Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 1.2.22

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 1.2.22

Language
Sanskrit

1.2.22

[ muktasvarūpajñānasya durbodhakatvoktiḥ ]
devairatrāpi vicikitsitaṃ purā na hi sujñeyamaṇureṣa dharmaḥ |
anyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva mā moparotsīrati mā
sṛjainam ||

1.2.22.p1

pra.dī. - evaṃ sandigdhamuktasvarūpajñānaviśiṣṭe naciketasi sati, mṛtyurāha; atra - muktasvarūpayāthārthyajñānaviṣaye, purā - pūrvakāle, devaiḥ - brahmādirapi, vicakitsitam - saṃśayaḥ prāptaḥ kila ityarthaḥ | eṣaḥ - paramapuruṣārthalakṣaṇaḥ, dharmaḥ - aṇuratisūkṣmaḥ ata eva na hi suvijñeyaḥ kenā'pi na vijñeyo hi iti durlabhatvamuktam | he naciketaḥ! tvaṃ anyaṃ varaṃ paramapuruṣārthalakṣaṇamokṣajñānādanyaṃ varaṃ vṛṇīṣva | mā mām arotsīḥ uparodhaṃ mā kuru | enaṃ mām atisṛja - vimuñca |

1.2.22.p2

pra. - evaṃ muktasvarūpaṃ pṛṣṭo mṛtyuḥ - upadiśyamānārthasyātigahanatayā pāraṃ prāptum aprabhavate, madhye patayālave1, nopadeṣṭavyam - iti matvā''ha - devairatrāpi iti| bahudarśibhirapi devaiḥ asmin muktātmasvarūpe vicikitsitam - saṃśayitam | na hi iti| ātmatattvaṃ na sujñānamiti sūkṣma eṣa1 dharmaḥ | anyaṃ varaṃ iti | spaṣṭo'rthaḥ | mā moparotsīḥ iti | mā mā iti niṣedhe2 vīpsāyāṃ3 dvirvacanam4 | uparodhaṃ mā kārṣīḥ | enaṃ mā - mām atisṛja - muñca ||

1.2.22.p3

ā.bhā. - evaṃ mokṣasvarūpaṃ naciketasā pṛṣṭo'pi mṛtyuḥ, pṛṣṭārthasya gambhīratayā śiṣyādhikāraparīkṣaṇaṃ vinā, tadicchāmātreṇa upadeṣṭum anicchan, tadadhikāraṃ parīkṣitum āha - devairiti | manuṣyāpekṣayā ājānasiddha1prakṛṣṭajñānā hi!

1.2.22.p4

devā bhavanti | tairdevairapi atra muktātmasvarūpe, purā vicikitsitam - saṃśayitaṃ purā sṛṣṭyuttarakāle, ato devānāmapi durvijñānamidam iti bhavādṛśānāṃ manuṣyāṇāṃ kṛte tu atyantaṃ durvijñānamiti bhāvaḥ | etat muktātmasvarūpam, na hi sujñeyam - saralatayā jñātumaśakyam, hi - yat; eṣaḥ - muktātmasvarūpākhyo dharma dhriyamāṇatvāt paramātmanā, ātmasvarūpamapi dharmaḥ; paramātmādhīnasvarūpasthitipravṛttirhi ātmā iti bhāvaḥ | aṇuḥ - atisūkṣmaḥ | ataḥ etasyopadeśe mayā kṛte'pi, yaditvaṃ jñātuṃ na śaknuyāḥ; tadā niṣphalameva bhavitā tava etadvaravaraṇam | tasmāt he naciketaḥ! anyam - muktātmasvarūpāpekṣayā bhinnaṃ jñātumarhaṃ niścitaphalaṃ kamapi varaṃ yathecchaṃ vṛṇīṣva prārthayasva | mā - mām, mā uparotsīḥ - imam muktātmasvarūpopadeśāya mama uparodhaṃ na kuru | yadvā māmeti vīpsāyāṃ dvitvam | tathā ca niṣedhārthakamāpaddvayena atra viṣaye nirbandhaṃ naiva ācaretyarthaḥ | enam - pratijñātavaratrayaṃ māṃ mṛtyam, atisṛja - muktasvarūpopadeśāt vimuñca | yadvā mā - māṃ prati, enaṃ varam atisṛjavimuñca ityarthaḥ | yadyapi varatryapradānāt pūrvam ahamadhamarṇa2 ivāsmi; tathāpi tvādṛśajanadurvijñeye atra muktātmasvarūpe upadeśadānāya uttamarṇa3 iva kadā''grahaṃ4 na kuruṣveti bhāvaḥ||

Linked texts (1)