Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 3.11.p18

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 3.11.p18

Language
Sanskrit

3.11.p18

su. - saṃsārādhvanaḥ pāram icchatā'vaśyaṃ indriyamanobuddhayo vaśe kāryā ityuktam etāvatā | arthaiṣāṃ vaśīkaraṇe pravṛttena jñātavyāṃ vaśīkāryakāṣṭhāṃ jñāpayannāha - indriyebhyaḥ iti | indriyebhyaḥ - cakṣurādibhyaḥ, arthāḥ - śabdādayaḥ, parāḥ - prabalāḥ | avagatya śabdādīn viṣayān anarthadān śūnyāgāramadhyam adhyāsīnasya indriyanigrahe pravṛttasyāpi samupanate viṣasānnidhye sapadi saṃkṣubhyantyeva indriyāṇi | tadindriyāpekṣayā vaśīkāryatve pradhānā arthāḥ | arthebhyaśca paraṃmanaḥ - dūrīkṛte'pyarthe; pihiteṣvapi indriyadvāreṣu; manaścenna vaśe ; prasaredeva paritaḥ | tataśca na indriyajayaḥ syāt | ato manaso vaśīkṛtasya tadubhayavaśīkaraṇamūlatvānmanasaḥ tataḥ paratvam | adhyavasāye ca avaśage mano'pi na vaśe syāditi-manasastu parābuddhiḥ ucyate | adhyavasāyalakṣaṇāyāḥ tasyāḥ para ātmā - adhyavasāyasyāpi ātmā hi āśrayaḥ || yathāśrayaṃ hi ādheyasya sambhavaḥ | indriyāṇi jetavyāni, manaśca vaśīkāryam, adhyavasāyaśca ātmanyeva ādheya iiti yasya ruciḥ, tasya hi tatprasaṅgaḥ, yasya tu na ruciḥ na tasya tathāvidha adhyavasāyaḥ, ata ātmā paro buddhitaḥ | indriyādeḥ adhyavasāyaparyantasya etat icchāyattatvādayaṃ mahān iti ca viśiṣyate | ata eva ca rathitvena rūpitaḥ prāk | mahataḥ paramavyaktam - asya ca anādiprakṛtisaṃsargeṇa guṇābhibhūtatayā guṇānuguṇyenaiva rucivaicitryasambhavāt śarīrātmanā pariṇatam avyaktam asmāt ātmano'pi vaśīkāryatāyāṃ param | viśeṣaṇavāci mahat

Linked texts (1)