Kaṭha Upaniṣad 6.1.4-2
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 6.1.4-2
- Language
- Sanskrit
6.1.4-2
śarīraviśaraṇataḥ prāk, uktaṃ paramātmasvarūpaṃ , boddhuṃ cedaśakat - aśaknuvāṃścet | vikaraṇavyatyayaśchāndasaḥ | sa hi tataḥ sargeṣu - sṛjikarmasu paśupakṣyādiṣu, lokeṣu, yatra kvacidbhūtvā, śarīratvāya kalpate, jarāmaraṇādi yogāyaiva iti yāvat ||
6.1.4-2.p1
pañcamomantraḥ
6.1.4-2.p2
(ātmapratītidhikārānuguṇatayā)
6.1.4-2.p3
yathā ss darśe tathā ss tmani yathā svapne tathā pitṛloke
6.1.4-2.p4
yathā s psu parīva dadṛśe tathā gandharvaloke chāyātapayoriva brahmaloke |
6.1.4-2.p5
pra.dī. - tathāspi brahmādilokasyairapi paramātmā durbodhya ityāha - yathā ss darśa iti | yathā ss darśe tathā ss tmani - yathā ādarśe darpaṇe pratīyamānaṃ mukhādikam, parīva dadṛśe - parito dṛṣṭamiva vidyate kintu pratyakṣadṛṣṭa bahirnirgata vāgvyāpārayukta- manuṣyādimukhavat na vidyate, tathā ātmani - ātmaviṣayikā pratītiḥ ityarthaḥ | spaṣṭam ihaloke na prakāśata iti yāvat | yathā svapne tathā pitṛloke - yathā svapnadṛṣṭaṃ vastu, parīva dadṛśe parito dṛśyamānamiva vidyate | kintu pratyakṣadṛṣṭapadārthavat1 saṃśaya viparyayarahitaṃ na dṛśyate, tathā gandharvaloke - tathā ātmano hi āpātapratītiḥ asti, na tu spaṣṭapratītiḥ, chāyātapayoriva brahmaloke - yathā chāyātapamiśrasthānagataṃ vastu, parīva dadṛśe paritodṛṣṭamiva bhāti, kintu kevalātapasthānasthitavastuvat saṃśayaviparyayarahitaṃ na dṛśyate, tathā brahmaloke - chāyātapasadṛśajñānājñānayukta caturmukha brahmaloke - kevalātapasthānabhūta parabrahmaloka iva, na hi ātmanaḥ spaṣṭapratītiḥ iti bhāvaḥ |
6.1.4-2.p6
taittirīya ānandavallīgatamanuṣyagandharvādiparabrahmalokagatānandatāratamyavat ātmapratītiḥ2 adhikārānuguṇatayā aspaṣṭa-spaṣṭa-spaṣṭatara-spaṣṭatama iti vijñeyā ||
6.1.4-2.p7
pra. - ātmano durbodhatvamevāha - yathā iti1| yathā ss darśe candrikāyāḥ abhāvāt na spaṣṭaḥ pratibhāsaḥ tathā iha loke ātmani ityarthaḥ | yadvā -
6.1.4-2.p8
yathā ādarśe - darpaṇe, pratīyamānaṃ vastu sākṣāt dṛṣṭavastuvat pratyaṅmukhatvādikalpitārthānavaruddhatayā na upalabhyate; tathā iha ātmaviṣayiṇī pratītiḥ ityarthaḥ | lokāntarespi tathā ityāha - yathā svapne tathā pitṛloke | yathā svapnadarśanasya jāgraddarśanavat samyaktayā saṃśayādivirodhitayā punaḥ anusandhānayogyatvābhāvaḥ, tathā pitṛloka ityarthaḥ | yathā apsu parīva dadṛśe tathā gandharvaloke | yathā jalāntaḥ stha vastunaḥ na itaravat spaṣṭaprakāśaḥ tadvat paridadṛśa iva | na vastutaḥ parito dṛśyata ityarthaḥ | gandharvalokespi āpātataḥ pratītimātram ityarthaḥ | chāyātapayoriva brahmaloke - yathā chāyātapayoḥ miśraṇe śuddhātapavartipadārthavat na upalambhaḥ; evaṃ brahmalokespi na samyak upalambhaḥ | ato duradhigamam ātmatattvamiti bhāvaḥ |
6.1.4-2.p9
yadvā - brahmaloke yadyapi chāyātapayoḥ vivicya upalambhavat ātmānātma- svarūpayoḥ vivicya upalambhaḥ sambhavati;tathāpi na atratyānāmātmatattvaṃ sulabhamiti bhāvaḥ ||
6.1.4-2.p10
ā.bhā. - nanu - katham ihaiva brahmajñānāya yatna āstheyaḥ? anyatrāpi devādiloke kṛte yatne yadi paramātmatattvaṃ vijñāyeta, syādeva muktiryataḥ paramātmasākṣātkārasya - muktihetutā, na lokaviśeṣaniyantrita ityāśaṅkāyāmāha - yathā ss darśa iti | ihaloke śarīrāpātāt prāgeva yatnādhāne tu kāraṇamidameva; yat ihaloke jāyamānaṃ paramātmajñānaṃ yathā viśadataraṃ bhavatitathā nānyalokeṣu iti tadeva darśayati - yathā ādarśe tathāstmani | ādarśe - darpaṇākhyasvacchakācaviśeṣe, pratibimbaṃ mukhādi yathā suviśadamālokyate, tathaiva, ātmani - susaṃskṛte manasi, paramātmatattvaṃ suviśadam upalabhyate atra loke; yadi tat prayatna āsthīyate upāsanārūpaḥ | lokāntare tu na tathā ityāha- yathā svapne tathā pitṛloke svapne - svapnadaśāyāṃ, yat vastu pratīyate, tacca na suviśadam, svapnapratīteḥ jāgratpratītivat saṃśayādinivartakatvābhāvāt | ataḥ svāpnapratyayo na sphuṭāvabhāsaḥ yathā; tathaiva pitṛloke jāyamānaparamātmapratyayo'pi na sphuṭāvabhāsaḥ | tatra cetasaḥ karmaphalabhogāsaktatvāt | yato hi sa bhogabhūmilokaḥ | evaṃ gandharvalokespi na sphuṭam avalokayituṃ śakyate paramātmatattvamityāha - yathā'psu iti | apsu - jaleṣu svaccheṣvapi, yathā paridadṛśa iva - paridṛṣṭamiva bhavati, vastu tadantargataṃ vastuto sthale iva spaṣṭaṃ paridṛṣṭaṃ bhavati; tathā gandharvaloke jñāyamānamapi paramātmatattvam, na spaṣṭaṃ dṛṣṭaṃ bhavati | tatrāpi cetaso bhogassaktatvāt ato gandharvalokespi iha loke iva sphuṭāvabhāsaḥ aśakya eva paramātmanaḥ | brahmaloke kīdṛśaṃ paramātmadarśanaṃ bhavati ityāha - chāyātapayoriva brahmaloke - hiraṇyagarbhaloke, paramātmatattvaṃ taditaratatvāt vivicya chāyātayoriva parasparam atyantabhinnaṃ paramātmatattvaṃ svetaratatvāditi jñānaṃ suspaṣṭaṃ bhavati, yadyapi; tathāpi sa loko na sulabhaḥ sarveṣām | yena tatraiva gatvā jñānāya yatno niyamyeta, ata ihaiva loke śarīrapātāt prāg yatitavyaṃ mumukṣubhiḥ iti upadiṣṭam |
6.1.4-2.p11
su. - sa ca ayaṃ sarvasya hṛdi sannihitaḥ, sarvāntarātmā sosyam unmīlya yogakalayā hṛdayakośam ātmanyevātmānamavalokayatām ādarśa iva ātmano mukham avabhāseta viśadataram anyatra tatsākṣātkāre yatamānānām atathābhūtānāṃ tu na tathā ityāśayena āha - yathā ss darśe mukhādi
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit