Pramāṇa · Search · About · API

Kauṣītaki Upaniṣad 3.7

Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 3.7

Language
Sanskrit

3.7.1

nīnatvādvayamevāroktyāha, na hi prajñāpetā dhīḥ kācana sidhyet kāpi vijñātavyakāmādibhedabhinnākārāntaḥkaraṇavṛttiḥ, prajñāpetā'sākṣikā na sidhyet, na prajñāyate nāvagamyata ityarthaḥ| nanu mitho'pekṣāvatāmindriyatadviṣayaprāṇaprajñānāṃ tulyatvātkathaṃ prāṇopādhikā prajñaivopāsyeti niyama ityāśaṅkya prajñāyāmevānyeṣāṃ kalpitatvamāha, na prajñātavyaṃ prajñāyeta prajñātavyaṃ dhiyo viṣayasvarūpaṃ na prajñāyeta nāvagamyate yogyānupalabdhyā buddherabhāva ityarthaḥ | indriyaiḥ saha prajñāyā abhedaścet tarhi tvaṃ māmāyuramṛtamityupāsvetyatra vācanikayā rītyā vāgevopāsyā syādityata āha, na vācaṃ vijijñāsīta vācaṃ vāgindriyaṃ upāsvetyevaṃ na vijijñāsīta na vicārayennāvagacchedityarthaḥ | tarhi kimavagamyamityata āha, vaktāraṃ vāgindriyaprerakamānandātmānaṃ sarvakaraṇavṛttisākṣiṇamityarthaḥ, vidyāt prāṇo'smi prajñātmā vaktārayuramṛtamityavagacchet | athavā prāṇo'smi prajñātmā vaktetyevāvagacchet, atraivāyuramṛtayorantarbhāvāt | ataeva prāṇa-

3.7.2

prajñe sarvavyāpinyāvaṅgīkṛtya saha hyotāvityādyuktaṃ, pūrvvaṃ na vācaṃ vijijñāsīteti karaṇaniṣedhaḥ kṛtaḥ, ante ca na mano vijijñāsīteti tasyaiva niṣedhaṃ kariṣyati, tenādyantābhyāmindriyaniṣedhaḥ sarvendriyopalakṣaṇārthaṃ, madhye paryāyāṣṭakena viṣayaṃ niṣedhati pūrvottarayorapi viṣayaniṣedhopalakṣaṇārthaṃ | na cātrānekendra indriyaprāye śarīrasya pāṭhāccharīramapīndriyamiti mantavyaṃ, karaṇatasya viṣayopalabdhau vivakṣitatvāt tasya ca bhogāyatanave'pi śarīre yathākathañcidapi sampādayituṃ suśakatvāt| athaivamapi prāyapāṭhāntyāgyaḥ | tarhi śarīraśabdena tvagindriyamastu | na caivaṃ sukhaduḥkhayorviṣayatvaṃ virudhyate, tābhyāmupalakṣitasya tajjanakasya sparśasyaiva kalpayituṃ śakyatvāt, evañca kalpanāgaurave'pi prāyapāṭho na bādhito bhavati | paryāyāṣṭakaviṣayaṃ niṣidhya tattadviṣayiṇa evāvagamyatvamāha, na gandhaṃ vijijñāsīta ghrātāraṃ vidyāt, na rūpaṃ vijijñāsīta rūpavidyaṃ vidyāt, na śabdaṃ vijijñāsīta śrotāraṃ vidyāt, nānnannarasaṃ vijijñāsītānnarasasya vijñātāraṃ vidyāt, na karma vijijñāsīta karttāraṃ vidyāt, na

3.7.3

sukhaduḥkhe vijijñāsīta sukhaduḥkhayorvijñātāraṃ vidyāt, nānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ vijijñāsītānandasya rateḥ prajātervijñātāraṃ vidyāt, netyāṃ vijijñāsītaitāraṃ vidyāt | rūpavidyaṃ rūpavidaṃ, etāraṃ gantāraṃ | spaṣṭamanyat | ādāvindriyaṃ niṣidhyendriyasvāmino yathā jñātavyatvamuktaṃ tathānte'pyāha, na mano vijijñāsīta mantāraṃ vidyāt | vākyaparyyāyādvyākhyeyaṃ | evaṃ sarvendriyaviṣayasākṣiṇo jñānamabhidhāya prasaṅgātsarvānarthamūlaṃ saṃsāracakramindriyaviṣayābhāmitaretarasāpekṣābhyāṃ pravartate, anyatarābhāve ca na pravartata ityabhiprāyavānāha | tāḥ prakṛtāḥ saṃsāracakrasya mūlabhūtāḥ, vai prasiddhāḥ etāḥ pratyakṣā anumeyāśca, daśaiva daśasaṅkhyākā eva na tvadhikāḥ, śarīre tvacaḥ sukhaduḥkhayoḥ sparśasya cāntarbhāvena manasaśca sarvendriyeṣu mantavyasya ca sarveṣu viṣayeṣu, bhūtamātrāḥ vaktavyādyā viṣayāḥ, adhiprajñaṃ prajñābhinnānīndriyāṇyadhikṛtya vartanta iti adhiprajñaṃ |

3.7.4

daśa daśasaṅkhyākāḥ prajñāmātrāḥ vāgādīnīndriyāṇi adhibhūtaṃ bhūtamātrā vaktavyādyāni bhūtāni tāni viṣayatvenādhikṛtya vartanta ityadhibhūtaṃ | yat yadi, hi prasiddhāḥ, bhūtamātrāḥ nāmādirūpāḥ, syuḥ neti bahiraivāvagantavyaṃ , na bhaveyuḥ na prajñāmātrāḥ syuḥ, uktānīndriyāṇi na bhaveyuḥ, na hi nirviṣayamindriyaṃ bhavati, yat yadi vā pakṣāntare prajñāmātrāḥ uktānīndriyāṇi na syuḥ na bhaveyuḥ na bhūtamātrāḥ syuḥ uktā bhūtamātrā na bhaveyuḥ | tatra hetumāha, na hyanyatarato rūpaṃ kiñcana sidhyet | anyatarataḥ ekasmāt prajñāmātrābhūtamātrayormadhye hi yasmāt kimapi viṣaya indriyaṃ vā na sidhyet | ayamarthaḥ | na hi viṣayo viṣayeṇendriyaṃ vendriyeṇāvagamyate, kintarhi indriyeṇa viṣayo viṣayeṇendriyamiti | nanu yadi viṣayendriyamiteretarasāpekṣaṃ tarhyasya parasparaṃ vibhinnatvāt prajñāyā apyetannimitto vibhedaḥ syāt, tathā ca yathā prajñāyāṃ sarvāṇi bhūtānyekaṃ bhavantīti pratijñā vyāhatā syādityata āha, no etannānā etat praṃjñāmātrābhūtamātrārūpaṃ no nānā na bhedavat | nānātvābhāvaṃ pratijñāya tadupapādayituṃ dṛṣṭā-

3.7.5

ntamāha, tat tatra yathā dṛṣṭānte rathasya rathacakrasya atop-line broken?reṣu nābhipratiṣṭhiteṣu tīkṣṇāgreṣu kāṣṭheṣu nemiḥ arebhyo bahirdeśavarti varttulaṃ kāṣṭhaṃ arpitaḥ, arpitā arādhārā varttata ityarthaḥ | nābhau antaḥkāṣṭhe akṣādhāracchidravati varttule, arāḥ dīrghāṇi tīkṣṇāni kāṣṭhāni, arpitāḥ pratiṣṭhitāḥ, evameva tadvadeva na tvanyathā, etāḥ upalabhyamānāḥ bhūtamātrāḥ viṣayāḥ nemisyānīyāḥ prajñāmātrāsu indriyeṣu arasthānīyeṣu arpitāḥ pratiṣṭhitāḥ, prajñāmātrāḥ indriyāṇyagnibhūtāni prāṇe mukhanāsikāsañcāriṇi nābhisthānīye arpitāḥ pratiṣṭhitāḥ | sa prāṇopādhikaḥ, eṣaḥ prajñātmakadhīvṛttau pratiphalitaḥ, prājñaḥ prajñayā nityayā svayaṃprakāśayā yuktaḥ, ātmā asmatpratyayavyavahārayogyaḥ, ānandaḥ sukhaikasvabhāvaḥ, ajaraḥ jarārahitaḥ, amṛtaḥ maraṇarahitaḥ svayaṃprakāśavijñānānandātmasvarūpaḥ sarvvavikriyāśūnya ityarthaḥ | nanvevaṃrūpasyāpi sādhvasādhukarmmabhyāmadhikanyūnatve syātāṃ samudrasyevendūdayāstamayābhyāmityata āha, na sādhunā karmaṇā bhūyān sādhunā śā-

3.7.6

stravihitena karmaṇā puṇyarūpeṇa na bhūyān nādhiko bhavatīti śeṣaḥ | no eva naiva asādhunā śāstrapratiṣiddhena karmaṇā kanīyān kaniṣṭho nyūna ityarthaḥ, bhavatīti śeṣaḥ | ayamarthaḥ | vikriyāvato hyatiśayo dṛṣṭaḥ samudrādeḥ, na tu viparīttasya gagane taddarśanāditi | sādhvasādhukarmaṇī enaṃ na spṛśata ityasminnarthe hetumāha, eṣa hyeva hi yasmādeṣa eva prāṇa prajñopādhikaḥ eva nānyaḥ, enaṃ śarīrādyātmatvābhimāninaṃ sādhu karma śāstravihitaṃ karma dharmarūpaṃ kārayati anicchantamapi anuṣṭhāpayati, bhūtamiva kasyaciccharīra āviṣṭaṃ svayaṃ nirvyāpāraṃ sat śarīrābhimāninaṃ vividhān vyāpārān kārayati, taṃ enaṃ prakṛtaṃ vakṣyamāṇaṃ yaṃ prasiddhaṃ svargārthinaṃ amvānunaiṣati ātmānamanu paścādātmanantānnuneṣati ninīṣate ūrddhaṃ netumicchatītyarthaḥ | eṣa u eva api ukta eva natvanyaḥ, enaṃ śarīrādyabhimāninaṃ asādhu karma śāstraniṣiddhaṃ karma pātakarūpaṃ kārayati anicchantamapyanuṣṭhāpayati taṃ priyasukhamanarthārthinaṃ yaṃ prasiddhaṃ pātakinaṃ ebhyaḥ pratyañcebhyaḥ lokebhyaḥ manuṣyādinivāsebhyaḥ nunutsate ninīṣate

Linked texts (1)