Kaṭha Upaniṣad 2.23
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.23
- Language
- Sanskrit
2.23
trayodaśamantraḥ
[ upāsakasya svasvarūpāvāptiphalam ]
etacchrutvā saṃparigṛhya martyaḥ pravṛhya dharmyamaṇumetamāpya |
sa modate modanīyaṃ hi labdhvā vivṛtam̐ sadma naciketasaṃ manye ||
2.23.p1
pra.dī. - etacchrutvā iti | martyaḥ etat - paramātmatattvam, śrutvā samparigṛhya - anantaraṃ mananaṃ kṛttvā, dharmyam - dharmasādhyam śarīram, pravṛhya - pṛthakkṛtya evaṃ pūrvoktam, aṇum - svasvarūpam aṇorapi aṇīyāṃsaṃ paramātmānaṃ vā, āpya - prāpya, saḥ modanīyam - prītiviṣayam apahatapāpmatvādi svasvarūpam, labdhvā modate - ānandī bhavati, naciketasam - etannāmakaśiṣyaṃ prati, sadma - paraṃbrahmadhāma, vivṛtam1- praveśārha dvāraṃ manye |
2.23.p2
pra. - etacchrutvā saṃparigṛhyeti | etat - ātmatattvam, śrutvā samparigṛhya - mananādikaṃ kṛtvā ityarthaḥ | dharmyam2 - karmasādhyaṃ śarīrādi, pravṛhya pṛthakkṛtya parityajya ityarthaḥ | etam - svātmabhūtam, aṇum - sūkṣmatayā cakṣurādyagocaram aṇīyān hyatarkyam (ka.u.2-8) iti nirdiṣṭaṃ paramātmānam, deśaviśeṣe prāpya, saḥ - vidvān, modanīyam - prītiviṣayam apahṛtapāpmatvādiguṇāṣṭakaviśiṣṭaṃ svasvarūpaṃ labdhvā, modate - ānandī bhavati ityarthaḥ | eṣa saṃprasādo'smāccharīrātsamutthāya parañjyotirūpasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate, sa tatra paryeti jakṣat krīḍan ramamāṇaḥ (chā.u.8-12-3) iti śrutyartho'tra anusandheyaḥ | evaṃ praśno1ttaramuktvā, naciketasaṃ mokṣārhatvena stauti vivṛtaṃ sadmeti | naciketasaṃ prati brahmarūpaṃ dhāma - vivṛtadvāraṃ praveśārhaṃ manye ityarthaḥ| tasyaiṣa ātmā viśati brahmadhāma (muṃ.u.3-2-4) iti śruteḥ |
2.23.p3
nanu brahmajajñaṃ devamīḍyaṃ viditvā (ka.u.1-17) iti śrutyaikārthyāya, adhyātmayogādhigamena matvā (ka.u.2-12) ityatrāpi, paramātmātmakajīvaḥ2 pratipādyatām | tataśca, taṃ durdarśam (ka.u.2-12) iti pūrvakhaṇḍo'pi, jīvapara evāstu | tataśca śravaṇāyāpi bahurbhiryo na labhyaḥ (ka.u.2-7) iti pūrvasandarbho'pi, pariśuddhajīvasvarūpapara evāstu | tataśca -
2.23.p4
āścaryavatpaśyati kaścidenam āścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ |
2.23.p5
āścaryavacca enamanyaḥ śṛṇoti śrutvā'pyenaṃ veda na caiva kaścit || (bha.gī.2-29) iti pariśuddhātmaviṣayagītāvacanaikārthyamapi upapadyata iti cet -
2.23.p6
na; brahmajajñam iti mantre brahmajñatvarūpaprakramaśrutajīvaliṅgabalena caramaśrutadevaśabdasya devātmakatvarūpārthāśrayaṇe'pi, taṃ durdarśam (ka.u.2-12) iti mantre tādṛśajīvaliṅgābhāvena devam ityasya devātmakam iti arthāśrayaṇāyogāt | etadevābhipretya bhagavatā bhāṣyakṛtā guhāṃ praviṣṭau (bra.sū.1-2-11) iti sūtre paramātmanastāvat taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭam (ka.u.2-12) iti guhāpraveśo dṛśyate ityuktam | tathaiva ayaṃ mantraḥ paramātmaparatayā vyāsāryairapi vivṛtaḥ | gahvareṣṭham iti padena tu, paramātmanaḥ gahvaraśabdita durvijñeyapariśuddhātmasvarūpaśarīrakatvamapi uktam |
2.23.p7
iyāṃstu viśeṣaḥ - brahmajajñam iti mantre paramātmātmakapariśuddhajīvasvarūpaṃ pratipādyate; taṃ durdarśam iti mantre tu - jīvaśarīrakaparamātmasvarūpaṃ pratipādyate iti, na tayoḥ aikārthyahāniḥ |
2.23.p8
ā.bhā. - martyaḥ - upalakṣaṇametat adhikārimātrasya | tena, manuṣyadevādirūpodhikārītyarthaḥ | etat - pūrvoktaṃ paramātmasvarūpam, śrutvā - gurūpadeśato vedāntavākyadvārā niścitya, samparigṛhya - samyak saṃśayaviparyāsanirāsapūrvakam avadhārya, mananaṃ kṛtvā iti yāvat | upalakṣakamidaṃ nididhyāsanasyāpi; tena śravaṇa-manana-nididhyāsanapūrvakaṃ sākṣātkṛtvā ityarthaḥ | dharmyam - dharmaśabdaḥ puṇyapāparūpakarmamātraparaḥ; tena karmasādhyam śarīrendriyādikaṃ dharmyam ityucyate | pravṛhya - prārabdhāvasāne sati parityajya, aṇum - sarvataḥ sūkṣmam - pūrvatra nirdiṣṭam, etam paramātmānam, pratyakṣaviṣayatopalakṣite etacchabdapravṛtteḥ1 etacchabdena nirdeśaṃ mṛtyuḥ svapratyakṣaviṣayatvābhiprāyeṇa akarot | āpya - aprākṛte sāketākhye deśaviśeṣe prāpya, saḥ - uktopāsanāviśiṣṭaḥ upāsako'dhikārī, modanīyama - prītiviśeṣaviṣayīkṛtamāvirbhūta apahatapāpmatvādiguṇāṣṭakaṃ svakīyaṃ vāstavaṃ brāhmasvarūpam, labdhvā modate - paramātmānubhavarūpaparamānandabhāk bhavati | saḥ aśnute sarvān kāmān saha brahmaṇā vipaścitā (tai.u.2-12), paraṃjyotirūpasampadya svena rūpeṇa niṣpadyate (chāṃ.u.8-12-2) ityādi śrutibodhitasvarūpāvirbhāvapūrvaka paramātmānubhavamokṣaśālī bhavatītyarthaḥ | evaṃ naciketasaḥ praśnasya uttaramabhidhāya, tasya mokṣayogyatāmākhyāti naciketasaṃ tvāṃ prati, sadma - brahmasvarūpaṃ dhāma, vivṛtam - samuddhāṭitadvāram | ataeva praveśāya sugamaṃ manye - jānāmi, mṛtyuḥ ahamiti śeṣaḥ | śrutiśca asya arthasya upodbalikā bhavati tasyaiṣa ātmā viśate brahmadhāma (muṃ.u.3-2-4) ityādi|
2.23.p9
su. - martya iti upalakṣakam, yo'dhikārī saḥ | etat - antaryāmyātmatattvam, śrutvā - sadgurutaḥ, samparigṛhya manasā, muhurvibhāvyetyarthaḥ, mananaṃ kṛtveti yāvat | idam upāsanasya upalakṣakam | dharmyaṃ pravṛhya - dharmasādhanaṃ dharmasādhyaṃ vedaṃ śarīram pravṛhya - pṛthakkṛtya, prārabdhāvasānasamaye parityajya ityetat| etamaṇumāpya aṇīyān hyatarkyam aṇupramāṇāt (ka.u.2-8) iti pūrvaṃ nirdiṣṭaṃ sarvataḥ sūkṣmatamam, sarvataḥ sannidhānaśakteḥ, atigūḍhatvādvā sūkṣmam | āpya - deśaviśeṣe arcirādinā prāpya | saḥ - uktopāsakaḥ | modanīyam - apahatapāpmatvādi brāhmaṃ svarūpam, labdhvā, modate - paramānandam āpnoti | so'śnute sarvānkāmān saha brahmaṇā vipaścitā (tai.ā.1-2), eṣa samprasādo'smāccharīrātsamutthāya parañjyotirupasampadya svenarūpeṇā'bhiniṣpadyate (chāṃ.u.8-12-2) iti śrutyantaraikārthyaṃ bodhyam | evambhūtātmatattve śraddhātiśayayukto'yam; yannaciketāḥ asmattaḥ idameva adhigantum udyuṅktaḥ, tannaciketasaṃ prati sadma - parabrahmaṇo vivṛtam - udghāṭitadvāraṃ manye | paraṃ brahmā'yaṃ sukhena adhigamiṣyati iti bhāvaḥ | harṣaśokau jahāti (ka.u.2-12) sa modate ityābhyāṃ nātmocchittirmuktiḥ, kintu sata evāsyopāsakasya, ātyantikaduḥkhanivṛttipūrvakaḥ paramānandalābho muktiḥ ityuktaṃ bhavati | sa ca prakṛtiviyogānantarabhāvī ityuktaṃ bhavati | pravṛhya dharmyam ityataḥ | aṇumetamāpya modanīyaṃ labdhvā ityataḥ svarūpalābhaḥ parabrahmalābhaśca muktau; na kevalam ātmalābhaḥ ityuktaṃ
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit