Kaushitakopanishad 2

Kauṣītakopaniṣad 2

Language: Sanskrit

2.1

ityāraṇyake kauṣītakibrāhmaṇopaniṣadi prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ
prāṇo brahmeti ha smāha kauṣītakistasya ha vā etasya
prāṇasya brahmaṇo mano dūtaṃ cakṣurgoptṛ śrotraṃ saṃśrāvayitṛ
vāk pariveṣṭrī sa yo ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo mano
dūtaṃ veda dūtavān bhavati yaścakṣurgoptṛ goptṛmān bhavati
yaḥ śrotraṃ saṃśrāvayitṛ saṃśrāvayitṛmān bhavati yo vācaṃ
pariveṣṭrīṃ pariveṣṭrīmān bhavati tasmai vā etasmai prāṇāya
brahmaṇe etāḥ sarvā devatā ayācamānāya baliṃ harantyevaṃ
haivāsmai sarvāṇi bhūtānyayācamānāyaiva baliṃ haranti
ya evaṃ veda tasyopaniṣanna yācediti tadyathā grāmaṃ
bhikṣitvā'labdhopaviśennāhamato dattamaśnīyāmiti ta
evainamupamantrayante ye purastāt pratyācakṣīranneṣa dharmo
'yācato †bhavatyanvadāstvevainamupamantrayante dadāma ta
iti

2.2

prāṇo brahmeti ha smāha paiṅgyastasya vā etasya prāṇasya brahmaṇo vāk parastāccakṣurārundhe‡ cakṣuḥ parastācchrotramārundhe śrotraṃ parastānmana ārundhe manaḥ
parastāt prāṇa ārundhate tasmai vā etasmai prāṇāya brahmaṇe etāḥ sarvā devatā ayācamānāya baliṃ harantyevaṃ
haivāsmai sarvāṇi bhūtānyayācamānāyaiva baliṃ haranti ya
evaṃ veda tasyopaniṣanna yācediti tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā'labdhvopaviśennāhamato dattamaśnīyāmiti ta evainamupamantrayante ye purastāt pratyācakṣīranneṣa dharmo'yācato bhavatyanadāstvevainamupamantrayante dadāma ta iti

2.3

ayāta ekadhanāvarodhanaṃ yadekadhanamabhidhyāyāt
paurṇamāsyāṃ vāmāvāsyāyāṃ vā śuddhapakṣe vā puṇye nakṣatra
eteṣāmekasmin parvaṇyagnimupasamādhāya parisamūhya
paristīrya paryukṣya dakṣiṇaṃ jānvācya sruveṇājyāhutījuhoti vāṅnāma devatāvarodhanī sā me'muṣbhādidamavarundhyāttasyai svāhā prāṇo nāma devatāvarodhanī sā me
'muṣbhādidamavarundhyāttasyai svāhā cakṣurnāma devatākarodhanī sā me'muṣbhādidamavarundhyāttasyai svāhā śrotraṃ
nāma devatāvarodhanī sā me'muṣbhādidamavarundhyāttasyai
svāhā mano nāma devatāvarodhanī sā me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā prajñā nāma devatāvarodhanī sā me
'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhetyatha dhūmagandhaṃ prajighrāyājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhipravrajyārthaṃ
brūyāddūtaṃ vā prahiṇuyāllabhate haiva

2.4

athāto daivaḥ smaro yasya priyo bubhūṣedyasyai vā
yeṣāṃ vā yāsāṃ vaiteṣāmevaikasmin parvaṇyetyataivāvṛtāaitā
āājyāhutīrjuhoti vācaṃ te mayi juhomyasau svāhā
prāṇaṃ te mayi juhomyasau svāhā cakṣuste mayi juhomyasau svāhā śrotraṃ te mayi juhomyasau svāhā manaste mayi juhomyasau svāhā prajñāṃ te mayi juhomyasau
svāhetyatha dhūmagandhaṃ prajighrāyājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācayaṃmo'bhipravrajya saṃsparśaṃ jigamiṣedapi vātāhā tiṣṭhet sambhāṣamāṇaḥ priyo haiva bhavati smaranti
haivāsya

2.5

athātaḥ saṃyamanaṃ prārtarddanamāntaramagnihotramityācakṣate yāvadvai puruṣo bhāṣate na tāvat prāṇituṃ śaknoti prāṇaṃ tadā vāci juhoti yāvadvai puruṣaḥ prāṇiti
na tāvadbhāṣituṃ śaknoti vācaṃ tadā prāṇe juhotyete
anante amṛte āhutī jāgracca svapaṃśca santataṃ juhotyatha yā anyā āhutayo'ntavatyastāḥ karmamayyo hi
bhavanti taddha smaṃtat pūrve vidvāṃso'gnihocaṃ na juhavāñcakruḥ

2.6

sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāyābhyarcanta tadyajurityupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya yujyante tatsāmetyupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya sannamante
tacchrirityupāsīta tadyaśa ityupāsīta tanteja ityupāsīta tadyathaitacchrīmattamaṃ yaśasvitamaṃ tejasvitamamiti
śastreṣu bhavatyevaṃ haiva sa sarveṣu bhūteṣu śrīmattamo yaśasvitamastejasvitamo bhavati ya evaṃ veda tadetadaiṣṭikaṃ
karmamayamātmānamadhvaryuḥ saṃskaroti tasmin yajurmayaṃ pravayati yajurmaye ṛṅmayaṃ hotā ṛṅmaye sāmamayamudgātā
sa eṣa trayyai vidyāyāḥ ātmaiṣa u evaitadindrasyātmā†
bhavati ya evaṃ veda

2.7

athātaḥ sarvajitaḥ kauṣītakestrīṇyupāsanāni bhavanti sarvajiddha sma kauṣītakirudyantamādityamupatiṣṭhate
yajñopavītaṃ kṛtvodakamānīya triḥ prasicyodapātraṃ vargo
'si pāpmānaṃ me vṛṅ‌dhītyetayaivāvṛtā madhye santamud‌vargo
'si pāpmānaṃ ma ud‌vṛṅ‌dhītyetayaivāvṛtāstaṃ yantaṃ saṃvargo
'si pāpmānaṃ me saṃvṛṅ‌dhīti tadyadahorātrābhyāṃ pāpamakarot saṃ tadvṛṅkte tayo evaivaṃ vidvānetayaivāvṛtādityamupatiṣṭhate yadahorātrābhyāṃ pāpaṃ karoti saṃ tadvṛṅkte

2.8

atha māsi māsryamāvāsyāyāṃ vṛttāyāṃ paścāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivāvṛtā haritatṛṇe vā pratyasyati yanme susīmaṃ hṛdayaṃ divi candramasi śritaṃ manye
'haṃ māṃ taddidvāṃsaṃ māhaṃ putryamaghaṃ rudamiti na hyasmāt
pūrvāḥ prajāḥ maitīti nu jātaputrasyāthājātaputrasyāpyāyakha sametu te saṃ te payāṃsi samu yantu vājā yamādityā aṃśumāpyāyayantītyetāstisra ṛco japitvā
māsmākaṃ prāṇena prajayā paśubhirāpyāyayiṣṭhāḥ yo'smān dveṣṭi yañca vayaṃ dviṣmastasya prāṇena prajayā paśubhirāpyāyayasvendraindrīmāvṛtamāvarta ādityasyāvṛtamanvāvarta iti dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate

2.9

atha paurṇamāsyāṃ purastāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivāvṛtā somo rājāsi vicakṣaṇaḥ pañcamukho'si prajāpatirbrāhmaṇasta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena
rājño'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru rājā ta ekaṃ
mukhaṃ tena mukhena viśo'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru
śyenasta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena pakṣiṇo'tsi tena mukhena
māmannādaṃ kurvvagniṣṭa ekaṃ mukhaṃ tenemaṃ lokamatsi tena
mukhena māmannādaṃ kuru tvayi pañcamaṃ mukhaṃ tena mukhena
sarvāṇi bhūtānyatsi tena mukhena māmannādaṃ kuru māsmākaṃ prāṇena prajayā paśubhirapakṣeṣṭhā yo'smān dveṣṭi
yañca vayaṃ dviṣmastasya prāṇena prajayā paśubhirapakṣīyasveti daivīmāvṛtamāvartaṃ ādityasyāvṛtamanvāvarta iti
dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate

2.10

atha saṃveśana jāyāyai hṛdayamabhimṛśet yatte susīme
hṛdaye śritamantaḥ prajāpatau tenāmṛtatvasyeśāne mā tvaṃ
putryamaghaṃ nigā iti na hyasyāḥ pūrvāḥ prajāḥ praitīti

2.11

atha proṣyāyan putrasya mūrdhānamabhijivyet | aṅgādaṅgātsambhavasi hṛdayādadhijāyase | ātmā vai putra nāmāsi sa jīva śaradaḥ śatamiti nāmāsya dadhātyaśmā
bhava paraśurbhava hiraṇyamastṛtaṃ bhava tejo† vai putra nāmāsi
sa jīva śaradaḥ śatamiti nāmāsya gṛhṇātyathainaṃ parigṭahnāti yena prajāpatiḥ prajāḥ paryagṛhlāttadariṣṭyai tena tvā
parigṛhlāmyasāvityathāsya dakṣiṇe karṇe japatyasmai prayandhi maghavannṛjīṣinnindra śreṣṭhāni draviṇāni dhehīti
savye mā chettā mā vyathiṣṭhāḥ śataṃ śarada āyuṣo
jīvasva putra te nāmnā mūrddhānamabhijiyāmīti cirasya
mūrddhānamabhijivret gavāṃ tvā hiṅkāreṇābhihiṅkaromīti cirasya mūrddhānamabhihiṅkuryyāt

2.12

athāto daivaḥ parimara etadvai brahma dīpyate yadagnirjvalatyathaitanmriyate yanna jvalati tasyādityameva tejo
gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yadādityo
dṛśyate'thaitanmriyate yanna dṛśyate tasya candramasameva
tejo gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yaccandramā dṛśyate'thaitanmriyate yanna dṛśyate tasya vidyutameva
tejo gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yadidyudvidyotate'thaitanmriyate yanna vidyotate tasyā diśa eva
tejo gacchati vāyuṃ prāṇastā vā etāḥ sarvā devatā
vāyumeva praviśya vāyau mṛtvā na mṛcchante tasmādeva
punarudīrata ityadhidaivatamathādhyātmaṃ

2.13

etadvai brahma dīpyate yadvācā vadatyathaitanmriyate yanna
vadati tasya cakṣureva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai
brahma dīpyate yaccakṣuṣā paśyatyathaitanmriyate yanna paśyati tasya śrotrameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai
brahma dīpyate yacchrotreṇa śṛṇotyathaitanmriyate yanna
śṛṇoti tasya mana eva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa
etadvai brahma dīpyate yanmanasā dhyāyatyathaitanmriyate yanna
dhyāyati tasya prāṇameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇastā
vā etāḥ sarvā devatāḥ prāṇameva praviśya prāṇe mṛtvā na
mṛcchante tasmādeva punarudīrate tadyadi ha vā evaṃ vidvāṃsamubhau parvatāvabhipravartteyātāṃ dakṣiṇaścottaraśca tustūrṣamāṇau na hainam̐ stṛṇvīyātāmatha ya enaṃ diṣanti yāṃśca
svayaṃ dveṣṭi ta evainaṃ parimriyante

2.14

athāto niḥśreyasādānametā ha vai devatā ahaṃśreyase vivadamānā asmāccharīrāduñcakramustaddhāprāṇat śuṣkaṃ dārubhūtaṃ śiṣye'thainadvāk praviveśa tadvācāvadacchiṣya evāyainaccattuḥ praviveśa taddhāṃcā vadaccattuṣā
paśyacchiṣya evāyainacchrocaṃ praviveśa taddhācā vadaccakṣuṣā
paśyacchrotreṇa śṭaṇvacchiṣya evāyainanmanaḥ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchrotreṇa śṭaṇvanmanasā dhyāyacchiṣya
evāyainatprāṇaḥ praviveśa tattata eva samuttasthau tā vā
etāḥ sarvā devatāḥ prāṇe niḥśreyasaṃ viditvā prāṇameva
prajñātmānamabhisambhūya sahaivaitaiḥ sarvvairasmāccharīrāduccakramuste vāyupraviṣṭā ākāśātmānaḥ svaroyustatho
evaivaṃ vidvān prāṇe niḥśreyasaṃ viditvā prāṇameva
prajñātmānamabhisambhūya sahaivaitaiḥ sarvvairasmāccharīrādutkrāmati sa vāyupraviṣṭa ākāśātmā svareti sa
†tadgacchati yaccaite devāstatprāpya yadamṛtā devāstadamṛto bhavati ya evaṃ vedaṃ

2.15

athātaḥ pitāputrīyaṃ sampradānamiti cācakṣate
pitā putraṃ preṣyannāhvayati navaistṛṇairagāraṃ saṃstīryāgnimupasamādhāyodakumbhaṃ sapātramupanidhāyāhatena vāsasā sampracchannaḥ † pitā śeta etya putra upariṣṭādabhinipadyata indriyairindriyāṇi saṃspṛśyāpi ‡vāsmā āsīnāyābhimukhāyaiva sampradadyādathāsmai samprayacchati vācaṃ me
tvayi dadhānīti pitā vācaṃ te mayi dadha iti putraḥ
prāṇaṃ me tvayi dadhānīti pitā prāṇaṃ te mayi dadha
iti putraścakṣurme tvayi dadhānīti pitā cakṣuste mayi
dadha iti putraḥ śrotraṃ me tvayi dadhānīti pitā śrotraṃ
te mayi dadha iti putro'nnarasānme tvayi dadhānīti
pitānnarasāṃste mayi dadha iti putraḥ karmāṇi me tvayi
dadhānīti pitā karmāṇi te mayi dadha iti putraḥ
sukhaduḥkhe me tvayi dadhānīti pitā sukhaduḥkhe te mayi
dadha iti putraḥ śrānandaṃ ratiṃ prajātiṃ me tvayi dadhānīti pitānandaṃ ratiṃ prajātiṃ te mayi dadha iti putra
ityāṃ me tvayi dadhānīti pitetyāṃ te mayi dadha iti
puco mano me tvayi dadhānīti pitā manaste mayi
dadha iti putraḥ prajñāṃ me tvayi dadhānīti pitā prajñāṃ
te mayi dadha iti puco yadyu vā upābhigadaḥ syāt
samāseneva brūyātprāṇānme tvayi dadhānīti pitā
prāṇāṃste mayi dadha iti puco'tha dakṣiṇāradupaniṣkrāmati taṃ pitānumantrayate yaśo brahmavarcasaṃ kīrtistvā juṣatāmityathetaraḥ savyamanvaṃsamabhyavekṣate pāṇināntarddhāya vasanāntena vā pracchādya svargān lokān
kāmānāpnuhīti sa yadyagadaḥ syātputrasyaiśvarye pitā
vaset pari vā vrajedyadyu vai preyāttathathavainaṃ samāpayeyuryathā samāpayitavyo bhavati yathā samāpayitavyo
bhavati

Kaushitakopanishad 2

Linked texts (10)