Kaṭha Upaniṣad 4.11
Ṭīkā 4.11
- Language
- Sanskrit
4.11
evaṃ vispaṣṭamuktamapi kutārkikapāṣaṇḍopahatadhiyāṃ brahmamātrasiddhānte mano nāvataratīti paramadayāvatī śrutirbrahmamātrāvataraṇāya brahmaṇaḥ sarvātmyaṃ sarvāsaṅgaprakāśakatvamāha - agniḥ iti | yathā agbhireka eva bhavati | asmin bhūtānīti bhuvanaṃ praviṣṭaḥ san svadāhyadārvādibhedamāśritya tatra tatra rūpaṃ rūpaṃ pratirūpaḥ dāhyabhedamanusṛtya bahurūpo babhūva, tathā sarveṣāṃ bhūtānāmapi antarātmā eka eva san dārvādiṣvagnivat brahmādistambāntadehajātaṃ pratipadya pratirūpo babhūva | vastutastadvahieśca svena rūpeṇa sarvabhūtavilakṣaṇa ityarthaḥ |
itaśca brahmamātrāptyupāyamāha - eka iti | svājñādidṛṣṭimohe satyapyātmā eka eva niṣpratiyogikamavaśiṣyate | sa hi svājñadṛṣṭyā sarvajñaḥ parameśvaro bhavati | sarvasvatantraḥ so'pyeka eva | na tatsamo'dhiko vānyò'sti | yadvaśe svāropitāvidyāpadaṃ vartate sa vaśī | tatra hetuḥ sarvabhūtāntarātmeti, sarvalokahitāhitapravṛttinimittāntaryāmirūpatvāt | so'yamīśvaraḥ svātmānamakhaṇḍaikarasarūpamapi tūlāntaḥkaraṇāvidyāparikalpitanānāvidhanāmarūpopādhibhedānuvṛttyā bahudhā bahuprakāraṃ yaḥ karoti, sarvasvatantreśvarasyācintyaśaktitvāt | ye dhīrāḥ tamātmasthaṃ sarvabhūtahṛdayākāśābhivyaktaṃ vastuto nirāvṛtaparamārthadṛṣṭyā svātiriktasarvāpahnavasiddhaṃ brahma svamātramiti anupaśyanti śrutyācāryaprasādato vinivṛttabāhyāntardṛṣṭīnāṃ teṣāmeva śāśvataṃ niratiśayasukhaṃ bhavati | netareṣām | sadādyāvṛttadṛṣṭīnāṃ svātmabhūtamapi sukhaṃ pratibhāti | na ca ‘‘tamātmasthaṃ’’ ityatra kuṇḍabadaravadādhāratvaṃ vācyaṃ, tasyākāśavadamūrtatvāt | na hyādheyatvamādhāratvaṃ vāsti | ādheyasya śaśaviṣāṇavadalavdhātmakatvena nādhāratvasiddhiḥ | niradhiṣṭhānaṃ brahmamātramavaśiṣyata ityarthaḥ |
13 ||
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit