Kaṭha Upaniṣad 2.23-2
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.23-2
- Language
- Sanskrit
2.23-2
trayoviṃśatimantraḥ
[ paramātmā eva upāyaḥ upeyaśca ]
nāyamātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena |
yamevaiṣa vṛṇute tena labhyastasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūm̐ svām ||
2.23-2.p1
pra.dī. - īdṛśaparamātmaprāptyupāyaḥ paramātmaiva ityāha - nāyamātmā iti | ayamātmā - paramātmā, pravacenan - atra adhyāpanamiti na saṅgacchate | lakṣaṇayā mananam ucyate | atyantamananena na labhyaḥ medhayā1 - grahaṇadhāraṇaśaktyā na labhyaḥ, bahunā śrutena - anantaśāstrajñānena tathā, yameva - upāsakameva, eṣaḥ - paramātmā, vṛṇute - madīya iti vrīyate, tena - bhagavadanugrahayuktena upāsakena, eṣaḥ- ātmā paramātmā labhyaḥ, tasya upāsakasya eṣaḥ paramātmā, svām tanūm - svakīyacaturbhujatvādiviśiṣṭadivyaśarīraṃ, vivṛṇute - prayacchati, dadāti ityarthaḥ |
2.23-2.p2
pra. - īdṛśātmaprāptyupāyaṃ darśayati - nāyamātmā iti | atra pravacanaśabdena, mananasyaiva1 grahītumucitattvāt; adhyāpanarūpasya pravacanasya hetutvāprasakteśca; tathaiva vyāsāryai vivṛtatvācca2 pravacanaṃ mananam | yamevaiṣa vṛṇute tena labhyaḥ | eṣaḥ - paramātmā, yam - sādhakaṃ prārthayate, tena labhyaḥ - prārthanīyapuṃsā labhyaḥ ityarthaḥ | tat prārthanīyatvaṃ ca, tatpriyatamasyaiva puṃsaḥ | tatpriyatamatvaṃ ca, tatprītimata eva | tataśca bhagavadviṣayiṇī upāsakasya prītiḥ, bhagavataḥ upāsake prītimutpādya tatprāptihetuḥ bhavatītyarthaḥ | tasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūm̐ svām - tasya - upāsakasya, eṣa ātmā - paramātmā, svarūpaṃ prakāśayati, svātmānaṃ prayacchati ityarthaḥ | vṛṇute iti pāṭhe'pi sa evārthaḥ |
2.23-2.p3
ā.bhā. - pūrvamantre matvā dhīro na śocati ityatra mattvā śabdena parabrahmaprāptyupāyaḥ sāmānyataḥ pradarśitaḥ | anena mantreṇa, upāyatayā anyatra prasiddhasya śravaṇādeḥ upāyattvaṃ pratiṣidhya, bhagavadbhaktereva mukhyopāyatvaṃ pratipādayati - nāyamātmā iti | ayamātmā - parabrahma, pravacanena - vedaśāstrārthavyākaraṇamātreṇa, yadvā pravacanena - pravacanasādhanabhūtena mananena kevalena na labhyaḥ - pravacanaśabdasya tatsādhane lākṣaṇikatvāditi na labhyaḥ - na sākṣātkaraṇīyaḥ | medhayā - kevalayā prajñayā, nididhyāsanarūpayā vā, na labhyaḥ | bahunā - bhūyasā, kevalena śravaṇena vedārthavicāraṇayāpi na labhyaḥ; kutaḥ, iti śaṃkāyāmāha - eva ātmā | tameva sādhakaṃ vṛṇute - prārthayate, tena varaṇīyena sādhakena, labhyaḥ - sākṣātkāryo bhavati| yataḥ tasya varaṇīyasādhakasyaiva kṛte, eṣa ātmā - paramātmā, svām tanūm̐m - svakīyadivyamaṅgalavigraham, vivṛṇute - prakāśayati, sākṣātkārayogyaṃ kurute iti yāvat | sa eva paramātmanaḥ varaṇīyo bhavati, yaḥ tasya priyatamo bhavati, yasmin sa parameśvaraḥ prasīdati iti yāvat | paramātmaprasādaśca, paramātmani niratiśayaprītirūpabhaktimatyeva sādhake bhavati | tathā ca - ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham (bha.gī.4-11) iti uktyanusāreṇa niratiśayabhaktimantaṃ sādhakaṃ paramātmāpi tathaiva bhajate, tataḥ tadanugrahavaśāt paramātmānaṃ sākṣātkṛtya, mukto bhavati | ataḥ bhagavadvidyayā nirmalā bhaktireva mukhyaḥ upāyaḥ, tatsākṣātkārāya prabhavati | tataśca muktiriti niravadyam |
2.23-2.p4
su. - nanu - sukaro'yam upāyo medhāvinām, suvijñeyo hi śāstreṇa ayamātmā | asya kathamāttha, kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati (ka.u.2-21) iti tatrāha - nāyam iti | medhayā - madhyato nirdeśena, tasyāḥ pravacanaśravaṇayoḥ atyantopayogo vyajyate | syānmedhā, śataśaḥ śrūyantāṃ śrutiśirāṃsi, procyantāṃ ca tathā; na tāvatā ayamātmā labhyaḥ tattvataḥ | medhayā tu bhavecchārstrārthavijñānam; na tu asya tattvataḥ sākṣātkāraḥ iti bhāvaḥ | tatra hetumāha - yameva iti | eṣaḥ - paramātmā, yaṃ vṛṇute - svīkaroti, yasminprasanno bhavati ityetat | tenaiva ayamātmā labhyaḥ | lābha iha sākṣātkāro vā | kasmāt? yasmāt eṣa - paramātmā, yaṃ vṛṇute tasmāt eva svāṃ tanūṃ vivṛṇute - svasvarūpaṃ pradarśayati; na anyasmai | tattvataḥ tatparijñānasya tatprasādaikamūlatvāt na maidhādibhiḥ tasya sākṣātkāraḥ sugamaḥ | asati ca sākṣātkāre, na saṃsāranivṛttiḥ, mahāntaṃ vibhumātmānaṃ mattvā dhīro na śocati (ka.u.2-21,4-4) ityatra yā matiḥ upāyatayā nidarśitā, sā tu tadaparokṣarūpā iti bhāvaḥ | śrūyate ca anyatra kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare (muṃ.u.2-2-9) iti | 23 ||
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit