Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 6.1.5

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 6.1.5

Language
Sanskrit

6.1.5

sphuṭamavabhāsate, tathā ss tmani - sva tanau svātmeva, paramātmāspi sphuṭamavabhāsate, yogonmīlitahṛdayakośānām iti yāvat | yathā svapna iti | ye ca pratiniyatadeśaviśeṣamenaṃ matvā, kevalam, pitṛloke vā gandharvaloke vā hiraṇyagarbhaloke vā anyatra vā yatra kvāpi sākṣātkartuṃ yatante, teṣāṃ tu svapna iva, antarjala iva, alpāloka iva ca na sphuṭāvabhāsaḥ tatra tatra ityarthaḥ |
yadvā - nanu bhavādṛśānāṃ devānāmuktaṃ paramātmatattvaṃ sugamaṃ nāma;mādṛśānāṃ tu mānuṣāṇāṃ kathaṃ tadavagama ityatrāsha - yathā iti | ātmani - manasi | pitṛloke vā gandharvaloke vā, kiṃ bahunā hiraṇyagarbhaloke vā syājjanma, kiṃ tāvatā, yāvadrajodhūsaraṃ manaḥ tāvat tatra tatra teṣāṃ teṣām uktam ātmasvarūpam saṃskṛte manasi naiva prakāśate | mano hi ādarśavat rajasāssvṛtaṃ na prakāśayitum arhati, taccet sūsaṃskṛtam, nirmale tasmin ādarśe iva nirmale mukhādi, sphuṭamavabhāsate tattattvam | tanna kaścit viśeṣaḥ mānuṣebhyo devānām, tadyatna ādhīyatāṃ manaḥ saṃskaraṇaḥ iti bhāvaḥ ||

6.1.5.p1

ṣaṣṭho mantraḥ

6.1.5.p2

(ātmānātmavivekajñānavatāṃ sāṃsārika duḥkharahitattvam)

6.1.5.p3

indriyāṇāṃ pṛthagbhāvamudayāstamayau ca yat |

6.1.5.p4

pṛthagutpadyamānānāṃ matvā dhīro na śocati |

6.1.5.p5

pra.dī. - ātmānātmavailakṣaṇya jñānavatāṃ saṃsāraduḥkhaṃ nāsti ityāha indriyāṇām iti | dhīraḥ - dhiyā ramata iti dhīraḥ jñānī, pṛthagutpadyamānānām - pratyekaṃ pratyekaṃ jātānām, indriyāṇām dehendriyādīnām, pṛthagbhāvam - pṛthagvyāpāram, yat 1- yau ityarthaḥ | udayāstamayau ca - utpattilayau ca, etatsarvam eteṣāṃ dharmāḥ iti, matvā - jñātvā, na śocati - saṃsārajanyaduḥkhaṃ nāpnoti ityarthaḥ |

6.1.5.p6

pra. - indriyāṇām 2 iti | pṛthagbhūtānām utpadyamānānām indriyāṇām | indriyāṇām ityetat, dehādīnāmapi upalakṣaṇam | udayāstamayau ca yat | yat ityavyayaṃ yāvityarthe| yau - utpādavināśau yaśca parasparavailakṣaṇyalakṣaṇapṛthagbhāvaśca tān sarvān indriyādigatān mattvā, dhīro na śocati ityarthaḥ | parasparavailakṣaṇyo- tpādavināśāḥ, jñānaikākāre ātmani 1 na santi iti jñātvā na śocati ityarthaḥ |

6.1.5.p7

ā.bhā. - prakṛtiviviktajīvātmajñānānantaraṃ paramātmajñānasya bhāvitvāt jīvātmajñānaṃ dehendriyavilakṣaṇatayā kāryam, tathā karaṇe eva paramātmajñānadvārā śokanivṛttisambhavaḥ ityabhiprāyeṇāha - indriyāṇām iti | śarīrāderapi upalakṣaṇam | prāyaśo loke dahendriyāṇyeva ātmatayā pratipādyamānā bhavanti, ahaṃsthūlaḥ, ahaṃkṛśaḥ, ahaṃkāṇaḥ, ahaṃ badhiraḥ ityādi anubhavāt, parantu ayamanubhavaḥ kāryakāraṇarūpa- dehendriyasaṅghāte ātmatvabhrāntyaiva bhavati | ata indriyāṇāṃ cakṣurādīnāṃ bāhyānām antarāṇāṃ ca mana ādīnāṃ pṛthagbhāvaḥ | jīvātmāpekṣayā svabhāvavilakṣaṇatā vibhinnatā ityetat | taṃ dehendriyavailakṣaṇyarūpaṃ pṛthakbhāvam, pṛthak - svasvakāraṇāt, utpadyamānānām matvā - ātmā bhinnaḥ, bhinnāni dehendriyāṇi iti vijñāya, dhīraḥ - buddhimān, na śocati - na saṃsāraduḥkham anubhavati | yat iti yau ityarthakam | tathā yat udayāstamayau - utpādavināśau, tau ca jāgrat svāpādidaśāsu indriyavyāpārāṇāmeva bhavatosta indriyagatāveva na ātmagatau, ityevam matvā, dhīro na śocati ityanvayaḥ | dehendriyagatamātmavailakṣaṇyam ātmagataṃ dehendriyavailakṣaṇyaṃ jñātvā, utpādavināśitvam indriyāṇāmeva dehasahitānām na ātmana ityevaṃ

6.1.5.p8

prakṛtaviviktātmajñānī, śokabhāk na bhavati iti bhāvaḥ ||

6.1.5.p9

su. - dehātmabhramavatāṃ na antarātmavijñānaṃ sidhyet, ataḥ prakṛtiviviktaḥ prathamamavagantavya ityāśayenāsha - indriyāṇām iti | idam upalakṣakaṃ dehasya | yadyapi ayamandhaḥ, ayamanandhaḥ, ayaṃ badhiraḥ, ayamabadhiraḥ iti pratīyate nāma pṛthagbhāvaḥ; tathāpi na ayam ātmasvarūpe jñānaikaghane, kintu indriyeṣveva | yataḥ tānyeva bhinnabhinnasvabhāvāni bhavanti;rūpavyañjakāni kānicideva śabdavyañjakāni kānicideva iti | teṣāṃ teṣāṃ tattacchakti pratirodhāpratirodhābhyāṃ tathā tathā vyavahāraḥ | tasmāt uktaṃ pṛthagbhāvam uktarītyā, pṛthagutpadyamānānām - pṛthaksvabhāvatayā utpadyamānānām indriyāṇām eveti matvā na śocati - na tasya sāṃsāri- kaśokāvakāśa iti yāvat | indriyāṇāṃ yāvudayāstamayau tau ca matvā na śocati |

6.1.5.p10

ayaṃ bhāvaḥ - yadyapi ayaṃ śete, ayaṃ jāgarti iti bhavati pratyayaḥ | vastutastu nāyam ātmasvarūpaṃ sākṣādavalambaṃte, yataḥ ayamātmā nityoditajñānaprabhaḥ, tasmāt indriyāṇām udayāstamayavibhāgato bhavati tathā pratyayaḥ, indriyāṇāmudayo - vyāpṛtiḥ, astamayaḥ tadabhāvaḥ, tattāveva jāgradādidaśopādhitayā matvā saṃsāraśokaṃ na prāpnoti iti | evaṃ devo manuṣyaḥ paśuḥpakṣī ityādi vibhāgam, jāto mṛtaḥ ityādivibhāgaṃ ca, śarīra eva na ātmani iti matvā na śocati iti bodhyam | evaṃ prakṛtiviviktam ātmasvarūpaṃ jānataḥ, kramāt paramātma vijñānasyāpi sambhavāt bhavati

Linked texts (1)