Kena Upanishad 2.5
Kenaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.5
- Language
- Sanskrit
2.5
iti yāvat tataśca niṣpannayā vidyayā'mṛtatvamaśnute |
yadvā - bodhaḥ budhyamānaṃ vastu karmaṇi ghañ, bodhe bodhe pratibodham, pratibodhaṃ viditaṃ pratibodhaviditam - prativedyaṃ yena brahmasvarūpaṃ viditam ityarthaḥ | sarvaśarīratvāt brahmaṇaḥ prativedyam jyotīṃṣi viṣṇurbhuvanāni viṣṇuḥ (vi.pu. 2-12-38) iti nyāyena2 yena viditaṃ tena brahma matam iti bhāvaḥ |
iha cedavedīdatha satyamasti
na cedihāvedīnmahatī vinaṣṭiḥ |
bhūteṣu bhūteṣu vicitya dhīrāḥ
pretyāsmāllokādamṛtā bhavanti ||
2.5.p1
[ brahmavijñānaṃ mokṣasādhanam ]
2.5.p2
pra.dī.- etādṛśabrahmavijñāne tvarā kartavyā ityāha - iha cedavedīt iti | iha - asminjanmani; brahma, avedīccet - jñātavām̐ścet atha etajjanmānantarameva asti - sambhavati; brahmalokasthitiḥ sambhavati, satyam | iha -asminjanmani nāvedīccet - brahma na jñātavām̐ścet mahatī vinaṣṭiḥ - mahān ātmavināśo1 bhavati | atha, dhīrāḥ - vidvāṃsaḥ bhūteṣu bhūteṣu - sarvabhūteṣu vidyamānaṃ paramātmānaṃ vicintya2 - svetarasamastavastuvilakṣaṇam iti vicintya - dhyātvā, asmāllokāt - etallokāt pretya arcirādimārgeṇa paramātmānaṃ pretya - prāpya ityarthaḥ | amṛtāḥ bhavanti - muktā bhavanti ityarthaḥ |
2.5.p3
[ brahmaṇaḥ ihaiva avaśyavedyatvam ]
2.5.p4
pra. - tādṛśabrahmajñāne tvarām utpādayati - iha cedavedidatha satyamasti; na cedihāvedīt, mahatī vinaṣṭiḥ | ihaiva janmani, brahma jñātavāṃścet , atha - samanantarameva asti - san bhavati | satya (atra) jñānābhāve ātmano'sattā bhavati; asanneva sa bhavati asat brahmeti veda cet | asti brahmeti cedveda santamenaṃ tato viduḥ (tai.ā.6) iti śrutyanurodhāt iti draṣṭavyam | bhūteṣu bhūteṣu vicitya dhīrāḥ pretyāsmāllokādamṛtā bhavanti | bhūteṣu bhūteṣu - sarvabhūtasthaṃ paramātmānaṃ 1prajñāśālinaḥ1 svetarasamastavilakṣaṇatvena nirdhārya, asmāllokāt - arcirādimārgeṇa paramātmānaṃ prāpya muktā bhavanti, ityarthaḥ |
2.5.p5
ā.bhā. - nanu evamuktā paramātmasvarūpasākṣātkariṇī vidyā kadā sampādanīyā ityatra gururāha - iha cedavedīdatha iti |
2.5.p6
[ vidyāyāḥ adyaiva saṃpādyatvam ]
2.5.p7
iha janmani śastrādhikāravati brāhmaṇādiśarīre sati yadi avedīt - jñātavān ; brahmeti śeṣaḥ, cet, atha tadā satyam - avinaśvaraṃ brahmavidyāphalasvarūpam asti - vartate, brahmaprāptiḥ niścita iti bhāvaḥ | iha - brāhmaṇādijanmani na avedīt - brahmajñānavān nābhūt cet, tadā mahatī vinaṣṭiḥ | - mahānanarthaḥ ; 2saṃsārākūpāra2caṃkramaṇasvarūpaḥ bhavet | ataḥ brāhmaṇādiśarire vidyāprāptiyogye prāpte sati, sadya eva brahmavijñānāya yatanīyam , vilambo na kārya iti bhāvaḥ | pūrva mantroktapratibodhaśabdārthaṃ darśayati - bhūteśu bhūteṣu - sarvabhūteṣu 3pratibodham3 ityarthaḥ, sthitaṃ brahma vicintya tebhyo vilakṣaṇatvena 4avadhārya4 āmaraṇaṃ 5smāraṃ smāraṃ5 dhīrāḥ - buddhimantaḥ , buddhistu atra vedane brahmaprāptiḥ avedane mahā'narthaḥ iti vivekarūpā; tena īdṛśavivekavantaḥ janāḥ, asmāt lokāt - śarīrāt pretya - śatādhikayā mūrdhanyanāḍyā nirgatya amṛtā - muktā bhavanti - 6deśaviśeṣaviśiṣṭaṃ6 paramapuruṣaṃ prāptā bhavanti iti yāvat |
2.5.p8
[ asmin janmani brahmajñāne phalam ]
2.5.p9
su - iha - prāpte śāstrādhikārayogye'sminneva janmani, avedīccet, atha - anupadam ,satyamasti - anaśvaraṃ phalamasti | nāvedīccinmahatī vinaṣṭiḥ - mahān anarthaḥ , saṃsāranirayapāta eva | dhiyā ramanta iti dhīrāḥ - ātmatattvavedanaśīlāḥ | bhūteṣu bhūteṣu - pratibhūtamantaryāmitayā sthitam, vicintya - tebhyo vilakṣaṇatvena avadhārya asmāllokāt pretya - nirgatya, niḥśeṣaṃ vinaṣṭapāpāḥ prākṛtam imaṃ lokaṃ samatikramya, deśaviśeṣaṃ prāpya amṛtā bhavanti muktā bhavanti |
2.5.p10
dvitīyakhaṇḍaḥ samāptaḥ
Linked texts (1)
- Kenopaniṣad — Sanskrit