Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 1.2.29

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 1.2.29

Language
Sanskrit

1.2.29

ajīryatāmamṛtānāmupetya jīryan martyaḥ kva tadāsthaḥ (kvadhasthaḥ) prajānan |
abhidyāyan varṇaratipramodān anatidīrghe jīvite ko rameta ||

1.2.29.p1

pra.dī. - ajīryatām iti | ajīryatām - jarāmaraṇaśūnyatāvatāṃ, amṛtānām - muktānāṃ svarūpam | upetya - gurumukhāt jñātvā, prajānan - prakarṣeṇa svayamapi jānan, jīryanmartyaḥ - ahaṃ dehī ajarāmaraṇayukta1 iti vivekajñānavān2, kvadhasthaḥ - kuḥ - bhūmiḥ, adhaḥ - antarikṣalokāpekṣayā adhobhāgavidyamānā sā ca sā bhūmiḥ, tatsthaḥ - kvadhasthassan | yadvā kva tadāsthaḥ iti vā pāṭhaḥ tadāsthaḥ tāsu apsaraprabhṛtiṣu jarāmaraṇādiviśiṣṭāsu ityarthaḥ | āsthaḥ - śraddhāvān kva - kathaṃ bhavet? ityarthaḥ | varṇaratipramodān - varṇāḥ - ādityavarṇāḥ, tatsadṛśarūpān | ratiḥ - brahmaṇā saṅkramaṇam saṅgamaḥ, tena labdha pramodān - ānandānśca abhidhyāyan - abhito nirūpayan adhikārī, anatidīrghe - atyalpakālaviśiṣṭe jīvite - aihikalokajīvanaviṣaye, ko rameta ko rameta - ko vā vivekī prītimān bhavet na ko'pi ityarthaḥ |

1.2.29.p2

pra. - ajīryatāmiti | jarāmaraṇaśūnyānāṃ muktānāṃ svarūpaṃ jñātvā | prajānan - vivekī jarāmaraṇopapluto'yaṃ janaḥ tadāsthaḥ - jarāmaraṇādyupaplutāpsaraḥ prabhṛtiviṣayaviṣayakāsthāvān, kva - kathaṃ bhavet? ityarthaḥ | abhidhyāyanniti | tatratyān varṇaratipramodān | varṇāḥ ādityavarṇatvādirūpaviśeṣāḥ, ratipramodāḥ - brahmabhogādijanitānandaviśeṣāḥ, tān sarvān abhidhyāyan - nipuṇatayā nirūpayan| anatidīrghe jīvite ko rameta - atyalpe aihike cirajīvite kaḥ prītimān syāt ityarthaḥ |

1.2.29.p3

ā.bhā. - kiñca jīryan jarāmaraṇādyupadrutaḥ kvadhaḥsthaḥ - kuḥ - pṛthivī sā tu adhaḥ - antarikṣādilokāpekṣayāsti tatra tiṣṭhati iti kvadhaḥsthaḥ bhūtalavartī, yadvā- kuḥ - kutsitaḥ duḥkhapracuratvāt adhaḥ - adhodeśaḥ tatra tiṣṭhatīti kvadhaḥsthaḥ manuṣyaloke sthitaḥ kaḥ martyaḥ? amṛtānām - jarāmaraṇaśūnyānāṃ muktānām ātmanāṃ svarūpam, upetya - jñātvā, gatyarthaka iṇ dhātoḥ jñānārthakatvasambhavāt | prajānan - svīyajarāmaraṇādyupaplava duḥkhabahulādhodeśavṛttitvaṃ ca prakarṣeṇa samyaktayā jānan, anubhavansan varṇaratipramodān abhidhyāyan varṇāḥ -

1.2.29.p4

apsaraḥprabhṛtigatarūpalāvaṇyādayaḥ | ratiḥ - tatkṛtasnehādiḥ | pramodaḥ - tatsabhogajanyaḥ sukhaviśeṣaḥ tān abhidhyāyan - uktaṇṭhākulitacetasā'nucintayan, atidīrghe jīvite - bhavatā ditsitāyāṃ cirajīvikāyāṃ rameta | apahatapāpmatva - satyakāmatva - satyasaṃlpatvādi āvirbhūtaguṇāṣṭakaviśiṣṭamuktātmasvarūpajñāne sati ko'pi jarāmaraṇadharmāṃ vivekī apsaraḥprabhṛtibhogeṣu cirajīvanānviteṣu api ruciṃ naiva kuryāt iti bhāvaḥ | kvacit atidīrghe ityatra anatidīrghe iti pāṭhaḥ kvadhassathaḥ ityatra kvatadāsthaḥ iti pāṭhaḥ | tatpakṣe - tatra apsaraḥ prabhṛtibhogo āsthā āsthitirvartanaṃ yasya saḥ tadāsthaḥ evaṃbhūtaḥ kva kathaṃ bhavenmartyo vivekī ityarthaḥ | varṇāḥ - ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt (śve.u.3-8) ityādi śrutiśrutāḥ |

1.2.29.p5

ratipramodāḥ - aprākṛtadeśavartiparamapuruṣānubhavajanyasukhaviśeṣāḥ tān abhidhyāyan - naipuṇyena samālocayan anatidīrghe - atyalpe jīvane kaḥ rameta? kaḥ prītimān syāt ? na ko'pi ityevaṃ vyākhyā yojanīyā |

1.2.29.p6

su. - kiñca mādṛśo jīryan martyaḥ jarāmaraṇadharmāṃ, kvadhaḥsthaḥ kutsite duḥkhaikapracure adhodeśe mānuṣaloke sthitaḥ | evambhūtaḥ prajānan - svasya jarāmaraṇadharmatvaṃ duḥkhabhūyiṣṭhadeśavartitvaṃ prakarṣeṇa jānan, ajīryatām amṛtānāmupetya - jarāmaraṇaśūnyānāṃ muktānāṃ svarūpamapi jñātvā, evaṃ vijñātasaṃsāratadapagamaviśeṣaḥ ko vā vivekī varṇaratipramodān abhidhyāyan - apsaraḥprabhṛtibhogyābhāsagatān lāvaṇyaprabhṛtīn utkaṇṭhyā anucintayan | atidīrghe jīvite - cirajīvikāyāṃ rameta | anatidīrghe iti pāṭhe - atyalpe jīvite ko rameta? ityarthaḥ |

1.2.29.p7

yadvā - jīryan martyaḥ kvadhaḥsthaḥ - daivayogenājīryatām amṛtānām bhavādṛśānāṃ devānāṃ sannidhim upetya - bhavādṛśamahāpuruṣasaṃsargeṇa prajānan - hitāhitavivekamāpannaḥ ko vā punarapi bhogyābhāsān varṇaratipramodān -

Linked texts (1)