Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 5.8-2

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 5.8-2

Language
Sanskrit

5.8-2

| kāmaṃkāmam iti ṇamulantam | saṃkalpya ityarthaḥ | saṃkalpamātreṇa sṛjati svāpnānarthāniti yāvat | jīvasya tu karmaṇā niyantritasya, karaṇasāpekṣajñānaprasarasya uparateṣu akhileṣu karaṇeṣu, astākhilavyāpārasya, saṃkalpamātreṇa ārthaviśeṣanirmāṇasāmarthyaṃ na ghaṭeta iti, parabrahmaṇaḥ puruṣottamasyaiva tadānī tatsraṣṭṛtvamiti bhāvaḥ | tadeva śukram - sarvataḥ śubhram; prakāśakamityetat | tadeva amṛtam - nirūpādhikaṃ bhogyabhūtamucyate | anavadhikānandatvāt niravadhikabhogyaṃ hi tat ||

5.8-2.p1

navamo mantraḥ

5.8-2.p2

[ ekasyaiva paramātmanaḥ sarvāntarātmatvam ]

5.8-2.p3

agniryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva |

5.8-2.p4

ekastathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiśca ||

5.8-2.p5

pra.dī - atha ekasya paramātmanaḥ sarvāntarātmatvaṃ dṛṣṭāntena draḍhayati - agniryathaika iti |

5.8-2.p6

ekaḥ - apañcīkṛtatvena ekaḥ, agniḥ bhūvanam - bhavanti asmin bhūtāni iti bhuvanam brahmāṇḍam1, praviṣṭaḥ - pañcīkaraṇaṃ prāpya praviṣṭassan, rūpaṃ rūpam - pratirūpam, sarvabhūteṣu ityarthaḥ | pratirūpaḥ - pratyuptaṃ nikṣiptaṃ rūpaṃ yasya saḥ

5.8-2.p7

pratirūpaḥ sarvabhūtapraviṣṭasya svarūpāḥ, yathā - yena prakāreṇa, babhūva tathā sarvabhūtāntarātmā - etallakṣaṇakaḥ, ekaḥ - ekasaṃkhyāviśiṣṭaparamātmā, rūpaṃ rūpam - sarvabhūteṣu, bahiśca - cakārādantare ca, pratirūpaḥ - nikṣiptasvarūpaḥ, babhūva - sarvabhūtabāhyābhyantarapratiṣṭhasvarūpavāniti yāvat | antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇa sthitaḥ (mahā.nā.94) iti taittirīyaśrutyartha eva ayam ||

5.8-2.p8

pra. - ‘eka eva ātmā sarveṣām ahamarthatayā āste’ ityasya arthasya durbodhatvāt, taddṛḍhīkaraṇāya punarapi upadiśati - agniryathaika iti | yathā ekaḥ tejo dhātuḥ, trivṛtkaraṇakṛtavyāptyā aṇḍāntargataloke

5.8-2.p9

praviṣṭassan, rūpaṃ rūpam - rūpe rūpe, bhautikavyaktiṣu1, vīpsāyāṃ dvirvacanam | pratirūpaḥ - pratyuptaṃrūpaṃ yasya sa tathoktaḥ | sarvāsu bhautikavyaktiṣu tejodhātoḥ militattvena pratisaṃkrāntarūpatvāt pratirūpatvamastīti draṣṭavyam | tathā eka eva san paramātmā, prativastu pratisaṃkrāntānta2ryāmivigrahaḥ, bahiśca vyāpnoti ityarthaḥ ||

5.8-2.p10

ā.bhā. - evaṃ pratipāditamati paramātmanaḥ sarvātmatām, durvijñānatayā vahnidṛṣṭāntena dṛḍhīkartumāha - agniryathā iti | yathā agnistejaḥpadārthaḥ eko'pi, bhuvanam - bhuvanāntargatapañcīkṛtabhūtabhautikapadārthajātaṃ kāṣṭhādi, praviṣṭaḥ -pañcīkaraṇarītyā kāṣṭhādisakalapadārthāntargataḥ san, rūpaṃ rūpam vīpsāyāṃ dvirvacanam | rūpapadañca bhautikapadārthākārapadam | pratibhautikapadārthamityarthaḥ | pratirūpaḥ - pratigataṃ vyāptaṃ rūpaṃ yasya sa pratirūpaḥ - sarvatra vyāptasvarūpaḥ pratirūpaḥ, kāṣṭhādirūpasadṛśarūpaśca babhūva - kāṣṭhādyantargato vahniḥ tatra pradīpto yadā bhavati tadā, bahirapi kāṣṭhākārasamānākāraḥ kauṭilyārjavādiviśiṣṭo bhavati antarbahiśca dāruvyāpto bhavatīti yāvat | tathaiva sarvabhūtāntarātmā - sarveṣāṃ bhūtānāmabhyantarātmā prativastu antaryāmirūpeṇa avasthitaḥ paramātmā | rūpaṃ rūpam iti pūrvavadarthaḥ | pratirūpaḥ pratyuktāntaryāmisvarūpo'pi devamanuṣyādi svarūpa iva bhavati | bahiścākāśavat sarvarūpeṣu vyāpto'pi | antarbahiśca bhūtānāṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ (mahā. nā. 94) iti smṛtisamarthitaśca

5.8-2.p11

ayamarthaḥ ||

5.8-2.p12

su. - nanu - parasya brahmaṇaḥ sarvabhūtāntarātmatve, apratihatajñānaśaktyādikena etena ekena ātmanā adhiṣṭhātānām eṣā kathaṃ vā jñānādivailakṣaṇyam śarīrabheda iva jīvabhedastu aprayojakaḥ | na hi ekātmādhīṣṭhateṣu vaiṣamyaṃ ghaṭeta iti śakāṃ dṛṣṭāntataḥ pariharan antarātmattvam avagamayati - agniḥ iti | yathā agniḥ bhuvanaṃ praviṣṭaḥ, svataḥ kuṭilatva - dīrghatvādivaiṣamyarahitaḥ ekarūpo'pi, dāhyaṃ dārvādibhuvanaṃ praviṣṭaḥ, pratirūpo babhūva - vyāpyatattadvastusvarūpo babhūva | kuṭilaṃ vyāpya kuṭila iva, dīrghaṃ vyāpya, dīrghaṃ iva ca pratīyate ityetat | tathā sarvabhūtāntarātmā - devamanuṣyāditattatprāṇivarge praviṣṭaḥ, svayaṃmakarmavaśyatayā jñānasaṃkocavikāsādi- vaiṣamyarahito'pi, devaṃ vyāpyā tatsarūpa iva, manuṣyaṃ vyāpya tatsarūpa iva ābhāti |

5.8-2.p13

ayaṃ bhāvaḥ - karmaviśeṣeṇa manuṣyayonimāpannān jñānasaṃkocaviśeṣamāpannān cetanān vyāpya niyamayan ayaṃ paramātmā, svayamasaṃkucitajñāno'pi devāniva na cetayet, tattatkarmasāpekṣatvāt etatkṛtādhiṣṭhānasya | tathā ca vyāpyacetanaviśeṣān karmavaśyān svayam akarmavaśyaḥ apratihatajñānaśaktiko'pi tattatkarmānuguṇameva vyāpārayati iti, tattatsvarūpa iva bhavati ityuktiḥ iti | etena apratihatajñānaśaktyādikena sarvāntarātmanā ekena adhīṣṭhatatve'pi adhiṣṭhānasya karmasāpekṣatvāt adhiṣṭheyeṣu cetaneṣu yonibhedena jñānādivaiṣamyam aparihāryameveti siddham | tadevam antaryāmitayā tattatkarmānurūpameva vyāpārayan aprakāśitajñānaśaktyādiḥ āste | sve dhāmni svena rūpeṇāvasthitau tu jñānaśaktyādikam ātmanaḥ sarvadā prakāśayanneva āste ityabhipretyāha - bahiśca iti | castvarthe |

5.8-2.p14

antaryāmibhāvāt anyatra tu |

5.8-2.p15

yadvā - parasya brahmaṇaḥ sarvabhūteṣu antarbahiśca vyāptiṃ dṛṣṭāntapūrvakam avagamayati - agniḥ iti | agniḥ iha tejaḥ | na hi agninā avyāptaḥ kaściddeśaḥ | sa hi sarvatra sūkṣmarūpeṇa sannihitaḥ | iyāṃśca viśeṣaḥ; sthūleṣu jalādisakalabhūteṣu antarvyāpyāsti | yattu sūkṣmaṃ tatra tu - bahireva kevalaṃ vyāptaḥ | tadevam antarbahiśca vyāpya vartamāno'pi aviṣama eva yathā ayam; tathā sarvabhūtāntarātmā antarbahiśca aviṣama eva vyāpya vartata ityāśayena āha - agniḥ yathā bhuvanaṃ praviṣṭaḥ bahiśca ekaḥ tathā sarvabhūtāntarātmā iti | paraṃbrahma antaryāmitayā sūkṣmarūpeṇa sarvabhūteṣu antarbahiśca vyāpya vartamānam, bahirantaḥ pradeśarūpa upādhibhede'pi svayamaviṣamameveti bhāvaḥ | antaḥ praveśe viśeṣamāha -

Linked texts (1)