Isha Upanishad 7.7
Īśāvāsyaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 7.7
- Language
- Sanskrit
7.7
saptamo mantraḥ
yasmin sarvāṇi bhūtāni ātmaivābhūdvijānataḥ |
tatra ko mohaḥ kaśśokaḥ ekatvamanupaśyataḥ ||
7.7.p1
pratipadārthadīpikā
7.7.p2
vaiyadhikaraṇyena uktaṃ sarvasya brahmātmakatvaṃ sāmānādhikaraṇyena draḍhayan tathānudhyānaniṣṭhasya śokamohanivartanaṃ bhavatītyāha - yasmin iti |
7.7.p3
yasmin upadeśakāle vijānataḥ - svatantraparatantrarūpabhedena jīveśvarayoḥ svarūpaṃ vijānataḥ, sarvāṇi bhūtāni - carācarāṇi, ātmaivābhūt - sarvasya bhagavaccharīratvena paramātmaivābhūt | tatra - anudhyānasamaye, ekatvamanupaśyataḥ, ekatvam - rāmasugrīvayoraikyam (rā.suṃ.35-52) itivat jagadbrahmaṇoḥ vibhāgānarhasambandhaviśeṣavatvam anudhyāyataḥ, ko mohaḥ - svatantrātmabhramādilakṣaṇo mohaḥ, kaḥ śokaḥ - sarvasya paramātmavibhūtitayā putramaraṇarājyāpaharaṇādirūpaśśokaśca na sambhavatīti bhāvaḥ |
7.7.p4
vedāntācāryabhāṣyam
7.7.p5
punarapi sarvasya brahmātmakatvaṃ sāmānādhikaraṇyena draḍhayan tathānudarśanasya sadyaśśokanivartakatvamāha - yasmin ------ paśyataḥ iti |
7.7.p6
(jagataḥ brahmātmakatvenānusandhānasya phalam)
7.7.p7
yasmin - praṇidhānasamaye | vijānataḥ - svatantraparatantravastubhedaṃ samyagupadiṣṭena mārgeṇa śāstreṇa vivicya jānataḥ | ātmaiva sarvāṇi bhūtāni abhūt - paramātmaiva sarvaviśiṣṭaḥ pratīta ityarthaḥ | devo'ham ityādivat lokavedamaryādayā śarīrātmabhāvenajagadbrahmasāmānādhikaraṇyesambhavati 1bādhopacārasvarūpaikyādipakṣā- bahiṣkāryāḥ | tatra - tadā, ko mohaḥ - svatantrātmabhramādilakṣaṇo moho na sambhavati ityarthaḥ | kaśśokaḥ - paravibhūtibhūte sarvasmin nirmamatvasiddhyā putramaraṇarājyaharaṇā- dāvapi na kaścicchokaḥ syādityarthaḥ | yathāha -
7.7.p8
anantaṃ bata me vittaṃ yasya me nāsti kiñcana |
7.7.p9
mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me kiñcitpradahyate ||iti| (ma.bhā.śāṃ.17-223)
7.7.p10
ekatvamanupaśyataḥ - sarvaviśiṣṭaikyam anupaśyataḥ | na hi ayam ekaśabdaḥ ekavyatiriktābhāvaparaḥ, īśāvāsyamidaṃ sarvam (ī.u.1) iti īśvaravyāptatvena prakrāntasya kasyacit kenacidapi bādhābhāvāt, sarvabhedamithyātva 2vedanāvedanayoḥ kathamcidapi tādṛśaikyopadeśādi pravṛtyayogācca | 3na cāsau parasparaviruddhānāṃ svarūpaikya pratipādakaḥ ; sarvavyāghātotsādane svaparamatavivekādiviplavaprasaṅgāt |
7.7.p11
(siddhānte sāmānādhikaraṇyopapattiḥ)
7.7.p12
viśiṣṭaikatvavivakṣā tu sarvapramāṇānuguṇyāt - bhāvyate | tato'pi varamatra prakṛtasāmānādhikaraṇyanirvāhānuguṇasambandhavivakṣā | prayujyate hi sambandhaviśeṣa-
7.7.p13
vivakṣayā rāmasugrīvayoraikyam (rā.suṃ.35-52) ityādiṣu ekaśabdaḥ | etau ca ślokau yadyapi muktaviṣayatayā netuṃ śakyau, tathāpi, pūrvānuguṇyāt mumukṣupraśaṃsārthatvam ucitam| (darśanaśabdārthavivecanam)
7.7.p14
tataśca vaiśadyātiśayavivakṣayā śāstrajanyajñānena tanmūlopāsanātmakajñānena darśanavācoyuktiḥ | samādhiviśeṣaphalabhūtastu adyatanasākṣātkāraḥ upāyatvena abhihitatvāt 1na atra prasaṃjanīyaḥ | mokṣopāyopadeśapareṣu sarveṣu vākyeṣu darśanaśabda upāsanaviṣaya iti śārīrakabhāṣye pratyapādi |
7.7.p15
īśāvāsyaprakāśikā
7.7.p16
(apṛthaksiddhaviśeṣaṇatayānusandhānaphalam)
7.7.p17
evaṃ vaiyadhikaraṇyenoktaṃ sarvasya brahmātmakatvaṃ sāmānādhikaraṇyenāpi draḍhayan tathānudhyānasya sadyaśśokamohanivartakatvam āha -- yasmin sarvāṇi iti |
7.7.p18
yasmin - praṇidhānasamaye, vijānataḥ - īśāvāsyam (ī.u.1) ityārabhya tato na vijugupsate (ī.u.6) ityevamantena upadiṣṭaṃ svatantraparatantravastubhedaṃ yathopadeśaṃ vivicya jānataḥ ityarthaḥ | nanvevaṃ atyantabhedābhyupagame sarvabhūtānyātmaivābhūt iti sāmānādhikaraṇyaṃ bhajyeta ityāśaṅkaya tannirvāhāya yasya pṛthivī śarīram ---- (bṛ.u.5-7-7) yasyātmā śarīram (bṛ.u.mā.pā.3-7-30) ityādi ghaṭakaśrutisiddhaṃ sambandhaviśeṣamāha - - ekatvamanupaśyata iti | ākṛtivyaktyoriva guṇaguṇinoriva ca atyantabhinnayoreva jagadbrahmaṇoḥ ekatvaṃ vibhāgānarhasambandhaviśeṣaṃ paśyataḥ viśadatamamanudhyāyata ityarthaḥ |
7.7.p19
rāmasugrīvayoraikyaṃ devyevaṃ samajāyata (rā.suṃ.35-52) ityādiṣviva ihāpi ekaśabdasya sambandhaviśeṣa evārtho vivakṣituṃ yukta iti bhāvaḥ| evaṃ ca satyāha -- sarvāṇi bhūtānyātmaivābhūt iti | paramātmaiva sarvabhūtaśarīrakaḥ pratīto'bhūt ityarthaḥ | tatra tadā praṇidhānasamaye, ko mohaḥ - svatantrātmabhramādilakṣaṇo moho na sambhavati | kaśśokaḥ - paramātmavibhūtitayāvagate sarvasminnirmamatvasiddhyā putramaraṇarājyaharaṇāderapi na kaścicchokassyāt ityarthaḥ |
7.7.p20
yathāha --- anantaṃ bata me vittaṃ yasya me nāsti kiñcana |
7.7.p21
mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me kiñcitpradahyate || (ma.bhā.śāṃ.17-223) iti |
7.7.p22
(sāmānādhikaraṇyanirvāhavaividhyam)
7.7.p23
atra kecit sarvāṇi bhūtānyātmaivābhūt iti bādhārthaṃ sāmānādhikaraṇyam, tathā ca ātmaiva sarvāṇi bhūtāni , ātmavyatiriktāni sarvāṇi na santītyarthaḥ ,yatā coraḥ sthāṇuḥ, iti ; sthāṇurevāyaṃ , na coraḥ iti hi tasyārthaḥ ; tathā ihāpītyāhuḥ |
7.7.p24
anye tu narapatireva sarve lokāḥ itivat aupacārikamidaṃ sāmānādhikaraṇyam, narapattyadhīnāssarve janāḥ iti hi tatra nirvāhaḥ, tadvadihāpi paramātmādhīnāni sarvāṇi bhūtāni iti bhāvaṃ varṇayanti |
7.7.p25
apare tu ghaṭaśarāvādayaḥ sarve mṛtpiṇḍa eva itivat jagadbrahmaṇoḥ ekadravyatvaṃ parikalpyaiva idaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ nirvāhyam ityācakṣate |
7.7.p26
siddhāntastu - devo'ham, manuṣyo'ham ityādivat śarīrātmabhāvasambandhenaiva
7.7.p27
jagadbrahmasāmānādhikaraṇyanirvāhe sambhavati sati bādhopacārasvarūpaikyapakṣā, vaidikairbahiṣkāryāḥ iti ||
7.7.p28
śrīraṅgācāryabhāṣyam
7.7.p29
pūrvamantroktameva jagato brahmātmakatvaṃ tadanusandhānaphalaṃ ca punarbhaḍyantareṇa nirdiśya dṛḍhīkaroti saptamena mantreṇa, anayoḥ arthayoḥ sakṛdabhidhānamātreṇa niśśaṅkaṃ duravadharatvāt |
7.7.p30
asya mantrasya padavivaraṇam - vijānataḥ - śāstrataḥ śanaiśśanaiḥ sarvaṃ tattvaṃ vivicya jānataḥ , śāstrajanyaviśuddhajñānaparipākaviśeṣavata ityarthaḥ | mumukṣoḥ, yasmin daśāviśeṣe ātmaiva - yathoktalakṣaṇaḥ paramātmaiva, sarvāṇi bhūtāni - śarīraśarīribhāva- rūpāpṛthaksiddhaviśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇāvinābhāvasambandhenasammilitatayāsarvabhūtarūpaḥ | atra asandhiśchāndasaḥ | abhūt - niścayaviṣayo bhavati, chandasi luṅ laṅ liṭaḥ (pā.sū.3-4-6) ityanuśāsanena laḍarthe luṅ | dhātvarthasattāyā niścayaviṣayatvasvarūpāyā iha vivakṣitatayā dhātunā'yamarthassulabhaḥ | tatra - tasmindaśāviśeṣe, ekatvam - sarvabhūtaissaha paramātmana ekavastutvaṃ yathoktaṃ sarvabhūtaśarīrakatvamiti yāvat | anupaśyataḥ - samyaṅ nidhyāyato mumukṣoḥ, mohaḥ kaḥ, śokaḥ kaḥ - moho vā śoko vā kathaṃ bhavati ? na bhavatyeva ityartha iti bodhyam |
7.7.p31
(mohaśokanirvacanam tannivṛtyupāyaśca)
7.7.p32
atra mohaḥ kathambhūtaḥ ? śoko vā kathambhūtaḥ ? sarvabhūtānāṃ paramātmanaśceha vivakṣitamekatvaṃ vā kathambhūtam ? tajjñānena kathaṃ vā mohaśokanivṛttirbhavatīti cet ; idamatrāvadheyam - moho'tra svasajātīyeṣvātmāntareṣu svātantryeṇa svakhedajanakatvajñāna- rūpaḥ | śokaścātra paraissvaparibhave kṛte kathaṃ tūṣṇīṃ stheyamiti cintayā tūṣṇīmavasthānāsahiṣṇuḥ paraduḥkhajananapravṛttiheturduḥkhaviśeṣaḥ | sarvabhūtānāṃ paramātmanaśca iha vivakṣitamekatvaṃ śarīraśarīribhāvarūpāpṛthaksiddhaviśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇā- vinābhāvasambandhena parasparasammilitaikavastusaṃghātāntaḥ pātitvarūpam | tacca sarvabhūtānāṃ niyantṛtayā'ntaryāmibhūtaparamātmātmakatvarūpameva | tasmiṃśca niścite pareṣu svātantryeṇa svakhedajanakatvamoho nivartate ---
7.7.p33
īśvarassarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati |
7.7.p34
bhrāmayan sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā ||bha.gī.18-61)
7.7.p35
ityuktarītyā niyantṛtayā antaryāmibhūtaparamātmanaiva pradhānabhūtena niyāmyabhūtairātmāntaraiḥ svāparādhānuguṇaphalabhogaheturayaṃ daṇḍo dāpyate ; na tu svātantryeṇa tairayaṃ kriyata iti niścayāt | nivṛtte ca tādṛśamohe tadadhīno yathoktalakṣaṇaśśoko'pi nivartate ; asmadaparādhānuguṇadaṇḍasya īśvareṇaiva karasthānīyairanyaiḥ kāryamāṇatayā na teṣu kaścidaparādha iti cittasamādhisambhavāt | itthaṃ samāhitacittasya teṣu pratikriyākaraṇa- pravṛttirapinivartata iti | gītābhāṣye nirvairassarvabhūteṣu (bha.gī.11-55) adveṣṭā sarvabhūtānām (bha.gī.12-13) ityādivacanavyākhyānāvasare bhāṣyakārairapi īdṛśānusandhānenaiva svāpakāriparapratikriyāpravṛttinivṛttisiddhiḥ mumukṣoḥ pratipāditā| yathoktaṃ tatra - svaduḥkhasya svāparādhanimittatvānusandhānāt sarvabhūtānāṃ paramapuruṣapara- tantratvā'nusandhānācca sarvabhūteṣu vairanimittābhāvāt teṣu nirvairaḥ iti adveṣṭā sarvabhūtānām (bha.gī.12-13) dviṣatāmapakurvatāmapi sarveṣāṃ bhūtānām adveṣṭāmadaparā- dhānuguṇam īśvarapreritānyetāni bhūtāni dviṣanti apakurvanti ca ityanusandadhānaḥ iti ca|
7.7.p36
(sarvaṃ khalvidaṃ brahma ityādi śrutisammatiḥ)
7.7.p37
sarvasya jagata itthaṃ brahmātmakatvalakṣaṇaikyajñānasya īdṛśānusandhānadvārā mohaśokanivṛttilakṣaṇaśāntihetutvādeva sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta (chāṃ.u.3-14-1) iti śrutirapi jagato brahmātmakatvānusandhānasya śāntihetutvamāha | śāntiśca darśitamohaśokanivṛttireva |
7.7.p38
(sāmānādhikaraṇyaśabdārthaniṣkarṣaḥ)
7.7.p39
ātmaiva sarvāṇi bhūtānyabhūt ityatra sāmānādhikaraṇyavivakṣitamaikyaṃ na svarūpaikyarūpam, jaḍājaḍayoḥ svarūpaikyābhavāt ; svarūpaikyasyaiva abhimatatve pūrvamantre sarvabhūtānām ātmavṛttitvasya ātmanassarvabhūtāntarvyāptatvasya ca abhidhānena tadvirodhācca svarūpaikyalakṣaṇātyantābhede sati ādhārādheyabhāvo'pi hi na sambhavati, ātmāśrayadoṣaprasaṅgāt | na hi ghaṭādayaḥ padārthāḥ svasminneva avasthātuṃ śaknuvanti | api tu sarvāṇi bhūtānyantaḥpraviśya apṛthaksiddhaviśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇasambandha- viśeṣeṇa tadviśiṣṭatvarūpamevaikatvam iha ātmano vivakṣitam | tathā satyeva viśiṣṭaveṣeṇaikatvasya svarūpabhedasattvena ādhārādheyabhāvasya ca dvayoraṃśayoḥ mantradvayābhihitayoḥ upapattiḥ sambhavati | īdṛśaikyena hetunā lokavedayossāmānādhikaraṇyanirdeśo hi samantataḥ prasiddhaḥ | loke devo'ham, manuṣyo'ham, sthūlo'ham, kṛśo'ham ityādisāmānādhikaraṇyanirdeśeṣu apṛthaksiddhaviśeṣaṇaviśeṣyabhāvasambandhena dehaviśiṣṭa- tvanibandhanamaikyameva nimittaṃ dṛśyate, dehātmanoḥ svarūpabhedaṃ jānadbhirapi tathā nirdeśakaraṇadarśanena teṣāṃ kevalabhrāntavākyatāyā durvacatvāt |
7.7.p40
(antaḥpraviśya sthiteḥ sāmānādhikaraṇyahetutā)
7.7.p41
vede'pi taittirīyakopaniṣadyānandavallyāṃ ṣaṣṭhānuvāke tatsṛṣṭvā tadevā'nuprāviśat | tadanupraviśya | sacca tyaccābhavat iti nirdeśena, ṣaṣṭhapraśne nārāyaṇe daśame nārāyaṇānuvāke ---
7.7.p42
yacca kiñcijjagatyasmin dṛśyate śrūyate'pi vā |
7.7.p43
antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ || (tai.nā.25)
7.7.p44
iti nirdeśapūrvakam ,
7.7.p45
sa brahma sa śivassendrasso'kṣaraḥ paramasvarāṭ | (tai.nā.25)
7.7.p46
iti nirdeśena, tatraiva pañcāśānuvāke - yena sarvamidaṃ protaṃ pṛthivī cāntarikṣaṃca dyauśca diśaścāvāntaradiśāśca sa vai sarvamidaṃ jagat | sa ca bhūtaṃ sa ca bhavyam (tai.nā.146) iti nirdeśena ca antaḥpraviśya vyāpteḥ sāmānādhikaraṇyanirdeśahetutā avāgamyate | gītāsu ekādaśādhyāye sarvāntaḥpraviṣṭaṃ bhagavatsvarūpaṃ bhagavaddattadivya- cakṣuṣā yathāvatsākṣātkṛtya sarvaṃ samāpnoṣi tato'si sarvaḥ (bha.gī.11-40) iti vadatā arjunena ca paramātmanaḥ sarvajagatsāmānādhikaraṇyena nirdeśasya sarvajagadantarātmatayā avasthānanibandhanam ekasaṅgaghātāntaḥpātitvarūpaṃ viśiṣṭavastvaikyameva hetuḥ na tu svarūpaikyamiti prasphuṭameva abhihitam |
7.7.p47
(śāṅkaravyākhyānāsāmaṃjasyam)
7.7.p48
yatpunaratra śāṅkaravyākhyānam - pūrvamantroktamevārtham ayaṃ mantra āha - vijānataḥ - paramārthavastu vijānataḥ, yasmin - kāle yathoktātmani vā, ātmaiva, sarvāṇi bhūtāni pūrvoktānyeva avyaktādisthāvarāntabhūtāni, abhūt - saṃvṛttaḥ, ekatvam - ātmaikatvam, anupaśyataḥ, tatra - tasminkāle tasminnātmani vā, kaśśokaḥ, ko mohaḥ | anena śokamohayoḥ avidyākāryayoḥ asambhavapradarśanena sakāraṇasya saṃsārasya atyantamevocchedaḥ pradarśito bhavati iti ; tadasamaṃjasam - atra vivakṣitasya arthasya anuvartamānaprakaraṇavirūddhatvāt aprāmāṇikatvāt, śabdena kathañcidapi alābhāt, vivecanāsahatvāt saṃsārātyantocchedahetutvāsambhavācca |
7.7.p49
idaṃ tāvadatra praṣṭavyam ; kastāvadartho'tra bhavato vivakṣita iti ? ātmaika eva paramārthaḥ anyatsarvaṃ mithyā ityevaṃrūpeṇa ātmaikatvavijñānena saṃsāraniśśeṣanivṛttiḥ bhavati ityayamevārtha iti cet ; na īśāvāsyam ityārabhya pūrvamantraparyanta 1granthe prathamam īṭ chabdena īśvaratvena kaṃcidātmānaṃ nirdiśya taditarasya kṛtsnasya cetanācetanātmakasya jagataḥ tadīśitavyarūpatāṃ jñāpayitvā paścāt, īśitavyajagadantargatasya cetanajātasya tadājñāparipālananaiyatyaṃ ca vidhāya īśvaratvena nirdiṣṭasya ātmanaḥ svetarasarvacetanāti- śāyiśaktimatvaṃ ca nirūpya tata eva tasyeśvaratvasiddhiṃ ca jñāpayati sati, prasphuṭamīśeśitavyabhāvena paramātmanaḥ taditarasya cetanācetanātmakasya kṛtsnasya jagataśca satyatāṃ bhedaṃ ca pratipādayatā anena prakaraṇena viruddhatvāt |
7.7.p50
na ca īdṛśo'rthaḥ kvāpi ananyathāsiddhena pramāṇena pratipadyate | na ca śabdena vā'tra ayamartho labhyate | ātmaika eva paramārthaḥ iti paramārthaśabdaghaṭitasya ātmaikapāramārthyapratipādakasya vā, anyatsarvamithyā iti mithyāśabdaghaṭitasya itaramithyātvapratipādakasya vā, vākyasya atra anupalambhāt | na ca - ātmaiva sarvāṇi bhūtānyabhūt iti nirdeśenaiva ātmana eva satyatvam ; anyeṣāṃ sarvabhūtānāṃ mithyātvaṃ ca labhyata iti - vācyam ; samānādhikaraṇapadadvayanirdeśena padadvayapratipannayorarthayoḥ aikyasyaiva lābhena tatraikapadapratipannārthasya satyatāyā aparapadapratipannārthasya asatyatāyāśca kathañcidapi alābhāt ; bhinnapravṛttinimittānāṃ śabdānām ekasminnarthe vṛttissāmānādhikaraṇyam itivadadbhiḥ śābdikairapi nānāpada- pratipannārthānām aikyapratipatterevasamānādhikaraṇaśabdanirdeśāyattatāyāḥ pratipādanāt | sāmānādhikaraṇyasya hi aikya eva tātparyamiti sarvasammatamiti samānādhikaraṇa- nirdeśasya padadvayapratipannārthayoḥ aikya eva tātparyamaṅgī-kurvāṇaiḥ bhavadbhirapi tattvamasi (chāṃ.u.6-8-7) ityādau tat-tvaṃ padapratipannayorarthayoḥ aikyapratipādanāṅgīkāreṇa iha sāmānādhikaraṇyasya anyārthaparatākathanāyogācca |
7.7.p51
evam atra pūrvamantroktamarthameva ayamapi mantra āha iti vadadbhirbhavadbhiḥ,
7.7.p52
sarvabhūtānām ātmetarāvṛttitvaviśiṣṭātmavṛttitve, ātmanassarvabhūtavṛttitve ca, ādhārādheyasarvapadārthasatyatāmaṃgīkṛtyaiva pūrvamantreṇa pratipādyamāne ; ātmana ekasyaiva paramārthatvam anyasya kṛtsnasya mithyātvaṃ ca pratipādayati ayammantra iti kathannu vā vaktuṃ śakyam | ātmavyatiriktāni sarvabhūtāni na paśyatīti bhavaduktārthaparatvaṃ pūrvamantrasya na kathañcidapi sambhavatīti prāgeva avocāma |
7.7.p53
(bādhārthasāmānādhikaraṇyaśaṃkā tatparihāraśca)
7.7.p54
na ca - rajjusarpabhramavatā sthāṇucorabhramavatā ca bhramanivṛtyanantaraṃ bhramasthale sarpacorābhāvajñāpanatātparyeṇa prayuktayoḥ iha rajjussarpaḥ, iha sthāṇuścoraḥ iti vākyayoḥ rajjusthāṇusatyatvasarpacorābhāvapratipādanaparatvadarśanāt bādhārthamapi sāmānādhikaraṇya- masti | tadvat idamapi sāmānādhikaraṇyaṃ sarvabhūtānām abhāvapratipādanamukhena asatyatām ātmasatyatāṃ ca pratipādayituṃ kṣamata iti vācyam ; nānāpadapratipannārthaikyapratipādakatvasyaiva sāmānādhikaraṇyalakṣaṇarūpatāyāḥ prāgevoktatvāt sāmānādhikaraṇyanirdeśeṣu sarvatra nānāpadapratipannārthaikyapratipattereva sarvānubhava- siddhatvācca sāmānādhikaraṇyasya bādhārthakatāyā aprāmāṇikatvāt ; darśitasāmānādhikaraṇyanirdeśayorapi tātparyavaśena avadhāraṇagarbhatvena, iha rajjureva sarpaḥ, iha sthāṇureva coraḥ ityevaṃrūpayoḥ sarpacoraśabdābhyāṃ svārasikalakṣaṇayā sarpacorapratītiviṣayaparābhyāṃ rajjusthāṇurūpādhiṣṭhānayoḥ sarpacorapratītiviṣayaikyapratipatteḥ evakārabalenaiva itaravyavacchedapratipatteśca darśanena sāmānādhikaraṇyanirdeśasya bādhārthatvādarśanācca |
7.7.p55
sāmānādhikaraṇyasya bādhārthatvavādina idaṃ tāvatpraṣṭavyāḥ, darśitanirdeśayoḥ sarpacoraśabdayoḥ ko'rthaḥ ? iti | sarpatvacoratvayorvā sarpacorayorvā'bhāvavantāvartha iti cet kiṃ tatra śaktiḥ ? uta nirūḍhalakṣaṇā ? pakṣadvayamapyasaṃgatam ; 1tathā sati ghaṭassarpaḥ paṭassarpaḥ, ghaṭaścoraḥ, paṭaścora , ityādeḥ prayogasya sarvatraiva svarasataḥ sambhavāpatteḥ |
7.7.p56
(siddhānte svārasikalakṣaṇāṅgīkāraḥ)
7.7.p57
asmākaṃ tu sthalaviśeṣeṣveva pūrvotpannabhrāntyanurodhena svārasikalakṣaṇābalenaiva yathoktarītyā iha rajjussarpaḥ iha sthāṇuścoraḥ ityādi svārasikaprayogasambhavāt | anyatra tathāvidhabhrāntyabhāvenaiva darśitaviruddhaprayogāsambhavācca na doṣaḥ |
7.7.p58
(bādhārthatvasvīkāre'pi mithyātvāsiddhiḥ)
7.7.p59
tasmāt sāmānādhikaraṇyasya bādhārthatvamevāprāmāṇikam | api ca iha sāmānādhikaraṇyasya bādhārthatvasvīkāre'pi vā, paramātmani sarvabhūtatvādyabhāvaprati- pādanamātreṇa sarvabhūtānāmevāsadbhāvo mithyātvam, paramātmana ekasya paraṃ paramārthatvam ityete aṃśāḥ kathamiva pratīyeran ? na hi rajjavādau sarpatvādyabhāvapratītimātreṇa sarpādipadārthasyaiva kvāpyasadbhāvammithyātvaṃ rajjavādimātrasya satyatvaṃ ca, iha rajjussarpaḥ ityādinirdeśāt kaścitpratyeti | pratyuta pūrvamantre sarvabhūtānāṃ paramātmani vṛttereva pratipannatayā tadvirodhena na asminmantre sāmānādhikaraṇyanirdeśena tadasatyatvaṃ kaścitpratiyāt | 1etena bhavanmate'pi, iha rajjussarpaḥ iha sthāṇuścoraḥ ityādau rajjavādīnāṃ sarpādidhīviṣayaikyapratītirūpaśābdabodhe sarpādyabhāvabhānābhāve'pi udīcyamānasabodhe vā sarpādyabhāvabhānasvīkāreṇa, tadvadevehāpi ātmaiva sarvāṇi bhūtānyabhūt iti sāmānādhikaraṇyanirdeśavaśādudīcyamānasabodhe vā''tmani sarva bhūtābhāvabhāvanaṃ durvāramiti śaṃkāpi dūrotsāritā | kiñciddeśaviśeṣakālaviśeṣāvacchedena bhūtābhāva- jñānamātreṇa sarveṣu deśakāleṣu tadabhāvaniścayāsiddhyā bhavadabhimatatanmithyātvātmaika- paramārthatvayorasiddheḥ ; pratiyogyaprasiddhau abhāvapratīteḥ kvāpyudayādarśanena kvacitprasiddha- syaiva anyatrābhāvajñānodayasya vaktavyatayā sarveṣu deśakāleṣu kasyāpi vastunaḥ abhāvajñānasya kvāpyudayāsambhavāt ; iha rajjussarpaḥ, iha sthāṇuścoraḥ ityādi- dṛṣṭāntabhūtavākyādapi pūrvasaṃjātasarpacorabhramasthala eva tadabhāvapratīteḥ anyatra tadabhāvāpratīteśca sarvānubhavasākṣikatvācca |
7.7.p60
evam ātmana ekatvajñānāt sarvasaṃsāra bandhagandhanivṛttiparyavasannamohaśoka- nivṛttisiddhyabhidhānamapyasamaṃjasam | kvacidapi īdṛśaikatvajñānamātreṇa darśitalakṣaṇa- mohaśokanivṛttyadarśanena tasya tannivṛttiprayojakatāyā evāsambhavāt |
7.7.p61
(ātmaikatvasya vikalpena dūṣaṇam)
7.7.p62
evaṃ bhavadabhimatamātmana ekatvaṃ kiṃrūpamiti vivecayāmaḥ | na tāvadekatvasaṃkhyārūpaṃ tat, tasya sarvasādhāraṇyena bhavadabhimatavastvantarasadbhāvavyā- vartakatvāyogāt ; tajjñānasya bhavadabhimatamohaśokanivṛttiprayojakatvasambhāvanāgandhāna- rhatvācca | nāpi dvaitaśūnyatvarūpaṃ tat,
7.7.p63
dvaitasya prasiddhau tadabhāvasya ātmanyasambhavāt ; aprasiddhau ca pratiyogyaprasiddhyā sutarāmeva tadabhāvasambhavācca | nahi khalu kvacidapya- prasiddhasya kasyacidvastuno'bhāvaṃ kvacitkaścitpaśyan dṛśyate | paśyati ca - tatra sthitamidaṃ vastviha nāsti ; atra sthitamidaṃ vastu tatra nāsti ityeva ca |
7.7.p64
(parā'bhimatayojanāyāṃ ātmāśrayadoṣaduṣṭatā)
7.7.p65
evam ātmanyātmaiva sarvāṇi bhūtānyabhūt iti yā yojanā kṛtā ; sā cātyantāsambaddhā, ātmāśrayadoṣaprasaṃgena ātmanaḥ ātmādhāratvāyogāt | tasmātsarvarthaivāsambaddhaṃ śāṃkaravyākhyānamiti siddham |
7.7.p66
(anyaprakāreṇa aikyanirvāhasyāyuktatāpradarśanam)
7.7.p67
evaṃ ghaṭaśarāvādīnāṃ mṛtpiṇḍasya ca aikyavat jagadbrahmaṇoḥ svarūpaikyamāśritya kaiścitkriyamāṇassāmānādhikaraṇyanirvāho'pi asamaṃjasa eva, vikārādisarvadoṣarahita- tvena sarvataśśrutismṛtyādipramāṇapratipannasya brahmaṇaḥ sarvadoṣākaratvaprasaṃgāt | rājaiva prajāḥ itivat, ātmaiva sarvāṇi bhūtāni ityapi sāmānādhikaraṇyanirdeśaḥ tadadhīnya- mātratātparyeṇa aupacārika iti nirvāho'pyayuktaḥ, mukhyavṛttyaiva nirvāhe sambhavatyupacārāśrayaṇāyogāt |
7.7.p68
(aikyokteḥ mukhyavṛttyā nirvāhaḥ)
7.7.p69
siddhānte tu seyaṃ devataikṣata hantāhamimāstisno devatā anena jīvenātmanā'nu- praviśya nāmarūpe vyākaravāṇi (chā.u.6-3-2) iti seyaṃ devatemāstisno devatā anenaiva jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākarot (chā.u.6-3-3) iti ca chāndogyaśrutyā pareṇa brahmaṇā svātmakajīvasvarūpeṇa acittatvānupraveśaṃ kṛtvā tattadvastūnāṃ nāmāni rūpāṇi ca karavāṇīti saṃkalpapūrvakam acittatvaviśiṣṭajīva- viśiṣṭasvasvarūpaparyantasaṃghātātmakānāṃ tattadvastūnāṃ nāmarūpavyākaraṇapratipādanāt, prāgudāhṛtaśrutyantarairapi sarvabhūteṣu paramātmānupraveśasya teṣāṃ paramātmanaśca sāmānādhikaraṇyavyapadeśahetutāpratipādanācca, sarvabhūtavāciśabdānāṃ tadviśiṣṭe śaktereva sadbhāvopagamena ātmaiva sarvāṇi bhūtānyabhūt iti sāmānādhikaraṇyanirdeśo mukhya eva nirvahati | nāpi ca sarvabhūtaviśiṣṭaikyasya tataḥ pratīyamānasya paramātmani bādhaḥ | tādṛśaikyameva ca ekatvamanupaśyataḥ ityatraikatvaśabdenāpi vivakṣitam | ataḥ sarvaṃ samañjasam
7.7.p71
ānandabhāṣyam
7.7.p72
(jīvabrahmaṇoraikyopāsanasya phalam)
7.7.p73
uktameva sarvasya brahmātmakatvaṃ sāmānādhikaraṇyena bruvāṇaḥ tādṛśopāsanasya mohanivartakatvapūrvakaṃ sadyaḥ śokanivartakatvarūpaṃ phalaṃ pradarśayati ---
7.7.p74
yasmin - sarvasya brahmātmakatvānusandhānasamaye, praṇidhānakāle iti yāvat | sarvāṇi bhūtāni ātmaiva - brahmaiva abhūt - tasmin samaye sarvabhūtaśarīrakatayā brahmaṇaḥ pratītatvāt | kasyaivaṃ pratītiḥ ityāśaṃkāyāmāha - vijānataḥ - vivicya jānataḥ | brahma svatantram anyatsarvaṃ paratantram iti vivekena brahma jānataḥ ityarthaḥ, tasyaiva brahmaṇi śārīrakatvapratītiriti bhāvaḥ |
7.7.p75
nanu svatantraparatantravastubhedajñāne kathamevaṃ pratītiḥ ghaṭate ityatra āha - ekatvamanupaśyataḥ | ekatvam - jātivyaktyoriva jagadbrahmaṇoḥ vibhāgānarhasambandha- viśeṣaṃ tadekadhāryatvādirūpam anupaśyataḥ - viśadatayā anusandadhānasya ityarthaḥ | rāmasugrīvayoraikyaṃ devyaivaṃ samajāyata (rā.suṃ.35-52) ityādau rāmasugrīvayoḥ atyantabhede'pi ekatvasya avibhājyasambandharūpasyaiva darśanāt, ihāpi tādṛśaikatvasya grahītuṃ yogyatvāt, tādṛśasya ca sambandhasya yasyātmā śarīram (bṛ.u.3-7-30) yasya pṛthivīśarīram (bṛ.u.5-7-7) ityādi śrutisiddhatvāt |
7.7.p76
tatra - evam ekatvānusandhānakāle ko mohaḥ - śarīrādau ātmatvabhramalakṣaṇaḥ ātmani svatantratvabhramalakṣaṇaḥ putrādau mamatvagrahalakṣaṇo vā mohaḥ - avivekaḥ kaḥ - na ko'pi mohaḥ tadā bhavati iti bhāvaḥ|
7.7.p77
tathā sarvametatparamātmavibhūtireva ityevaṃ rūpeṇa jñāte sarvavantuni kaḥ śokaḥ- stuśarīranāśajanyaḥ, putrādimaraṇajanyaḥ, sarvasvāpaharaṇaprabhavo vā śokaḥ kaḥ ? na ko'pi bhavati ityarthaḥ | ahaṃ mama ityādibhramaprasaktyabhāvāt tanmūlakamohaśokādeḥ tatra nāvasaro bhavati iti bhāvaḥ |
7.7.p78
(sāmānādhikaraṇyavicāraḥ)
7.7.p79
kecit sarvāṇi bhūtānyātmaivābhūt ityasya ātmavyatiriktāni sarvāṇi bhūtāni na bhavanti ekamevā'dvitīyaṃ brahma iti jñāne brahmātiriktasya sarvasya mithyātvena bādhitatvāt | rajjau rajjutvajñāne pūrvaṃ pratītasya sarpasya rajjuvyatiriktatvābhāvavat ityarthaṃ varṇayanti | tanna yuktam | ya ātmani tiṣṭhan ya ātmānamantaro yamayati, yasyātmā śarīram (bṛ.u.mā.pā.5-7-26) yasya pṛthivī śarīram (bṛ.u.mā.pā.5-7-7) ityādi śrutisiddhaṃ jagadbrahmaṇoḥ śarīrātmabhāvasambandhamādāya sāmānādhikaraṇyapratipādanasambhave bādhāyāṃ sāmānādhikaraṇyamiti pakṣasya anādeyatvāt |
7.7.p80
subodhinī
7.7.p81
(śarīrātmavivekapūrvakaṃ kriyamāṇadhyānasya phalam)
Linked texts (1)
- Īśopaniṣad — Sanskrit