Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 2.1

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.1

Language
Sanskrit

2.1

dvitīyavallī prārambhaḥ
prathamo mantraḥ
[ śreyaḥ preyomārgayoḥ mokṣabandhakāraṇatvam ]
hariḥ om
anyacchreyo'nyadutaiva preyaste uebhe nānārthe puruṣam̐ sinītaḥ |
tayoḥ śreya ādadānasya sādhu bhavati hīyate'rthāt ya u preyo vṛṇīte ||

2.1.p1

pra.dī. - atha ācāryaḥ śiṣyasya brahmavidyāyogyatām avagamya mumukṣuḥ prastauti - anyacchreya iti | śreyaḥ - mokṣavartma, anyat - brahmādi lokasukhādvilakṣaṇam | preyaḥ - prītikarabhogavartma, mokṣamārgādanyat anyadeva ityarthaḥ| nānārthe - parasparavilakṣaṇārthe, ubhe te - mokṣavartma bandhavartmanī, puruṣam tanmārgapraviṣṭam , sinītaḥ - svavaśaṃ kurvāte ityarthaḥ | tayoḥ - madhye (yat) śreyaḥ- mokṣavartma, ādadānasya - gṛhītuśca ityarthaḥ | sādhurbhavati - kalyāṇaṃ bhavati, ya u - yastu preyaḥ - bhogapradasvargādisaukhyaṃ vṛṇīte, saḥ arthāt trivargarūpārthādapi hīyate - bhraṣṭo bhavati ityarthaḥ |

2.1.p2

pra. - evaṃ śiṣyaṃ parīkṣya, tasya mumukṣā sthairyaṃ niścitya, tasya upadeśayogyatāṃ manvānaḥ mumukṣāṃ stauti - anyacchreya iti | atipraśastaṃ mokṣavartmā'pi anyat ; priyatvāspadaṃ bhogavartmāpi anyat | te - śreyaḥ preyasī, parasparavilakṣaṇaprayojane satī, puruṣaṃ sinītaḥ - badhnītaḥ | puruṣaṃ svavaśatām āpādayataḥ ityarthaḥ | tayoḥ iti | tayormardhye śreya ādadānasya - mokṣāya prayatamānasya sādhu - bhadraṃ bhavati | yastu preyo vṛṇīte, sa puruṣārthādbhraṣṭo bhavati| u ityavadhāraṇe |

2.1.p3

ā.bhā. - atha śiṣyaṃ samyak parīkṣya, tadīyamumukṣāṃ

2.1.p4

susthirāmavagatya, mumukṣāṃ, mumukṣuśiṣyāñca praśaṃsitukāmo yamaḥ, pūrvaṃ śreyaḥ preyovartmanī pṛthaktayā darśayati- anyat iti | śreyaḥ preyaḥ śabdaiḥ mokṣābhyudayaparāvapi, tatsādhanavartmano atra pratipādakau | śreyaḥ - atiśayena praśastaṃ mokṣavartmā ityarthaḥ | anyat - bhinnameva|

2.1.p5

evaṃ preyaḥ - atiśayena priyaṃ bhogavartma | uta śabdo'pi arthaḥ | tena preyovartmā'pi anyadeva, śreyovartmāpekṣayā bhinnāveva | ubhayoḥ parasparavailakṣaṇyam astīti bhāvaḥ | vailakṣaṇye hetumāha - te ubhe - te - pūrvokte śreyaḥpreyaso dve api, nānārthe | nānā-

2.1.p6

parasparavilakṣaṇaḥ, arthaḥ - prayojanaṃ yayoḥ te bhinnaprayojane | ekasya mokṣaḥ, aparasya tu abhyudayaḥ prayojanamiti bhāvaḥ | etena prayojanamārgayoḥ bhedahetuḥ pradarśitaḥ | puruṣam - svasvādhikāriṇam, sinītaḥ badhnītaḥ, śreyovartmamokṣārthinaṃ svasmin pravartayati svavaśe kṛtvā, preyovartma tu abhyudayārthinaṃ svavaśe kṛtvā svasmin pravartayati iti bhāvaḥ | tayoḥ - śreyaḥ preyomārgayoḥ madhye, śreyaḥ - śreyomārgam, ādadānasya - gṛhṇataḥ, niḥśreyasāya1 prayatnam ācarataḥ, sādhu - śivaṃ niḥśreyasamiti yāvat | tadeva hi vāstavaṃ śivam; nityatvāt iti bhāvaḥ bhavati | yaḥ - yastu, preyo'bhyudayavartma, vṛṇīte - svīkaroti, abhyudayasādhane jyotiṣṭomādau yatnam ādadhāti, saḥ iti adhyāhāryam| arthāt - paramapuruṣārthāt niḥśreyasāt hīyate - viyujyate, u avadhāraṇe, puruṣārthāt sa bhraṣṭo'vaśyaṃ bhavati ityarthaḥ | mārgavaraṇe eva buddheḥ upayogaḥ prathamaḥ kāryaḥ | tvayā mokṣamārga eva vṛtaḥ iti praśaṃsārhaḥ tvam iti śiṣyaṃ prativyanakti2 mṛtyuḥ atra

Linked texts (1)