Kaṭha Upaniṣad 2.6
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.6
- Language
- Sanskrit
2.6
yāvat | paṇḍitaṃmanyamānāḥ - śāstrakuśalānātmano manvānāḥ | dandramyamāṇāḥ - kuṭilāṃ gatim anugatāḥ | jaṅghanyamānāḥ iti pāṭhe jarāmaraṇādi upadravaiḥ pīḍyamānāḥ ityarthaḥ| dandramyamāṇā iti pāṭhe kāmāgninā vidrutacittāḥ ityarthaḥ | evambhūtā mūḍhāḥ andhenaiva nīyamānāḥ andhā iva paribhramanti | bhavamahāraṇye3 punaḥ punaḥ bhramantyeva ityarthaḥ |
ṣaṣṭhamantraḥ
nāstikasya yamasadanaprāptiḥ
na sāṃparāyaḥ pratibhāti bālaṃ pramādyantaṃ vittamohena mūḍham |
ayaṃ loko nāsti para iti mānī punaḥ punarvaśamāpadyate me ||
2.6.p1
pra.dī. - na sāmparāyaḥ iti | sāṃparāyaḥ1 - samyakparaḥ saṃparaḥ śrīvaikuṇṭhalokaḥ | sa eva sāmparaḥ tasya ayate anena ityayaḥ gamanasādhanavyāpāraḥ, paramapadagamanasādhanavyāpāraḥ, bālam - ajñam, vittamohena - dhanagarveṇa, pramādyantam-
2.6.p2
anavadhānavantaṃ, mūḍham - avivekam prati, na pratibhāti na jñāyate taiḥ ityarthaḥ |
2.6.p3
ata eteṣām ayaṃ lokaḥ - manuṣyalokaḥ, paralokasvargādikaṃ ca nāsti iti hetoḥ mānī - dehābhimānī, punaḥ punaḥ - vāraṃ vāraṃ, me - mṛtyoḥ mama vaśamāpadyate - prāpnoti ityarthaḥ |
2.6.p4
pra. - na sāmparāyaḥ iti | paralokasādhanavyāpāraḥ, avivekinaṃ prati na prakāśate | pramādyantam - anavahitamanaskam | vittamohena mūḍham - viṣayāśāvaśīkṛtamanoratham | ayaṃ loko nāsti iti | ayameva loko'sti; paraloko nāstīti manyamānaḥ, matkriyamāṇayātanā viṣayo bhavati ityarthaḥ | vyāsārthaiḥ, saṃyamane tvanubhūya (bra.sū.3-1-13) iti sūtre ayaṃ loko nāsti para uta mānī ? iti pāṭhānusāreṇa ayaṃ ca lokaḥ paraśca loko nāstītyartho varṇitaḥ | tatra pakṣe2 tasya iti śeṣaḥ pūraṇīyaḥ ca śabdaśca adhyāhāryaḥ | mānī ityasya durmānītyarthaḥ | śiṣṭaparigrahābhāvāt3, ayaṃ loko nāsti ityasya upapattirdraṣṭavyā | durmānī punaḥ punarvaśamāpadyata iti uttaratra sambadhyate |
2.6.p5
ā.bhā. - sampareyate - samyak asmāllokāt parāvṛttya gamyate iti samparāyaḥ - paralokaḥ | samparāyaḥ, eva sāmparāyaḥ | yadvā - saṃparāyaḥ - paralokaḥ prayojanamasyeti sāmparāyaḥ, paralokasādhanabhūtaṃ śāstrapratipādyaṃ vartma | sa sāmparāyaḥ bālam - bālamiva vivekasparśahīnam | ata eva pramādyantam - śarīropacayasādhaneṣu paśvannaprabhṛtiṣu samāsaktatayā asamāhitacittam | vittamohena mūḍham - vittam ratnahiraṇyādi, tannimittena mohena - avivekena, mūḍham - mugdham, viṣayavāsanākavalitāntaḥkaraṇam janaṃ prati, na bhāti - na prakāśate | asti kaścit paraloko'pi padārthaḥ; tatsādhanamārgo vā śāstrabodhitaḥ iti bhānam avivekino dhanāśāparītasya naiva bhavatītyarthaḥ | tasmāt ayaṃ dṛśyamānaḥ loka evāsti; dṛṣṭasyaiva prāmāṇyābhimānāt | paraḥ - paralokaḥ, nāsti; tasya adṛśyamānatvāt iti mānī abhimānavān | saha kena paraloko dṛṣṭaḥ ? tato nāstyeva saḥ iti manyate | evambhūto janaḥ, punaḥ punaḥ - janmamaraṇaparamparayā vāraṃ vāraṃ, me - mama, daṇḍadharasya śāsituḥ yamasya, vaśam - ādhīnyam, āpadyate- mayā kriyamāṇāyāḥ mama yātanāyā viṣayo paunaḥpunyena bhavati ityarthaḥ| kvacittu iti mānī ityatra uta mānī iti pāṭhaḥ, tadā uta śabdasya apisamānārthatvāt ayaṃ loko nāsti paro'pi loko nāsti ityevam anvayaḥ kāryaḥ | tatpakṣe bāla iva vivekahīnaḥ imaṃ lokaṃ na manyate | śiṣṭaiḥ aparigṛhītatvāt, paralokamapi na manyate
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit