Kaṭha Upaniṣad 3.6
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 3.6
- Language
- Sanskrit
3.6
yastu vijñānavān bhavati yuktena manasā sadā |
tasyendriyāṇi vaśyāni sadaśvā iva sāratheḥ ||
3.6.p1
pra.dī. - śarīrādeḥ rathatvādirūpaṇa prayojanamāha - yastvavijñānavān iti mantradvayena | yastu sadā ayuktena - asamīcīnena, manasā yuktaḥ iti śeṣaḥ | avijñānavān - dehātmavivekajñānaśūnyaḥ, sāratheḥ duṣṭāśvāḥ - yathā vaśyāḥ na bhavanti, tasya tathā indriyāṇi avaśyāni - svādhīnāni na bhavanti ||
3.6.p2
yastviti | yastu yuktena - samīcīnena, manasā sadā yukta iti śeṣaḥ |
3.6.p3
vijñānavān - cidacidīśvaravilakṣaṇajñānavān bhavati | sāratheḥ sadaśvā iva śikṣitahayā iva, tasyendriyāṇi vaśyāni svādhīnāni bhavanti |
3.6.p4
pra. - śarīrādeḥ rathatvādirūpaṇasya prayojanamāha - yastvavijñānavān ityādinā mantradvayena | loke hi; samīcīnasārathipragrahavattaḥ aśvāḥ vaśīkṛtā bhavanti; evaṃ sārathipragrahatvena rūpitayoḥ vijñāna-manasoḥ sāmīcīnye, aśvatvena rūpitāni indriyāṇi vaśyāni bhavanti ; nānyathā ityarthaḥ ||
3.6.p5
ā.bhā. - yaḥ - rathitvena rūpitaḥ śarīrādhiṣṭhātā jīvaḥ |
3.6.p6
avijñānavān vijñānaṃ yatra vivekātmakaḥ adhyavasāyaḥ tadasya astīti vijñānavān | tadbhinnaḥ avijñānavān vivekātmakādhyavasāyarūpasārathirahitaḥ bhavati tathā ayuktena - apragṛhītena manasā sadā yukto bhavati manaḥ pragraharahitaśca sarvadā bhavati | tasya - ra thitvenarūpitasya ātmanaḥ indriyāṇi aśvatvena rūpitāni | avaśyāni - śabdādiviṣayarūpakumārgāt niyantritumaśakyāni bhavanti | īdṛśasyaiva ātmanaḥ indriyāṇi viṣayābhimukhāni teṣvādhāvanti ; yena saṃsāra'kūpāre sa patati | atra dṛṣṭāntamāha - duṣṭāśvā iva sāratheḥ iti | duṣṭā - adāntāḥ1 pragrahasārathirahitasya aśvāḥ aniyantritā eva bhavanti ataḥ te duṣṭāḥ ityucyante | dādṛśā aśvāḥ lokaprasiddhasya rathavāhakasya sāratheḥ avaśyāḥ yathā bhavanti tathā ityarthaḥ | tataśca rathasthaḥ gantā yathā garte patati ; tathā avaśyendriyasya saṃsārasamudrapāto'vaśyaṃbhāvīti bhāvaḥ |
3.6.p7
yastu - rathī ātmā, vijñānavān - vivekātmakādhyavasāyavān bhavati, sadā - nirantaram, yuktena - pragṛhītena samāhitena iti yāvat, manasā - saṃkalpātmakena, yuktaḥ - sahitaḥ manorūpapragrahavān bhavati, tasya - īdṛśasārathipragrahaviśiṣṭasyātmano rathinaḥ, indriyāṇi vaśyāni - vaśavartīni bhavanti| ato yena saṃsārodadhau na nimajjati | atra dṛṣṭāntaṃ darśayati - sadaśvā iva sāratheḥ nipuṇamateḥ dṛḍhapragrahavataḥ sāratheḥ rathacālakasya, sadaśvāḥ santaḥ vivekena dṛḍhapragrahaniyantritatvena satpathagantāraḥ aśvāḥ yathā vaśe bhavanti, tadvat ityarthaḥ ||
3.6.p8
su. - rathinā anena susārathinā bhāvyam ityucyate- yastu iti | yastu rathī ātmā, avijñānavān bhavati -viśiṣṭaṃ jñānam, vijñānam
3.6.p9
- vivekaḥ, tato viparītam avijñānaṃ tadvān, kubuddhyā yuktaḥ iti yāvat | ata eva ayuktena - aniyamitena manasā, sadā upalakṣitaḥ tasya indriyāṇi avaśyāni, duṣṭāśvā iva sāratheḥ ||
3.5.6
yastu, subuddhyā yuktaḥ niyamitena manasā upalakṣitaḥ, tasya indriyāṇi vaśyāni ; sadaśvā iva sāratheḥ| yasya rathinaḥ sugṛhītamanaḥ pragrahaḥ subuddhisārathiḥ; tasyānukūlā indriyāśvā iti bhāvaḥ ||
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit