Isha Upanishad 4

4

vivṛtiḥ |—brahmavijñānameveti | anejaditi | ej kampane | na ejatītyanejat ajaro'mṛto'bhayo brahmeti śruterabhayamiti | samādhikarahitamiti | na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate iti śvetāśvatarokteḥ | eko devaḥ sarvvabhūteṣu gūḍha ityādiśrutibalādāha yadveti | manasa iti | manaso javīyaḥ mano hi vegavat prasiddhaṃ tato'pi javīyaḥ vegavattaraṃ javo'syāstīti javavattadatyantaṃ javavaditi javīyaḥ īyasuni kṛte vinmatorlugiti matupo luk | dehasthasyāpi manaso'tidūrasthabrahmalokādisaṅkalpanaṃ kṣaṇamātrādbhavatīti manaso vegavattaratvaṃ tasyāpyagamyatvāt brahma manaso'pi javīya ityupapadyate | devā iti | devā dyotamānāścakṣurādayo'pyenanna āpnuvan prāptavantaḥ manaso'gamyatvāt | kiñca brahmādyā devā api enat brahma nāpnuvan kātsrnena na jānantītibhāvaḥ | pūrvvamiti | sarvvajagatkāraṇaṃ yato vā imānītyādiśruteḥ | arṣaditi | ṛṣa gatau | arṣatītyarṣat jñānasvarūpaṃ satyaṃ jñānamanantamitiśruteḥ | sarvvajagatkāraṇatvāt jñānasvarūpatvācca manaso'pi javanamatītya vartata iti śeṣaḥ | mātariśveti | mātari antarikṣe śvayati barddhata iti mātariśvā vāyuḥ ṭu o śvi ir gativṛddhyoriti dhātoḥ | apa iti karmmanāma | kāryakāraṇajātāni yasminnotāni protāni ca yaśca sūtrasaṃjñaḥ sarvvasya jagato vidhārayitā sarvvaprāṇabhṛccaikaḥ so'pi vāyuḥ prāṇināṃ ceṣṭālakṣaṇāni karmmāṇi tasmin brahmaṇi svādhiṣṭhāne sati dadhāti sarvvaceṣṭako vāyustasyāpi cetayitṛ brahmetyarthaḥ | śaṅkaraḥ |—yasyātmano hananādavidvāṃsaḥ saṃsaranti yadiparyyayeṇa vidvāṃso mucyanta tat kīdṛśamātmatattvamityucyate | anejat na ejat | ej kampane | kampanaṃ calanaṃ sthiravapracyutistadvarjitaṃ sarvvadā ekarūpamityarthaḥ | taccai kaṃ sarvvabhūteṣu manasaḥ saṅkalpādilakṣaṇāt javīyo javavattaram | kathaṃ viruddhamucyate | dhruvaṃ niścalamidaṃ manaso javīya iti ca | naiṣa doṣaḥ | nirupādhyupādhimattvopapatteḥ | tatra nirupādhikena rūpeṇocyate anejadekamiti | manaso'ntaḥkaraṇasya saṅkalpavikalpalakṣaṇasyopādheranuvarttanādiha dehasthasya manaso brahmalokādidūrasthasaṅkalpanaṃ kṣaṇamātrānbhavatautyato mano javiṣṭhaṃ loke prasiddham | tasmin manasi brahmalokādīn drutaṃ gacchati sati prathamaṃ prāpta ivātmacaitanyābhāso gṛhyate'to manaso javīya ityāha | nainaddevā dyotanāddevāścakṣurādīnīndriyāṇi etat prakṛtamātmatattvaṃ nāpnuvan na prāptavantaḥ | tebhyo mano javīyo manovyāpāravyavahitatvāt | ābhāsamātramapyātmano naiva devānāṃ viṣayībhavati | yasmājjavanānmanaso'pi pūrvvamarṣat pūrvvameva gatam | vyomavadyāpitvāt | sarvvavyāpi tadātmatattvaṃ sarvvasaṃsāradharmmavarjitaṃ svena nirupādhikena svarūpeṇāvikriyameva sadyupādhikṛtāḥ sarvvāḥ saṃsāravikriyā anubhavativāvivekināṃ mūḍhānāmanekamiva ca prati dehaṃ pratyavabhāsata ityetadāha | taddhāvato drutaṃ gacchato'nyānmanovāgindriyaprabhṛtīnātmavilakṣaṇān anyeti atītya gacchatīva | ivārthaṃ svayameva darśayati | tiṣṭhaditi | svayamavikriyameva sadityarthaḥ | tasminnātmatattve sati nityacaitanyasvabhāve mātariśvā mātari antarikṣe śvayati gacchatīti vāyuḥ sarvvaprāṇabhṛt kriyātmako yadāśrayāṇi kāryyakāraṇajātāni yasminnotāni protāni ca yat sūtrasaṃjñakaṃ sarvvasya jagato vidhārayitṛ sa mātariśvā | apaḥ karmāṇi prāṇināṃ ceṣṭālakṣaṇāni | agnyādityādīnāṃ jvalanadahanaprakāśāmivarṣaṇādilakṣaṇāni dadhāti vibhajatītyarthaḥ | dhārayatīti vā | bhīṣāsmādvātaḥ pavate ityādiśrutibhyaḥ | sarvvā hi kāryyakaraṇādivikriyā nityacaitanyātmasvarūpe sarvvāspadabhūte satyeva bhavantītyarthaḥ |