Kaṭha Upaniṣad 1.2.17
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 1.2.17
- Language
- Sanskrit
1.2.17
[ nāciketāgnicayanasya phalam ]
triṇāciketastribhiretya sandhiṃ trikarmakṛttarati janmamṛtyū |
brahmajajñaṃ devamīḍyaṃ viditvā nicāyyemām̐ śāntimatyantameti ||
1.2.17.p1
pra.dī. - punarapi karma prastauti - triṇāciketa iti | trikṛtvaḥ nāciketo'gniḥ yena citaḥ saḥ triṇāciketaḥ | ayaṃ vāva yaḥ pavate (tai.brā.3-11-7) ityādyanuvākādhyāyī vā triṇāciketaḥ | trikarmakṛt - yajana - adhyayana - dānakṛt,1 yadvā - pākayajña - haviryajña - somayajñakṛdvā,2 tribhiḥ - triranuṣṭhitaiḥ agnibhiḥ, sandhim -
1.2.17.p2
aṅgībhūtaparamātmopāsanena jīvaparamātmasambandham,
1.2.17.p3
etya - prāpya jñātvetyarthaḥ | janmamṛtyū tarati - atikrāmatītyarthaḥ | tadevāha - brahmajajñam - brahmaṇo jātatvāt, jñatvādvā brahmajajñaḥ | tam upāsakasvarūpaṃ jñānāśrayatvādiguṇaviśiṣṭam iti | viditvā - jñātvā, devam - svaprakāśādidyotanaguṇaviśiṣṭaṃ paramātmānam, īḍyam - stutyarham, nicāyya - sākṣātkṛtya, imām - janmajarādyanarthakarasaṃsāranivartanakarīm, śāntim - uparatim, atyantameti - atiśayena prāpnoti ityarthaḥ ||
1.2.17.p4
pra. - punarapi karma prastauti1 - triṇāciketa iti | triṇāciketaḥ - ayaṃ vāva yaḥ pavate (tai.brā.3-11-7) ityādyanuvākatrayādhyāyī1 | trikarmakṛt - yajana - adhyayana - dānakṛt, pākayajña - haviryajña - somayajña - kṛdvā, tribhiḥ - agnibhiḥ, triranuṣṭhitairagnibhiḥ [hetubhiḥ?] sandhim - paramātmopāsanena sambandham, etya - prāpya, janmamṛtyū tarati ityarthaḥ | karoti tat yena punarna jāyate (ka.u.1-19) ityanena aikārthyāt | evameva hi ayaṃ mantraḥ trayāṇāmeva caivam (bra.sū.1-4-6) iti sūtre vyāsāryaiḥ vivṛtaḥ | tribhiretya sandhimiti nirdiṣṭam aṅgibhūtaṃ paramātmopāsanamāha - brahmajajñam iti | ayaṃ mantraḥ2 viśeṣaṇācca (bra.sū.1-2-12) iti sūtrabhāṣye, brahmajajñaḥ - jīvaḥ | brahmaṇo jātatvāt jñatvācca| taṃ devamīḍyaṃ viditvā - jīvātmānam upāsakaṃ brahmātmakatvenāvagamya ityarthaḥ iti vivṛtaḥ | devaśabdasya paramātmavācitayā jīvaparayośca aikyāsambhavāt, atratya devaśabdasya paramātmātmakatvaparyanto'rthaḥ iti bhāṣyābhiprāyaḥ| nicāyyeti nicāyya- brahmātmakaṃ svātmānaṃ sākṣātkṛtya | imāṃ trikarmakṛttarati iti pūrvamantra2 nirdiṣṭāṃ saṃsārarūpānarthaśāntim eti ityarthaḥ |
1.2.17.p5
ā.bhā. - punarapi mṛtyuḥ karma stuvan āha - trikarmakṛt trīṇi trisaṃkhyākāni karmāṇi ijya - adhyayana - dānarūpāṇi karoti iti trikarmakṛt |
1.2.17.p6
tatra ijyā - jyotiṣṭomādiyāgarūpā, adhyayanam - gurumukhoccāritānāṃ vedānām anūccāraṇarūpam; svādhyāyo'dhyetavyaḥ iti vidhiśravaṇāt | dānam - bahirvedi1 pātra [bhūtāya]puruṣāya vastusamarpaṇarūpam | yadvā - pākayajña - haviryajña - somayajñakṛt ityarthaḥ | triṇāciketaḥ - trikṛtvaḥ nāciketo'gniḥ cito yena tādṛśaḥ tribhiḥ - citaiḥ agnibhiḥ, sandhim - paramātmopāsanena saha sambandham | etya - prāpya, janmamṛtyū - jananamaraṇe tarati - atikrāmati | paramātmopāsakena anuṣṭhito'yaṃ nāciketo'gniḥ apavargāya prabhavati ityarthaḥ | dvārabhūtaparamātmopāsanasvarūpaṃ nirdiśati - brahmajajñam - sakalajagatkāraṇāt brahmaṇo jātaḥ brahmajaḥ, jānātīti jñaḥ, brahmajaścāsau jñaśca saḥ jīvaḥ tam, īḍyam- stutyarhaṃ sarvato dīpyamānam paramātmānaṃ viditvā, - jīvātmānaṃ paramātmātmakaṃ matvā ityarthaḥ | yadvā - brahmayajñaṃ-
1.2.17.p7
jīvātmānaṃ, devaṃ - paramātmānaṃ ca viditvā - śāstrato gurūpadeśato vā vijñāya, nicāyya2 - dhyānādinā sākṣātkṛtya, imām - svīyabuddhisannihitāṃ śāntimatyantameti - saṃsārarūpānarthanivṛttyātmikām ātyantikīṃ śāntiṃ prāpnoti | atra mantre brahmajajñaṃ devaṃ viditvā iti sāmānādhikaraṇyanirdeśāt jīvabrahmaṇoḥ abhedaḥ pratīyate | sa ca atyantamasambhavī| tasmāt devaśabdasya paramātmātmakatāśrayaṇāt sāmānādhikaraṇyanirdeśaḥ susaṅgamanīyaḥ ||
1.2.17.p8
su. - atha karma stauti - trikarmakṛt - ijyādhyayanadānarūpakarmatrayakṛt|
1.2.17.p9
triṇāciketaḥ - vāratrayaṃ nāciketaścito'gniḥ yena saḥ | triścitaiḥ agnibhiḥ hetubhiḥ, sandhim - upāsanena saha sambandham | etya janmamṛtyū tarati, mukto bhavati iti yāvat | upāsanadvārā ayam agniścito muktaye bhavati ityetat |
1.2.17.p10
aṅgībhūtopāsanasvarūpam āha - brahmajajñam iti | brahmajajñam - sakalajagatkāraṇāt brahmaṇo jātam, jñaṃ - jīvam, īḍyam - devaṃ paramātmānaṃ ca viditvā, svātmasvarūpaṃ paramātmasvarūpaṃ ca śāstrato viditvā; nicāyya - dhyānataḥ sākṣātkṛtya, imāṃ śāntim - svabuddhisannihitatvamabhipretya imām iti nirdeśaḥ, ātyantikīṃ śāntim eti | yadvā - brahmajajñaṃ devamīḍyam iti viśeṣya viśeṣaṇabhāvaḥ | svātmānaṃ paramātmānaṃ matvā, tadātmakaṃ matvā iti
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit