Kaṭha Upaniṣad 1.2.12
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 1.2.12
- Language
- Sanskrit
1.2.12
[ naciketasā dvitīyavaraprārthanātpūrvaṃ svargasvarūpapraśaṃsā ]
svarge loke na bhayaṃ kiñcanāsti na tatra tvaṃ na jarayā bibheti |
ubhe tīrtvā aśanāyāpipāse śokātigo modate svargaloke ||
1.2.12.p1
pra.dī. - naciketāstu dvitīyaṃ varaṃ prārthayate - svarge loke iti mantradvayena|
1.2.12.p2
svarge - atyantasukhapradasvargaśabdavācye; loke - śrīvaikuṇṭhaloke, sthitasyeti śeṣaḥ| bhayam - saṃsārādibhayaṃ, kiñcana - kiñcidapi - nāsti ityarthaḥ | kathamiti cet, tatra - tasmin loke, tvaṃ na - tatrasthān bādhituṃ tvamasamarthaḥ ityarthaḥ | kiñca tatratyaḥ puruṣaḥ, jarayā - upalakṣaṇametat - jarādyavasthābhiśca na bibheti kintu aśanāyāpipāse - kṣutpipāse, ubhe tīrtvā - atikramya, śokātigaḥ - atītaduḥkhassan, svargaloke - niratiśayasukhapradaloke, modate - niratiśayānandaṃ prāpnoti ityarthaḥ ||
1.2.12.p3
pra. - naciketā varaṃ dvitīyaṃ prārthayate - svarge loke ityādinā mantradvayena|
1.2.12.p4
atra svargaśabdo mokṣasthānaparaḥ | yathā ca etat tathā uttaratra vakṣyate | na tatra tvaṃ, na jarayā bibheti | he mṛtyo ! tvaṃ tatra na prabhavasi | jarāyuktassan na bibheti | jarāto na bibheti | tatra vartamānaḥ puruṣaḥ iti śeṣaḥ | ubhe iti | aśanāyā - bubhukṣā | atrāpi svargaśabdaḥ mokṣasthānaparaḥ ||
1.2.12.p5
ā.bhā. - ataḥ pareṇa mantreṇa dvitīyaṃ varaṃ prārthayitukāmo naciketāḥ prārthanāviṣayāgnividyāphalabhūtaṃ svargam anena mantreṇa praśaṃsati - svarge iti |
1.2.12.p6
[ svargaśabdasya aprākṛtamokṣasthānaparatva samarthanam ]
1.2.12.p7
atra prakaraṇe bahukṛtvo'bhyastaḥ svargaśabdaḥ | saḥ sarvo'pi mokṣasthānabhūtā'prākṛtalokapara eva; svarge loke na bhayaṃ kiñcanāsti - iti mantreṇa muktapuruṣasādhāraṇasya apahṛtapāpmatvādikasya guṇāṣṭakasya1 bodhanāt |
1.2.12.p8
dhruvasūryāntaraṃ 2 yattu niyutāni caturdaśa |
1.2.12.p9
svargalokaḥ sa kathitaḥ lokasaṃsthānacintakaiḥ || (vi.pu.2-7-18)
1.2.12.p10
iti purāṇapratipāditasvargalokagatānāṃ saṃsāriṇām apahṛtapāpmatvādirūpaguṇāṣṭa -
1.2.12.p11
kāvirbhāvasya kutrāpi aśravaṇāt |
1.2.12.p12
atra ca mantre na bhayaṃ kiñcanāsti ityanena apahṛtapāpmatvam | na tatra tvam ityanena vimṛtyutvam, na jarayā ityaṃśena vijaratvam, ubhe tīrtvā aśanāyāpipāse ityanena vijighatsatvam apipāsatvaṃ ca pratipādyate | śokātigaḥ ityanena viśokatvam bodhyate | modate svargaloke ityanena ca modakāraṇabhūte satyakāmatvasatyasaṃkalpatve pratipādyete | tasmāt atra svargaśabdaḥ mokṣasthānavācyeva mantavyaḥ |
1.2.12.p13
na ca-anyatra kutrāpi svargaśabdasya mokṣasthānavācakatayā dṛṣṭatvāt, etasminnartha aprasiddheśca īdṛśārthakalpanā nopapadyate iti śaṃkanīyam | anante svarge loke jyeye pratitiṣṭhati (ke.u.4-9) tena dhīrā apiyanti brahmavidaḥ svargaṃ lokamita ūrdhvaṃ vimuktāḥ (bṛ.u.6-5-8) tasyāṃ hiraṇmayaḥ kośaḥ svargo loko jyotiṣāvṛtaḥ (tai.ā.1-26) amuṣmin svarge loke sarvān kāmānāptvā'mṛtaḥ samabhavat (ai.u.4-6) ityādiśrutiṣu svargaśabdasya mokṣasthānavācitayā anekaśo dṛṣṭatvāt |
1.2.12.p14
svargakāmādhikaraṇe niratiśayaprītivācitāyā eva svargaśabdasya nirdhāraṇāt| purāṇapratipāditalokaviśeṣasya sātiśayaprītimātreṇa svargaśabdavācyatvasya aupacārikatvāt, upacāramātreṇa prasiddheśca akiñcitkaratvāt| svarge loke mokṣasthāne sāketābhidhe1 na kiñcana bhayamasti bhayakāraṇasya puṇyapāpasamparkasya vinaṣṭatvena kasyāpi bhayasya tatra na sambhava ityarthaḥ |
1.2.12.p15
etena puṇyaprāpyapaurāṇikasvarge indrāderapi vṛtrāsurādijanyabhayasya purāṇādāveva avagamyatvāt na tatra bhayasāmānyābhāva iti sūcyate | tasmāt na prasiddho'pi saḥ | atra prakaraṇe grahaṇarmahati iti bhāvaḥ | he mṛtyo ! tatra svarge - mokṣasthāne tvaṃ na - na īśiṣe, tavāpi tatra prabhāvo nāsti | na jarayā - baddhāvasthayā tatra gato jīvo bibheti, jarāmaraṇādeḥ muktisthāne'sambhavāt | aśanāyāpipāse - aśitumicchā aśanāyā bubhukṣā, pātumicchā pipāsā jalādikarmakapānaviṣayiṇī icchā | te api
1.2.12.p16
tatra na staḥ, śokātigaḥ - śokaṃ-duḥkham atigacchati tarati saḥ śokātigaḥ śokapāragāmī svargaloke mokṣasthāne śrīmadbhagavadrāmacandrādhiṣṭhite sākete gato jīvaḥ modate - yaṃ kāmaṃ kāmayate so'sya saṃkalpādeva samuttiṣṭhati tena sampanno mahīyate (chāṃ.u.8-2-10) ityādi śrutyā satyakāmatva satyasaṃkalpatvāvirbhāvabodhanāt | tena ca pitṛlokādigatasarvavidhamodasya saṃkalpādeva prāptatvāt sarvathā ānandī bhavati ityarthaḥ ||
1.2.12.p17
su. - svargasādhanabhūtāmagnividyāṃ dvitīyena vareṇa vṛṇvānaḥ1 svargasvarūpaṃ tāvadāha - svarge loke - svargaśabdo'yaṃ mokṣasthānabhūtāprākṛtalokaparaḥ, etallokaṃ gatānāṃ muktāsādhāraṇasya apahṛtapāpmatvādiguṇāṣṭakasya na bhayaṃ kiñcanasti ityādinā pratipādanāt | tatra hi na bhayaṃ kiñcanasti iti apahṛtapāpmatvam, na tatra tvam iti vimṛtyutvam, na jarayā iti vijaratvam, ubhe tīrtvā aśanāyāpipāse iti vijighatsatvam, apipāsatvaṃ ca pratipādyate | śrūyate ca anyatrā'pi svargaśabdaḥ aprākṛtalokaviśeṣe - tasyāṃ hiraṇmayaḥ kośaḥ svargo loko jyotiṣā''vṛtaḥ (tai.ā.1-26) tena dhīrā apiyanti brahmavidaḥ svargaṃ lokamita ūrdhvaṃ vimuktāḥ (bṛ.u.4-4-8) anante svarge loke jyeye pratitiṣṭhati (ke.u.4-9) iti | svargaśabdasya
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit