Kaṭha Upaniṣad 5.11
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 5.11
- Language
- Sanskrit
5.11
ekādaśo mantraḥ
[ bāhyadoṣā saṃspaṣṭo paramātmā ]
sūryo yathā sarvalokasya cakṣurna lipyate cākṣuṣairbāhyadoṣaiḥ |
ekastathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ ||
5.11.p1
pra.dī.- sarvabhūtāntarvartitve'pi paramātmanaḥ, tadgadoṣāḥ brahmaṇi na sambadhyanta iti dṛṣṭāntamāha - sūryo yathā iti | sarvalokasya cakṣuḥ - sarvalokanetrabhūtaḥ, raśmibhireṣo'smin pratiṣṭhitaḥ (bṛ.u. 7-5-1) iti, ādityaścakṣurbhūtvā akṣiṇī prāviśat (ai. u. 2-4) ityādibhiḥ sarvacakṣuṣām antargataḥ | ekassūryaḥ cākṣuṣaiḥ - cakṣuṣaḥ bahirgataiḥ, bāhyadoṣaiḥ - mālinyādidoṣaiḥ, yathā na lipyate - na sambadhyate, tathā ekaḥ paramātmā, sarvabhūtāntarātmā api, - sarvabhūtasthito'pi, lokaduḥkhena
5.11.p2
sarvalokasambandhibhiḥ ādhyātmikādiduḥkhaiḥ ityarthaḥ | na lipyate - na sambadhyate - yato bāhyaḥ - sakalacetanācetanavilakṣaṇāprākṛtasvabhāva ityarthaḥ ||
5.11.p3
pra. - ātmatvāviśeṣe'pi ‘jīvātmavat doṣāḥ paramātmani na bhavanti’ ityetat sadṛṣṭāntamāha - sūryo yathā iti | raśmibhireṣo'smin pratiṣṭhitaḥ (bṛ.u. 7-5-1), ādityaścakṣurbhūtvā'kṣiṇī prāviśat (ai. u. 2-4) iti śrutyanusāreṇa, yathā sūryaḥ cakṣuradhiṣṭhātṛtayā tadantargato'pi, bahirnirgataiścakṣurmalādibhiḥ na spṛśyate | tathā paramātmā sarvabhūteṣu ātmatayā vartamāno'pi, tadgatairdoṣaiḥ, na spṛśyate; tasya svābhāvikāpahatapāpmatvādiguṇayuktatayā svetarasamastabāhyatvāt - vilakṣaṇatvāt ityarthaḥ ||
5.11.p4
ā.bhā. - paramātmanaḥ sarvatra antarbahiśca vartitve jīvātmana iva tasyāpi sukhaduḥkhādiprasaktiḥ kathaṃ na iti śaṃkāṃ dṛṣṭāntadvārā apākaroti - sūrya iti | sūryaḥ - ādityaḥ, sarvalokasya - sarvaścāsau lokaḥ jīvajātamityarthaḥ; tasya, cakṣuḥ - cakṣurindriyādhiṣṭhātā; ādityaścakṣurbhūtvā'kṣiṇī prāviśat (ai.u. 2-4) ityādi śrutibhiḥ sūryasya cakṣurantargatatayā adhiṣṭhātṛtvāvagamāt | cākṣuṣaiḥ - cakṣuḥsambandhibhiḥ, bāhyadoṣaiḥ - bahirbhavā bāhyāḥ, doṣāḥ - kācakāmālayo malādayaśca, taiḥ cakṣuṣa uparibhāge vartamānairapi doṣairetaiḥ yathā na lipyate - na spṛśyate, tathā sarvabhūtāntarātmā - sarveṣāṃ bhūtānām ātmabhūtaḥ, sarvāntargato'pi eka eva, bhūtagatairdoṣaiḥ na lipyate | etena bhūtāntargatajīvānāṃ bhūtadoṣalepasattve'pi asyaikasyaiva na lopa iti, jīvavailakṣaṇyaṃ dyotitaṃ
5.11.p5
bhavati | bhūtagatavikāre'pi asyaikasyaiva na lepa iti, jīvavailakṣaṇyaṃ dyotitaṃ bhavati | bhūtagatavikāre'pi asyaikasyaiva na lepa iti, jīvavailakṣaṇyaṃ dyotitaṃ bhavati | bhūtagatavikāre'pi na lepa iti, zaḍavailakṣaṇyamapi dyotitaṃ bhavati | kuto na lipyate ityatra hetumāha - lokaduḥkhena bāhyaḥ | lokasya - jīvajātasya, duḥkham - karmādhīnaṃ bhavati asya tu na tat akarmavaśyatvāt | ataḥ lokaduḥkhena bāhyaḥ - bahirbhūtaḥ, svābhāvikāpahatapāpmatvāditayā vilakṣaṇa iti yāvat | yadvā - lokaduḥkhena na lipyate; yato bāhyaḥ - svetarasamastavilakṣaṇa ityarthaḥ kāryaḥ | tasmāt na jīvātmana iva sukhaduḥkhaprasaṅgaḥ atra bhavatīti bhāvaḥ ||
5.11.p6
su. - nanu - parasya brahmaṇaḥ, ātmatayā sarvatrānupraveśe, jīvasyeva sukhaduḥkhādilepaḥ syāt iti śaṃkām, dṛṣṭāntato vārayati - sūryo yathā iti | sūryo hi! raśmidvārā sarvasya cakṣuṣi sannihito
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit