Maitrayaniya Upanishad 3.4
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 3.4
- Language
- Sanskrit
3.4
vā māse sati mūtradvāreṇa yonirandhreṇa niṣkrāntamevaṃvidhamidaṃ śarīraṃ prasiddhamityarthaḥ | avanaddhaṃ pihitaṃ anyaiścāmayairudaraśūlāpasmārādibhirbahūbhirasaṅkhyātaiḥ, kośo bhāṇḍāgāraṃ, vasu dhanaṃ, prasiddhārthamanyat | nirayarūpe'smin śarīre vivekinābhimāno na kārya ityabhiprāyaḥ |
evaṃ sthūlaśarīre vairāgyāya tatsvabhāvamuktvā sūkṣme'pi śarīre vairāgyāya tatsvabhāvamupanyasyati “athānyatrāpyuktaṃ sammoho 0 tāmasāni” dūti | sammoho viparyayaḥ | tandrī ālasyaṃ | pramādo 'vaśyakarttavyeṣvavadhānaśūnyatā | jarā dehadharmo'pyantaḥkaraṇena jīrṇo'hamityabhimānāt taddharmāntaranukrāntā | kārpaṇyaṃ kṛpaṇatvaṃ satyāṃ sampattau kadaryatā | “ātmānaṃ dharmakṛtyañca putradārāṃśca pīḍayan | devatātithibhṛtyāṃśca sa kadarya iti smṛtaḥ” iti smṛtau kadaryalakṣaṇamuktaṃ, sa eveha kṛpaṇaḥ, tasya bhāvaḥ kārpaṇyamityarthaḥ | nāstikyaṃ āmuṣmike śreyasi niraye vā nāstīti buddhirvedādyanādaraśca | ajñānamapekṣitārthāsphūrttiḥ | pararddhāmasahiṣṇutvaṃ
mātsaryam | naiṣkāruṇyaṃ naiṣṭhuryam | mūḍhatvamavivekitvaṃ vivekarāhityamiti yāvat | ato na mohena paunaruktyam | nirvrīḍatvaṃ akāryakaraṇe'napacapatvam | nirākṛtitvaṃ anavasthitasvabhāvatvam | uddhatatvaṃ sāhaseṣu niḥśaṅkatvam | asamatvaṃ viṣamabuddhitvam | etāni tāmasāni tamoguṇodrekakṛtānītyarthaḥ | anyat prasiddhārtham | rājasānyāha "antastṛṣṇā ॰ āpnotīti" iti | aprāpye'pyarthe'bhilāṣo'ntastṛṣṇā | atastṛṣṇeti pāṭhe ataḥ paraṃ rājasānītyucyanta iti yojyam | snehaḥ putradārādiṣu mamatvābhiniveśaḥ | rāgaḥ teṣvāsaktirātmatvābhimānaḥ | lobho labdheṣu viṣayeṣvalaṃbuddhayabhāvaḥ | hiṃsā parapīḍā | dviṣṭirdveṣaḥ | vyāvṛtatvaṃ vyāvṛtābhiprāyatvaṃ gūḍhābhisandhitvetyarthaḥ | īrṣyā nirarthakasparddhā | kāmyata iti kāmaḥ phalaṃ tadrahitaṃ yathā syāt tathā'sthiratvaṃ, cāñcalyaṃ, nirarthakapravṛttimattvamityarthaḥ | yadvā ākāmamākāmatvaṃ ā samantāt kāmavattvamasampūrṇakāmatvamityarthaḥ, ataevāsthiratvamekasminviṣaye sthairyarāhityatvam | calatvaṃ calacittatvamagāmbhīryamiti yāvat | vyagratvaṃ vyagranitā | dhanavidyādibhiḥ parān jetumicchā jigīṣā | arthasya paśudhanakṣetrāderupārjanaṃ yena kenacanopāyena
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit