Kaṭha Upaniṣad 5.11-2
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 5.11-2
- Language
- Sanskrit
5.11-2
nāma, raśmibhireṣo'sminpratiṣṭhita (bṛ.u.7-5-1) iti hi śrūyate | tathā'pi na lipyate cākṣuṣaiḥ bāhyadoṣaiḥ | cakṣuṣā hi doṣāḥ; kācādayaḥ | bāhyāḥ - bahiḥprasaraṇaśīlāḥ | na taiḥ cakṣuṣo'ntaḥ sannihitaḥ sūryaḥ abhibhūyate | yadvā - cākṣuṣā ye doṣāḥ cakṣurmalādayo na taiḥ bāhyaiḥ ādityo lipyate | tathā sarveṣāmantarātmā so'yamekaḥ na lipyate lokaduḥkhena - yato'sau lokato bāhyaḥ - vilakṣaṇaḥ, akarmavaśya ityetat | adhiṣṭheyāt cakṣuṣa atyantavisajātīyaḥ tasyādhiṣṭhātā sūrya yathā cākṣuṣaiḥ doṣaiḥ na lipyate, sarvabhūtāntarātmā sarvasya lokasya antaryāmitayā adhiṣṭhātā antaḥsannihito'pi atyantavisajātīyaḥ na taddoṣaiḥ lipyateti bhāvaḥ ||
5.11-2.p1
dvādaśo mantraḥ
5.11-2.p2
[ sarvāntarātmajñānena śāśvatasukhaprāptiḥ ]
5.11-2.p3
eko vaśī sarvabhūtāntarātmā ekaṃ bījaṃ bahudhā yaḥ karoti |
5.11-2.p4
tamātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrāḥ teṣāṃ sukhaṃ śāśvataṃ netareṣām ||
5.11-2.p5
pra.dī. - etādṛśaparabrahmajñānavatāṃ sārvakālikaniratiśayasukham bhavati ityāha - eka iti | ekaḥ - sahāyāntararahitaḥ, vaśī - svādhīnasarvaprapañca bhaktavaśyo vā, sarvabhūtāntarātmā - yaḥ paramātmā, bījam - bījarūpeṇa paramātmani sthitam, ekam - tamaḥ pare deva ekī bhavati (su. u.2) iti śrutyuktarītyā avinābhāvatayā ekatvaṃ prāptam, tamaḥ bahudhā mahadahaṃkārabrahmādirūpeṇa, karoti, tam - paramātmānam, ye dhīrāḥ - jñāninaḥ, ātmastham - svātmani sthitam, anupaśyanti - sarvadā paśyanti, teṣām - jñāninām - śāśvata śāntiḥ - sarvekālikī saṃsāraduḥkhaśāntirbhavati, itareṣām - etajjñāśūnyānāṃ, na -sukhaṃ nāsti ityarthaḥ; kintu duḥkhameveti yāvat ||
5.11-2.p6
pra. - eko vaśī iti | ekaḥ - samābhyadhikarahitaḥ | vaśaḥ - icchā | so'syāstīti vaśī | jagadvaśe vartata’ ityuktarītyā, vaśavartiprapañcaka iti vā'rthaḥ | imau sma muniśārdūla1, kiṃkarau samupasthitau (rā. bā. 31-4) ityuktarītyā ‘bhaktavaśyaḥ’ iti vā arthaḥ1 | ekaṃ bījam
5.11-2.p7
tamaḥ pare deva ekī bhavati (su.u. -2) iti śrutyuktarītyā svena ekībhūtāvibhāgāvasthaṃ tamolakṣaṇaṃ bījam, mahadādibahuvidhaprapañcarūpeṇa yaḥ karoti, tam, ya ātmani tiṣṭhan (bṛ.u.mā.pā. 3-7-30) ityuktarītyā svāntaryāmiṇaṃ ye paśyanti, teṣāmeva muktirityarthaḥ ||
5.11-2.p8
ā.bhā . - yato'yaṃ na lokaduḥkhasaṃspṛṣṭaḥ tasmāt etadvijñānāt śāśvatasukha- prāptiriti darśayati | so'yaṃ paramātmā saḥ ekaḥ - samābhyadhikadvitīyarahitaḥ, na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate (śve.u. 6-8) iti śrutiprasiddhaśca asya svasamābhyadhika dvitīyarāhityarūpam ekatvam | vaśī - vaśo vaśībhūtaḥ, svādhīna iti yāvat | samastaḥ prapañco'syāstīti vaśī | yadadhīnaṃ samastaṃ cidacidātmakaṃ jagat tādṛśaḥ ityarthaḥ | tatra hetumāha - sarvabhūtāntarātmā - sarveṣāṃ bhūtānāṃ cidacidrūpāṇām antarātmā, antargataḥsan niyantā ityarthaḥ | sarvāntaryāmitvādeva jagat asya vaśe'stīti bhāvaḥ | ayameva hi sarvasya kāraṇam ityapi darśayitumāha - ekaṃ bījaṃ bahudhā yaḥ karoti | yaḥ - paramātmā, ekam - svena avibhāgadaśāṃ gatam ata ekamityucyate | bījam - kāraṇaṃ pradhānam bahudhā - mahadādi vikārasvarūpeṇa anekaṃ karoti, avibhāgadaśāpannatayā ekībhūtamapi pradhānam yo nānākāreṇa karoti, svasaṃkalpamātreṇa iti bhāvaḥ | tam - paramātmānam | ātmastham - ya ātmani tiṣṭhan (bṛ.u. mā.pā. 3-7-30) ityādiśrutyanusāreṇa jīvāntargatam, ye dhīrā - buddhimantaḥ |
5.11-2.p9
anupaśyanti - śravaṇānantaraṃ sākṣātkurvanti | teṣām - dhīrāṇāmeva, śāśvatam - śaśvadabhavam, sanātanamiti yāvat sukham bhavati - muktiḥ bhavatītyarthaḥ | ye ātmasthaṃ paramātmānaṃ ca sākṣātkurvanti, teṣāṃ sākṣātkāravihīnānāntu, śāśvatasukhaṃ nāstyeva | bāhyaviṣayeṣu āsaktabuddhayaḥ, svātmasthamapi paramātmānaṃ na paśyanti | ataḥ, teṣāṃ kṛte aśāśvatarūpā duḥkhasaṃbhinnā saṃsṛtireva astīti bhāvaḥ ||
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit