Kaṭha Upaniṣad 2.8
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.8
- Language
- Sanskrit
2.8
aṣṭamamantraḥ
[ atisūkṣmatayā prākṛtajanājñeyaḥ ]
na nareṇāvareṇa prokta eṣa suvijñeyo bahudhā cintyamānaḥ |
ananyaprokte gatiratra nāsti aṇīyān hyatarkyamaṇupramāṇāt ||
2.8.p1
pra.dī. - na nareṇa iti | avareṇa - aśreṣṭhena, nareṇa - prākṛtena janena,
2.8.p2
proktaḥ, eṣaḥ paramātmā, bahudhā - bahuprakāreṇa cintyamāno'pi vicāryamāṇo'pi, suvijñeyo na bhavati | ananyaprokte gatiratra nāsti | ananyena - bhagavataḥ ananyena, paramaikāntinā1, prokte - upadiṣṭe sati, yā muktirūpā gatiḥ - sā gatiḥ atra - aparapuruṣopadeśe nāsti | yadvā - ananyaprokte - svenaiva svayam avagate sati, atra gatiḥ paramaikāntiproktā gatiḥ nāsti, ayamātmā, aṇu pramāṇāt - aṇorapi, aṇīyān - sūkṣmaḥ, paramātmā | ataḥ - atarkyam - paramātmavastu tarkagocaraṃ na |
2.8.p3
pra. - na nareṇāvareṇeti | avareṇa - aśreṣṭhena prākṛtena pāṇḍityamātra prayojanavedāntaśravaṇena2, nareṇa - dehātmābhimāninā, eṣaḥ - ātmā, suvijñeyo na bhavati | kuto hetoḥ ? bahudhā cintyamānaḥ | vādibhiḥ iti śeṣaḥ | ananyaprokte gatiratra nāsti | ananyena - ucyamānātmano1'nanyena tadekāntinā brahmātmasākṣātkāriṇā, prokte atra ātmani yādṛśī avagatiḥ, sā ātmāvagatiḥ avareṇa prokte nāstītyarthaḥ | yadvā - atra - saṃsāre, gatiḥ - caṅkramaṇaṃ nāstītyarthaḥ | yadvā ananyaprokte - svayamavagate, gatiḥ - ātmāvagatiḥ, nāsti ityarthaḥ | anyaprokte iti pāṭhe, avaranaraprokte sati ātmāvagatiḥ2 nāsti ityarthaḥ| nanu - yena kenacidupadiṣṭe'pi ūhāpohaśālinaḥ syādeva ityata āha - aṇīyān hyatarkyamaṇu pramāṇāt| yato'ṇorapyaṇīyān ātmā, ataḥ tatsvarūpaṃ tarkāgocaram| ā.bhā. - pūrvamantre paramātmatattvasya vaktā jñātā ca āścaryaḥ iutyuktam | tatra hetustu na upanyastaḥ ; tam anena mantreṇa samupanyasyati - avareṇa - hīnena prākṛtabuddhinā dehendriyādiṣu ātmābhimānavatā nareṇa, proktaḥ - prakarṣeṇa uktaḥ samupadiṣṭo'pi, eṣaḥ - paramātmā, na suvijñeyaḥ - na hi samyak vijñātuṃ śakyaḥ yato hetoḥ vādibhiḥ taiḥ taiḥ tāntrikaiḥ, bahudhā cintyamānaḥ asti nāsti ityevaṃ rūpeṇa, kartā akartā ityevaṃ rūpeṇa, nityaḥ anityaḥ ityevaṃrūpeṇa bahuprakāreṇa vicāryamāṇo'sti; prakārabāhulyāt| akṛtātmasākṣātkāravatā nareṇa prāptopadeśasyāpi sambhramāvaśyaṃbhāvāt1 | ataḥ yadupadeśena nirvicikitsaṃ pratipadyetāyamātmā, tādṛśo vaktā āścarya eva | evaṃ satyapi kṛtātmasākṣātkāravataḥ upadeśe viṣayavāsanāvaśīkṛtamanasā avareṇa nareṇa naivaṃ samyak jñātumarhaḥ iti, jñātā'pi gatavāsanaḥ kaścideva ato jñātā'pi āścaryaḥ iti bhāvaḥ |
2.8.p4
ananyaprokte - anyena svāpekṣayā bhinnena brahmasākṣātkāravatā guruṇā, proktaḥ - anyaproktaḥ, tadbhinne - gurūpadeśamantareṇa svabuddhivyāpāramātreṇa vicintite'tra paramātmasvarūpe, gatiḥ - avagamaḥ samyak jñānamityetat, nāsti na bhavati kasyāpi |
2.8.p5
yadvā - ananyena paramātmani svātmatvānusandhānavattayā tadaikāntikena tatsākṣātkāravatā, prokte - atra paramātmasvarūpe, agatiḥ nāsti kintu brahmāvagatiḥ bhavatyeva |
2.8.p6
yadvā brahmasākṣātkāriṇā brahmasvarūpe prokte sati, atra saṃsāre, gatiḥ - bhramaṇaṃ nāsti; tādṛśagurūpasadanavataḥ ; yataḥ tādṛśagurūpadeśasāmarthyā-
2.8.p7
vagataparamātmayāthātmyo bhavatyeva saḥ iti bhāvaḥ | ūhāpohaviśiṣṭaḥ2 tarkakuśalaḥ svayamapi kathaṃ nāvagacchet ? avaraprokte'pi tarkakauśalena vā kathaṃ na vijñātayāthātmyaḥ syāt ? ityāśaṃkām nirākartumāha - aṇīyān aṇu pramāṇāt | aṇupramāṇāt - aṇorapi, aṇīyān - atiśayena aṇureva, tarkeṇa hi aṇuparimāṇaparyantaṃ kaścit sthāpitumarhati; na
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit