Kaṭha Upaniṣad 3.2
Ṭīkā 3.2
- Language
- Sanskrit
3.2
" gūḍhātmā na prakāśate ", " dṛśyate tvagryayā buddhyā " iti tṛtīyavallyāmabhihitam | agryabuddhyabhāvāt khalvātmā na prakāśate | tatpratibandhake jñāte
tadunmūlanaṃ kartuṃ śakyam| tadutsāraṇapūrvakaṃ niṣpratiyogikabrahmamātrāvagataye caturthavallī prārabhyate—parāñci iti| svājñadṛṣṭivikalpitamūlāvidyābījāṃśayogataḥ svayameva bhavatīti svayaṃbhūḥ| svayaṃ svatantro bhūtvā parāgañcantīti parāñci khāni tadupalakṣita¹śrotrādīndriyāṇi parāgrūpaśabdādiviṣayagahanagocarasvabhāvāni bhavantviti vyatṛṇat pratyagbhāvaparāṅmukhatayā hiṃsitavān| yasmādevaṃ tasmāt indriyairindriyārthopalabdhā jīvaḥ parāṅ pratyagbhāvāvaraṇaśabdādīneva paśyati| nāntarātman antarātmānaṃ pratyañcaṃ kadāpi na paśyatītyarthaḥ| prāyaśa evaṃsvabhāvā lokāḥ| tatra kaściddhīro nadyāḥ pratisroto'bhimukhapravartanamiva parāgrūpendriyendriyārthaprātilomyenāñcanāt pratyak cāsāvātmā ceti pratyagātmā| ātmaśabdasya pratīcyeva lokarūḍhiḥ| vyutpattipakṣe'pi tatraivātmaśabdo dṛśyate—
iti smṛtāvātmaśabdavyutpattismaraṇāt| svabhāvatastaṃ pratyagātmānaṃ aikṣat apaśyat paśyatītyarthaḥ| kathaṃ punaḥ pratyagātmānamaikṣat ghaṭadraṣṭā ghaṭamiva ? acākṣuṣatvāt pratīca iti, tatrocyate—na hi ghaṭaṃ prati ghaṭadraṣṭeva pratyagātmānaṃ paśyati| rūpādivividhaviṣayavyāvṛttaṃ pratyagbhāvamavalambya parāgbhāvato nivṛttaṃ cakṣurādikaraṇapaṭalamasyeti āvṛttacakṣuḥ uparatakaraṇagrāmo bhūtvā tadbhāvābhāvaprakāśakatvena tadapavādādhāraḥ pratyagasmīti pratyagātmadarśanaṃ yujyata ityarthaḥ| na ca svabhāvasiddhaparākpravṛttiṃ vinā tadvyāvṛttipurassaraṃ pratyakpravartanaṃ katham ? iti vācyam| parākpravṛtteḥ svānarthakaratvena svātmabhūtapratyagīkṣaṇasya paramapuruṣārthahetutvāt| svātmanaḥ amṛtatvaṃ amaraṇadharmatvaṃ icchan parāgbhāvaṃ vyudasya pratyagdṛśā pratyagātmā jñātuṃ śakya ityarthaḥ|
iti śrutyanugodhena pratyagbhāvāvaraṇaparāgrāvāyamānaśabdādiviṣayapañcakagrahaṇavyagramānasā bālāḥ avivekinaḥ parācaḥ parāgbhūtān svāntarbāhyavijṛmbhitakāmān kāmyaviṣayān anuyanti | tena kāmabhajanena te bālāḥ svāvidyāpadatatkāryarūpeṇa vitatasya mṛtyoḥ pāśyate badhyata iti pāśaṃ śarīrasaṃyogaviyogalakṣaṇajanimṛtyādyanekānarthavrātaṃ yanti prayāntītyarthaḥ | yata evamatastasmāt dhīrāḥ mumukṣavaḥ svasvadṛṣṭyanurodhena kabalitaparāgbhāvapratyagrūpāvasthānaṃ pratyagabhinnabrahmasvarūpāvasthānaṃ brahmamātrāvasthānaṃ vā amṛtatvaṃ, tadeva niṣpratiyogikadhruvamiti viditvā devalokādibrahmalokāntagatāmṛtatvasyāpekṣakatvenādhruvatvāt , adhruvendriyādisthāneṣu svātiriktasarvapadārtheṣvapi "idaṃ me syāt " iti jātvapi na prārthayante | putrāyeṣaṇātrayebhyo vyutthāya yat paramārthaṃ tadeva bhajantītyarthaḥ |
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit