Maitrayaniya Upanishad 4.1
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 4.1
- Language
- Sanskrit
4.1
prārthayadhvamiti cennaivaṃ vācamityabhipretyocurasmākaṃ labdhikyāṇāṃ gatirgantavyaṃ sthānaṃ anyā tvadanyā na vidyate'tastvāmeva pṛcchāma ityarthaḥ | yadarthamupasannāḥ tamarthaṃ pṛcchantītyāha "asya ko vidhiḥ 0 hovāceti” iti | asya pratyakṣānubhavasiddhasya bhūtātmano bhūtasaṅghātamātmatvenopagatasya ko vidhirvidhānaṃ kaḥ prakāro yena vidhinā upāyabhūtenedaṃ bhūtātmatvaṃ hitvā vihāya ātmanātmani cidānandasatsvarūpa eva pūrṇātmani sāyorjyaṃ sāyujyaṃ sayugbhāvaṃ bhūtātmatvavilāpanenopaiti nirastopādhitayā svasvarūpe'vatiṣṭheta sa ko vidhistaṃ vidhiṃ no brūhītyuktavanta ityarthaḥ | tān hovācetyuktārthaḥ |
evaṃ pṛṣṭaḥ prajāpatiḥ prathamaṃ vairāgyadāḍhyaya bhūtātmanaḥ svarūpamupanyasyati yasminnāsaktaḥ saṃścidātmā svaṃ rūpaṃ paraṃ padaṃ na jānāti tadidaṃ vicintyatāṃ tāvaditi | “athānyatrā 0 paraṃ padaṃ” iti | asya bhūtātmano yat purā kṛtaṃ tada-
nivartakamityanvayaḥ nāsti nivartakamasyetyanivartakam | purākṛtaṃ puṇyāpuṇyarūpaṃ karma mahānadaugharmaya iva punaḥ punaravicchedena jāyamānaṃ yato bhogena kṣīyamāṇamapi punaḥ punaḥ puṃsāṃ kriyamāṇatvānnodvarteta, ato brahmātmajñānādanyato nivartakamasya nāstītyarthaḥ | tathā ca śrutau [ “sa hīdamannaṃ punaḥ punarjanayate sa hīdamannaṃ dhiyā dhiyā janayate karmabhiryadvaitanna kuryāt kṣīyeta ha”] iti [ “bhidyate hṛdayagranthiḥ” “nānyaḥ panthā vidyate'yanāya”] iti ca | satkarma vā''tmajñānaṃ vā sampādyottare vayasi karmakṣayaṃ kariṣyāmītyāśā na kāryetyāha samudreti | asya bhūtātmano mṛtyorāgamanaṃ maraṇaprāptiḥ samudrasyotsarpato veleva velādhāvanamiva, anicchato'pi durnivāryamasya mṛtyorāga manamityarthaḥ | yāvajjīvati tāvatyapi kāle necchayā puruṣārthasādhanakṣamamityāha sadasaditi | tattatkarmopadarśitāne kasukhaduḥkhabhogavāsanāmayaiḥ pāśairbaddhaṃ nigaḍitaṃ sat paṅguriva gamane saṃsādhanapravṛttāvakṣamamityarthaḥ | tatra hetumāha, yato bandhanasthasya badhyate'sminniti bandhanaṃ bandhanāgāraṃ tatsthasyevāsvātantryamasya bhavatyataḥ paṃgurivākiñcitkaraṃ bhūtātmasvarūpamityarthaḥ | ato'tra viśvāso
na kārya ityarthaḥ | ito'pi na viśvāsaḥ kāryaḥ, yato yamasya daṇḍayiturviṣaye gocare'vasthitasya yathā bahuvidhaṃ bhayaṃ tathā bahubhayāviṣṭā avasthā yasya tattathoktaṃ sarvasmādapi śaṅkitabhayamityarthaḥ | bhūtasaṅghātamabhimanyamānasya vivekodgamo'pi durlabha ityāha madireti | moho'vivekaḥ stabdhatā, pāpmanā pāpagraheṇa gṛhīta iva bhrāmyamāṇaṃ sadaivanāvaśamityarthaḥ | yadvā grahagṛhīta iva pāpmanā pāpena bhrāmyamāṇamiti yojanā | viṣayadaṣṭaṃ vāsanārūpeṇa viṣayairāviṣṭamityarthaḥ | mahānandhakāro yasmiṃstat mahāndhakāraṃ niśīthaṃ tadvadrāgo viṣayāsaktiḥ so'ndhakāra iva hitāhitaprāptiparihāropāyāvaraṇaṃ tenāndhamāvṛtamityarthaḥ | idānīmasmin sattvabuddhirapi na kāryetyāha indrajālamiveti | māyāvinirmitahastyādivad dṛṣṭanaṣṭasvarūpatvānmāyāmayamityarthaḥ | tattvajñānabādhyatvādapi nāsmin sattvamavadheyamityāha svapna iveti | mithyādarśanaṃ bādhyadarśanamityarthaḥ | vimataṃ bādhyajñānapratibhāsaṃ kādācitkatvāt svapnadṛṣṭavadityanumānamuktaṃ bhavati | kadalīgarbhastadantaḥśalākā tadvadidamasāraṃ
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit