Kaṭha Upaniṣad 3.4
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 3.4
- Language
- Sanskrit
3.4
su. - avaśīkṛtendriyasya anartha eveti sphuṭayan rūpakeṇāha ātmānam iti | etena vakṣyamāṇaprakāreṇa vaśīkaraṇam āvaśyakamiti dṛḍhīkriyate | śarīrameva rathaṃ viddhi - ātmano bhogāpavargagatisādhanatvāt śarīraṃ rathatvena nirūpyate | rathinaṃ ca ātmānam - ātmā hi asya svāmī, yadanena karmaṇā samadhigato'yam | adhiruhya ca enam upagacchati bhogam apavargaṃ vā | buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi - buddhiḥ adhyavasāyaḥ, adhyavasāyena codyamānāni hi dhāvanti indriyāṇi viṣayānabhi | yadyapi, manasā vyāpāryante nāma indriyāṇi, tathāpi, manaso'pi adyavasāyasya prabalattvāt adhyavasāya eva pradhāno netā | ato nirūpyate buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca iti |
caturtho mantraḥ
[sukhaduḥkhabhoktā jīvaḥ]
indriyāṇi hayānāhurviṣayām̐steṣu gocarān |
ātmendriyamoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ ||
3.4.p1
pra.pa. - indriyāṇi iti | indriyāṇi - cakṣurādīndriyāṇi, hayān āhuḥ - ratharūpitaśarīrākarṣakāṇyāhuḥ teṣu - hatyatvena rūpiteṣu indriyeṣu, gocarān - śabdasparśarūpa-rasa-gandhān, viṣayānāhuḥ, ātmendriyamanoyuktam - dehendriyamanoyuktam jīvam, manīṣiṇaḥ - brahmavidvāṃsaḥ, bhoktetyāhuḥ - sukhaduḥkhādibhoktetyāhuḥ - vadanti ||
3.4.p2
pra. - indriyāṇi hayānāhuḥ - spaṣṭo'rthaḥ | viṣayāṃsteṣu gocarān - teṣu indriyeṣu hayatvena rūpiteṣu, gocarān - mārgān śabdādiviṣayān viddhi ityarthaḥ | ratha-sārathi-haya-pragrahatvena rūpitānāṃ śarīrendriyamanobuddhīnāmabhāve, rathitvena rūpitasya udāsīnasya ātmano gamanarūpalaukikavaidikakriyākartṛtvameva nāsti ityetat suprasiddhatvena darśayati - ātmendriya iti ātmaśabdo dehaparaḥ | manaḥ śabdaḥ tatkāryabuddherapi upalakṣakaḥ1 ; pūrvamantre buddherapi sārathitvena nirdiṣṭatvāt | bhoktā - kartṛtvabhoktṛtvavāni1tyarthaḥ | na hi kevalasyātmanaḥ kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ vā astīti bhāvaḥ ||
3.4.p3
ā. bhā. - yathaiva hayaiḥ gatimadbhiḥ anyatra rathaṃ nayati sārathiḥ ; tathaiva cakṣurādīndriyaiḥ svasvavyāpāraparaiḥ eva karaṇaiḥ idaṃ śarīraṃ deśāntare bhogāya apavargāya vā adhyavasāyo netumarhati | tasmāt indriyāṇi
3.4.p4
hayatvena rūpitāni | indriyāṇi - jñānendriyakarmendriyobhayarūpāṇi, hayān āhuḥ - aśvā iiti vadanti ityarthaḥ | aśvā hi mārgamādāyaiva deśāntaraṃ nayanti ratham | tathaiva viṣayamādāyaiva indriyāṇi pravartamānāni śarīraṃ nayanti deśāntaramiti, viṣayeṣu mārgatvarūpaṇam | teṣu - hayatvena rūpiteṣu indriyeṣu, gocarān - mārgān, viṣayān - śabdādīn eva, āhuḥ rūpakakalpanāpaṭavaḥ | śarīrendriyasaṅghātasambandhe satyeva bhoktṛtvamātmano bhavati; nānyathā ityatra manīṣisaṃvādaṃ darśayati - ātmendriyamanoyuktam - ātmā - atra śarīram, indriyam - jñānakarmendriyarūpam cakṣurādivāgādi ca | manaḥ - saṃkalpavikalpakāritayā prasiddhameva | manaḥśabdena ca adhyavasāyo'pi lakṣyate ; adhyavasāyaṃ vinā saṃkalpamātreṇa pravṛttyanupapatteḥ | etaiḥ śarīrendriyamanodhyavasāyarūpaiḥ saṅghātaiḥ, yuktam - sahitameva ātmatattvaṃ bhoktā ityāhuḥ kathayanti | manīṣiṇaḥ - vivekino janāḥ | etatsaṅghātayogarahitasya kevalasya ātmanaḥ jñātṛtvasattve'pi kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃca naiva bhavatīti bhāvaḥ ||
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit