brahmedamaklamam
sarvavarjitacinmātraṃ brahmamātramasanna hi
tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamastatam
anākhyamanabhivyaktaṃ sat kiñcidavaśiṣyate
ityādiśruteḥ| etādṛśaṃ brahmamātraṃ svājñādidṛṣṭimohe satyasatyapi niṣpratiyogikamityatra na vivādaḥ| tathāpi svājñādidṛṣṭivikalpitavyaṣṭisamaṣṭyātmakajāgrajjāgradādituryasvāpāvasthāntabhedāropāpavādādhikaraṇaviśvaviśvādyavikalpānujñaikarasānta -
bhedavadbhāti| svājñādidṛṣṭivaiṣamye'pahvavatāṃ gate satyatha kālatrayepyekarūpeṇa
vāṅme manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāvīrma
31.3.p1.4
edhi | vedasya ma āṇisthaḥ śrutaṃ me mā prahāsīḥ | anenādhītenāhorātrān saṃdadhāmyūtaṃ vadiṣyāmi | satyaṃ vadiṣyāmi | tanmāmavatu
tadvaktāramavatu avatu māmavatu vaktāramavatu vaktāram || oṃ śāntiḥ
śāntiḥ śāntiḥ
śrīvāsudevendraśiṣyopaniṣadbrahmayoginā
aitareyavivaraṇaṃ likhitaṃ syāt sphuṭaṃ laghu
aitareyavivaraṇagranthasaṃkhyā nigadyate
saptatyadhiśatedvasahasraṃ parikīrtitā
Linked texts (7)
- Īśādiviṃśottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Aṣṭāviṃśatyupaniṣad — Sanskrit
- Īśādidvādaśopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Different Upaniṣads — Sanskrit
- Aṣṭottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Īśādyupaniṣadaḥ — Sanskrit
- Bahvṛcāraṇyabhāṣya — Sanskrit