Pramāṇa · Search · About · API

Kauṣītaki Upaniṣad 4.19

Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 4.19

Language
Sanskrit

4.19.1

taṃ hovācājātaśatruḥ, taṃ prāṇātmavādinaṃ bālākiṃ, vyākhyātamanvat | rājoktimāha, ka kutra eṣaḥ prāṇādyatiriktaḥ śayānaḥ, etat sarvacaitanyaśūnyaṃ yathā tathā, bālāke he bālāke puruṣaḥ cetanaḥ prāṇādīnāṃ svāmī aśayiṣṭa śayanamakarot, kva kasmin pradeśe etat uktaṃ śayanaṃ abhūt jātaṃ | ekaḥ praśnaḥ puruṣaviṣaye, aparo'vasthāviṣaye | puruṣaśayanayordeśaṃ pṛṣṭvā puruṣasyāgamanadeśaṃ pṛcchati, kutaḥ kasmāddeśāt etat jāgaraṇaṃ prati etadāgamanaṃ vā, āgāt āgatavān, yutirvicāraṇārthā vicāryā kathayetyarthaḥ | iti anena . prakāreṇa praśnamakaroditi śeṣaḥ | tata u api tadrājñā pṛṣṭaṃ, ha kila bālākiḥ balākasyāpatyaṃ na vijajñe na vijñātavān |

4.19.2

taṃ ajñātasvapraśnaṃ bālākiṃ hovācājātaśatruḥ yatraiṣa etadākāke puruṣo'śayiṣṭa yannaitadabhūdyata etadāgāt vyākhyātaṃ | kimaḥ sthale yado'vasthāne viśeṣaḥ | svayaṃ taṃ deśamāha rājā, hitā nāma prāṇināṃ hitakaraṇāddhitā ityabhidhānāḥ, hṛdayasya hṛdayapuṇḍarīkasambandhinyo hṛdayapuṇḍarīkānnirgatā ityarthaḥ, nāḍyaḥ śirāḥ hṛdayāt hṛdayapuṇḍarīkānnirgatya purotataṃ śrāntaṃ hṛdayaveṣṭanaṃ abhitanvanti sarvataḥ prakarṣeṇa vistārayanti veṣṭayantītyarthaḥ | tadyathā yāvatparimāṇamityarthaḥ, sahasradhā keśo vipanitaḥ bālaḥ sahasraprakāreṇa vividhaṃ <sup †</sup patitaḥ, keśasya sahasrāṃśa ityarthaḥ | tāvat tatparimāṇāḥ aṇvyaḥ sūkṣmāḥ, piṅgalasya citravarṇasya aṇimnā aṇuttamena rasenātisūkṣmeṇetyarthaḥ, tiṣṭhanti pūrṇā vartante | sāmānyato varṇamuktā viśeṣato varṇanāha, śuklasya śvetasya, aṇimneti sarveṣu varṇeṣvanuvartate, kṛṣṇasya kālasya pītasya suvarṇavarṇasya lohitasya raktasyetyevaṃprakārasya varṇāntarasyāpyaṇimnā rasena pūrṇāstiṣṭhanti | tāsu hṛdayaveṣṭanapurī tatpratiṣṭhitāsu hṛdayagamanamārgabhūtāsu sāmīpyena tadā bhavati tasmin śayanakāle vartate | svapne nāḍīṣu vartamānaśca bhavatītyarthaḥ | svapnasthāna-

4.19.3

mabhidhāyaṃ suṣuptasthānaṃ sajāgaraṇamāha, yadā yasmin kāle suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyatyathāsmin prāṇa evaikadhā bhavati, tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti, cakṣuḥ sarvaiḥ rūpaiḥ sahāpyeti, śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti, manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti, sa yadā pratibudhyate yathāgnervisphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devāḥ devebhyo lokāḥ vyākhyātaṃ | ayamarthaḥ | nāḍīdvārā purītaddeṣṭane'nekanāḍīkāraṇe hṛdayapuṇḍarīke sthitākāśāntarvartikriyāśaktyupādhauvānandātmani suṣuptiṃ prāpya tata eva jāgaraṇamāgacchati yaḥ so'pagatādhārādheyabhedo brahmaśabdābhidheyaḥ na tu bhavadabhimataḥ prāṇādiradhidaivatamadhyātmaṃ ceti | kathamasau brahmaśabdābhidheya upalabdhuṃ śakyate iti bālākerhṛdayagatāmāśaṅkāmapākariṣyan dṛṣṭāntapuraḥsaramāha, tat tatra upalabdhau dṛṣṭāntaḥ yathā dṛṣṭānte kṣuraḥ tīkṣṇāgraḥ prasiddhaḥ kṣaurakarmaṇi kṣuradhāne kṣuro dhīyate yasmin pātre tat kṣuradhānaṃ tasmin avahitaḥ prakṣiptaḥ syāt bhavet | ayaṃ hṛdayapuṇḍarīke śarīraikadeśe tadupalabdhau dṛṣṭāntaḥ | idānīṃ sarvaśarīre upalabdhyarthadṛṣṭāntamāha, viśvambharo vā viśvambharo'gniḥ vāśabdo dṛṣṭāntāntare, viśvambharakulāye agninauḍe araṇyādau, evameva ane-

4.19.4

naiva prakāreṇa eṣaḥ brahma te bravāṇīti yo bhavatā prakṛtaḥ prājñaḥ nityaḥ svayaṃprakāśaḥ prajñāyuktaḥ ātmā asmatpratyayavyavahārayogyaḥ, idaṃ ‡śarīraṃ imaṃ śarīre bhavaṃ, etaccharīraṃ sendriyamityarthaḥ, ātmānaṃ ātmaśabdapratyayālambanaṃ anupraviṣṭaḥ sṛṣṭimanu praveśaṃ kṛtavān | praveśāvadhimāha, ālomabhya ānakhebhyaḥ lomanakhaparyantaṃ, nakhāgraśarīrabahirgatakeśāmuktā samagra śarīra ityarthaḥ | svapnasuṣuptijāgaraṇeṣu prāṇādyatiriktamātmānamabhidhāya tasya ca sarvasmin śarīre hṛdaye ca sāmānyaviśeṣābhyāṃ vyāptiṃ, idānīṃ tasyaiva śarīraṃ vivakṣurdṛṣṭāntapuraḥsaramāha, taṃ ālomabhyaḥ ānakhebhyaḥ śarīre sāmānyaviśeṣābhyāṃ praviṣṭaṃ etaṃ buddhisākṣiṇaṃ ātmānaṃ asmatpratyayavyavahārayogyamānandātmānaṃ ete apagatādhidaivabhedā adhyātmapratyañcā iva ātmānaḥ vāgādyāḥ anvavasyanti ātmano niścayamanu paścānniścinvanti | tatra dṛṣṭāntamāha, yathā dṛṣṭānte śreṣṭhinaṃ śreṣṭhaḥ śreṣṭhatvaṃ pradhānatvaṃ saḥ guṇo yasyāsti saḥ śreṣṭho, taṃ prādhānyavantaṃ kuṭumbinamityarthaḥ, svāḥ svasambandhino jñātyupalakṣitā upajīvakāḥ anvavasyantotyanuvartate | niścaye

4.19.5

prādhānyamuktvā bhoge'pi prādhānyaṃ vaktuṃ dṛṣṭāntamāha, tat tatra bhogaprādhānye dṛṣṭāntaḥ, yathā dṛṣṭānte śreṣṭho kuṭumbī svaiḥ jñātyādibhiḥ saha bhuṅkte annamatti, yathā vā yadvat, vāśabdaḥ prakārāntareṇa dṛṣṭāntārthaḥ, śreṣṭhinaṃ pradhānakuṭumbinaṃ dravyadvārā annamiva svāḥ jñātyādyāḥ bhuñjate adanti, evameva anenaiva prakāreṇa na tvanyena, eṣaḥ prājña ātmā vyākhyātaṃ, jñānakriyāśaktyupādhirityarthaḥ, etaiḥ pratiprāṇivyavasthitaiḥ ātmabhiḥ ahañchabdapratyayālambanaiḥ vāgādibhiḥ saha bhuṅkte atti | athavā dṛṣṭāntadārṣṭāntikayostṛtīyā karaṇārthā | na hi nirmanuṣyasya kuṭumbino dravyavato'pi bhogaḥ sambhavati parairdravyāpahārādeḥ sambhavāt | evamasaṅgodāsīnasya citisvabhāvasyātmano'pi vinā karaṇādikaṃ na bhogaḥ, yathā śreṣṭhī svaiḥ vyākhyātaṃ, utpanne kārye pradhānakuṭumbī yena prakāreṇa svairjñātiprabhṛtibhiḥ saha paryālocyānvavasyati, evametairātmabhirayamātmeti bahiraivāvagantavyaṃ | tametamātmānamityasya prapañcārthamāha, evaṃ vai anenaiva yathā śreṣṭhinaṃ svā iti vakṣyamāṇenaiva prakāreṇa taṃ indriyāṇāmadhiṣṭhātāraṃ ātmānameta ātmāno-

4.19.6

'nvavasyanti yathā śreṣṭhinaṃ svāḥ, vyākhyātaṃ | atrādyantaparyāyayoḥ sāmānyaviśeṣābhyāṃ punaruktiparihāraḥ | athavā yathā vā śreṣṭhinaṃ svā ityasya dārṣṭāntika evaṃ vā ityādi, na hyātmano niścayamanantareṇānyo bhogaḥ kartuṃ śakyaḥ, asmin pakṣe yathā śreṣṭhī svaiḥ yathā śreṣṭhinaṃ svā iti vacanadvayaṃ nigamanārthatvena vyākhyeyaṃ | athavā niścayo'dhyātmako bhavati, āpatkālīno'nāpatkālīnaśca | tatrāpatkālīnaḥ pradhānabuddhyanusārī yathā rājabuddhyanusārī niścayo mṛgayāyāṃ mantriṇāṃ, tādṛśaṃ hṛdi vidhāya tametamātmānamiti prathamamuktaṃ | §anāpatkālīnastu bandhubhiḥ saha kuṭumbinaḥ kuṭumbinā saha bandhūnāñca vicārya bhavati, tādṛśamaṅgīkṛtyoktaṃ yathā śreṣṭho svairevaṃ vā ityādi, asmin pakṣe yathā vā śreṣṭhinaṃ svā bhuñjata ityasya evamātmānaṃ prāṇā bhuñjata itīdaṃ bahirevāvagantavyaṃ | asyātmano jñāne kasya kiṃ phalaṃ jātamiti bālākiśaṅkāṃ vyāvartayitumajātaśatrurāha, saḥ prasiddhaḥ pratarddanasya guruḥ yāvat yāvantaṃ kālaṃ ha kila śrutamasmābhiḥ

4.19.7

pūrvaibhya ityarthaḥ, vai prasiddhaḥ prajāpatiśiṣyaḥ ekādhikaśatavarṣabrahmacārī brahmavidyārthaṃ, indraḥ paramaiśvaryasampannastrilokīpatiḥ, etaṃ mayoktaṃ sarvendriyopajīvyaṃ ātmānaṃ ānandātmānaṃ na vijajñe viśeṣeṇāyamasāviti na jñātavān | tāvat tāvantaṃ kālaṃ etaṃ ātmajñānaśūnyamindraṃ asurāḥ śāstraniṣiddhārthapravṛttā vāgādayo virocanādayo vā abhibabhūvuḥ abhibhavaṃ parābhavaṃ cakruḥ | so'surairabhibhūtaḥ yadā yasmin kāle, ya ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ so'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ sa sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmān yastamātmānamanviṣya vijānātīti prajāpativākyaṃ sabhāyāṃ kenāpi prakāreṇa śrutānantaraṃ vijajñau, ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyata ityādeḥ prajāpaterupadeśādviśeṣeṇāyamasāviti jñātavān sākṣātkṛtavān ityarthaḥ | atha tadā hatvā nipātya asurān śāstraniṣiddhapravṛttān vāgādīn virocanādīn vā vijitya vijayaṃ prāpya trilokīṃ svādhīnāṃ vidhāyetyarthaḥ| sarveṣāṃ nikhi-

Linked texts (1)