Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 2.22-2

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.22-2

Language
Sanskrit

2.22-2

ā.bhā. - aṇīyastvamahīyastvarūpaviruddhadharmāśrayatvaṃ pūrvamantreṇa pradarśya, anena mantreṇa parānapi parasparaviruddhān dharmān pradarśya asya duradhigamatvaṃ sūcayitumāha āsīnaḥ iti | āsīnaḥ - upaviṣṭo'pi, dūraṃ vrajati - dūratarapradeśaṃ gacchati, loke tu na kvacidapi āsīnaḥ - vrajatyapi; kimuta dūraṃ vrajet? śayānaḥ - śayyādau kṛtaśayano'pi, sarvataḥ yāti sarvatra gacchati, na hi śayānasya gamanamapi sambhavi; kimuta sarvatra gamanam; ayantu viruddhakriyāśraya iti bhāvaḥ | madāmadam madaḥ - harṣaḥ, amadaḥ aharṣaḥ, madaścāmadaśca madāmadau yasya staḥ sa madāmadaḥ arśa ādyajantaḥ | saharṣamaharṣaṃ ceti viruddhadharmāśrayam | devam - sarvato dīpyamānatvāt devaḥ paramātmā, tam | madanyaḥ - tadanugrahaviśiṣṭamādṛśajanādanyaḥ, kaḥ jñātumarhati? parasparanānādharmāśrayaṃ paramātmānaṃ tadīyaprasādasampāditasūkṣmabuddhiḥ mādṛśa eva jñātuṃ prabhavati, nānyeti bhāvaḥ | anena tadanugrahamantareṇa asya durvijñeyatvaṃ pradarśitam | atra parasparaviruddhadharmāśrayatvantu paramātmanaḥ vyāpakatvājjīvadvārā vā sambhavatīti anusandheyam |
su. - aṇoraṇīyān mahato mahīyān ityetāvadeva na āścaryam | asmin paramātmani, ayaṃ hi āsīno dūraṃ vrajati śayāno yāti sarvataḥ | sarvāntaryāmiṇi sarvamidam āścaryaṃ ghaṭeta nāma | madāmadam - sarvātmatvāt, hṛṣṭāhṛṣṭobhayarūpam | madāmadaśabdayorajantatā vā, lakṣaṇā vā1 āśrayaṇīyā | sarvaśarīratvena sarvaprakāratvādvā harṣāharṣobhayarūpam | tādṛśaṃ devaṃ, madanyaḥ ko vā jñātumarhati? |
dvāviṃśatimantraḥ
[ ātmajñasya saṃsāraduḥkhanivṛttiḥ ]
aśarīram̐ śarīreṣvanavastheṣvavasthitam |
mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati ||

2.22-2.p1

pra.dī. - brahma vidvān na śocati ityāha - aśarīram iti | dhīraḥ dhiyā buddhyā ramata iti dhīraḥ - jñānī bhagavadanugrahaviśiṣṭaḥ ityarthaḥ | anavastheṣu - asthireṣu, śarīreṣu - devādiśarīreṣu, aśarīram - karmakṛtaprākṛtaśarīrarahitaṃ yathā tathā, avasthitam - aprākṛtarūpeṇa avasthitam, vibhum - mahāvaibhavādiguṇayuktam padārtham etatkarma mahāntam - pūjyam, ātmānam - paramātmānam, mattvā - jñātvā, na śocati - punaḥ saṃsāraduḥkhaṃ na prāpnoti |

2.22-2.p2

pra. - aśarīram iti | karmakṛtaśarīrarahitam, anavastheṣu - asthireṣu, śarīreṣu nityatvena tatra sthitam | mahāntaṃ vibhum - mahāvaibhavaśālinaṃ ātmānaṃ matvā dhīro na śocati |

2.22-2.p3

ā.bhā. - evaṃ mantradvayena prāpyasya paramātmanaḥ svarūpamabhidhāya, mantradvayena upāyasya svarūpam abhidhātumāha - aśarīram iti | aśarīram - śīryate iti śarīram, vapuḥ tadrahitam | viśaraṇasvabhāvasya karmajanyatvena karmaṇaḥ paramātmanyabhāvena karmajanyaśarīrarāhityamevātra vivakṣitam | aprākṛtanityaśarīravattvasya tatra ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt (śve.u.3-8) ityādiṣu śravaṇāt | anavastheṣu - avasthā sadātanī sthitiḥ sā nāsti yeṣāṃ tāni anavasthāni teṣu avinaśvareṣu śarīreṣu, avasthitam - antaryāmitayā sakalaprāṇiśarīreṣu vartamānamityarthaḥ | mahāntam mahato mahīyān (ka.u.2-20) ityuktarītyā sarvātiśāyimahattvaviśiṣṭam | vibhum - ākāśavatsarvagataśca nityaḥ

Linked texts (1)