Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 1.2.15

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 1.2.15

Language
Sanskrit

1.2.15

[ yamasya agnividyopadeśaprakāraḥ ]
lokādimagniṃ tamuvāca tasmai yā iṣṭakā yāvatīrvā yathā vā |
sa cāpi tatpratyavadadyathoktamathāsya mṛtyuḥ punarāha tuṣṭaḥ ||

1.2.15.p1

pra.dī. - anantaraṃ śrutiruvāca - lokādimagnim iti | lokasya ādiḥ1 - kāraṇam, taṃ - upāsanadvārā mokṣaprayojanakam, agniṃ, mṛtyuḥ, tasmai - naciketase, uvāca | yāḥ - yallakṣaṇāḥ, iṣṭakāḥ yāvatīḥ - yatsaṃkhyākāḥ, yathā vā - yena prakāreṇa cetavyāḥ,2 tatsarvaṃ ca uktavān | sa cāpi - naciketā api, yathoktam- mṛtyunā yathoktam, tat - sarvam, pratyavadam - punaḥ anūditavān | atha anantaram, mṛtyuḥ asya grahaṇadhāraṇasāmarthyaṃ prati, tuṣṭaḥ san punareva anyaṃ varaṃ ditsuḥ punaḥ āha ||

1.2.15.p2

pra. - anantaraṃ śrutivākyam - lokādimagnim iti | lokasya ādim-

1.2.15.p3

hetum; svargyamiti yāvat | tamagnimuvāca iti | yallakṣaṇāḥ iṣṭakāścetavyāḥ, yatsaṃkhyākāḥ, yena prakāreṇa cetavyāḥ, tat - sarvam uktavānityarthaḥ | yāvatīḥ3 iti pūrvasavarṇaḥ chāndasaḥ| sa cāpi iti | sa ca naciketāḥ, tat - śrutaṃ1 sarvaṃ tathaiva anūditavān ityarthaḥ | athāsya iti | ṣyasya grahaṇasāmarthyadarśanena santuṣṭassan mṛtyuḥ punarapi uktavān ityarthaḥ ||

1.2.15.p4

ā.bhā. - idantu śrutivākyam asmān pratibodhayitum | lokasya - mokṣasthānarūpasya sāketasya, āptim - upāsanādvārā prāptikāraṇabhūtam, svargyam iti yāvat | tam - naciketasā prārthitam agnim - agnividyām | tasmai - naciketase uvāca - upadideśa; mṛtyuḥ ityanusandheyam | yāḥ - yatsvarūpāḥ yādṛśyaḥ iṣṭakāḥ - cetavyāḥ upadhātavyāḥ, yāvatīḥ - saṅgrāhyāḥ, yatsaṃkhyākāḥ iṣṭakāḥ cetavyāḥ | yathā - yena prakāreṇa vā - cetavyāḥ, tatsarvam uvāca ityarthaḥ| yāvatīḥ ityatra prathamāvibhakterapi jasaḥ pūrvasavarṇadīrghaḥ chāndasatvāt iti dhyeyam | saḥ - naciketāḥ api tat mṛtyunā proktam, yathoktam - uktamanatikramya yathoktam, yathā yamena uktaṃ tathaiva, pratyavadat - anūditavān | atha - anuvadanānantaram, śiṣyasya grahaṇadhāraṇānuvacanasāmarthyaparyālocanena tuṣṭaḥ - prasannaḥ, mṛtyuḥ - vaivasvataḥ, punaḥ - bhūya eva naciketasam, āha - uktavān | pratijñātavaratrayādadhikam aparaṃ varaṃ dātuṃ vakṣyamāṇaprakāreṇa atra mantre iṣṭakā padena saṃvatsaramadhye prātaḥkāle sāyaṃkāle ca pratidinamanuṣṭhīyamānāni agnihotrakarmāṇyeva vivakṣitāni | eteṣām agnihotrakarmaṇāṃ viṃśatyadhika-saptaśatasaṃkhyāvattvāt agnividyāyām iṣṭakānāmapi tāvatsaṃkhyāvattvameva| yathā śabdena ca, ye ye mantrāḥ iṣṭakāprakāśanasamarthāḥ tattanmantroccāraṇapūrvakaṃ mṛtyunā agnividyā upadiṣṭā; tattanmantrānāmapi sarvānuccārya naciketasā anūditamiti bhāvaḥ | ito'dhikaṃ tu cayanaprakaraṇāt avagantavyam ||

1.2.15.p5

su. - lokādim - lokasya ādim, uktalokaviśeṣasya kāraṇam | tamagniṃ tasmai - naciketase uvāca | iṣṭakā yāḥ - cetavyāḥ iṣṭakā yatsvarūpāḥ, yāvatīḥ - yāvatsaṃkhyākāḥ, yathā - yena prakāreṇa ca cetavyāḥ, tatsarvam āha

Linked texts (1)