Maitrayaniya Upanishad 4
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 4
- Language
- Sanskrit
Contents
4.p1
atha caturthaḥ prapāṭhakaḥ |
4.p2
pūrvasmin prapāṭhake ekasyaiva cidātmano bhūtātmopādhyavivekena saṃsāritvaṃ tadgatāvasthābhiravasthāvattvaṃ nānātvaṃ cetyevamādidoṣasaṃsargo na svataḥ svatastu nirdharmako nityaśuddha eveti pratipāditam | tadetadavadhārya bhūtātmabhāvopamarddena śuddhātmasvabhāvāvāpyupāyaṃ jijñāsavo vālakhilyāḥ pṛcchantītyākhyāyikāmevānusarantī śrutirmokṣasādhanaṃ tattvajñānamantaraṅgavahiraṅgasādhanopetamupadeṣṭuṃ pravarttate | jñātavye hi viṣaye nirddhārite tajjñānopāyajijñāsāvasara iti saṅgatisabhipretya tadarthaṃ gurūpasattiṃ vidadhāti “te ha khalu 0 na vidyatā iti” iti | haśabdaḥ aitihyārthaḥ khaluśabdo vākyālaṅkārārthaḥ | vāvaśabdro'vadhāraṇārthaḥ | ūrddhvaretasaḥ pūrvoktā vālakhilyā ṛṣayaḥ | te ha vismitāḥ, avadhāraṇasyātrānvayaḥ, kimidamadbhutamiva nityaśuddhaścidātmā'smatpratyagātmā sannapi parokṣa iva śuddho'pyaśuddha iva, prakriyo'pi sakriya iveti vismitā eva santaḥ prajāpatiṃ, gurumityadhyāhāraḥ, abhisametyābhimukhena samyagvidhipūrvakametya ūcurūktavantaḥ | he bhagavan te tubhyaṃ namo namanamidamastu tvamanuśādhi śanaiḥ śikṣaya asmākamasmānityarthaḥ | athavāsmāniti padamadhyāharttavyam | anyān
4.1
prārthayadhvamiti cennaivaṃ vācamityabhipretyocurasmākaṃ labdhikyāṇāṃ gatirgantavyaṃ sthānaṃ anyā tvadanyā na vidyate'tastvāmeva pṛcchāma ityarthaḥ | yadarthamupasannāḥ tamarthaṃ pṛcchantītyāha "asya ko vidhiḥ 0 hovāceti” iti | asya pratyakṣānubhavasiddhasya bhūtātmano bhūtasaṅghātamātmatvenopagatasya ko vidhirvidhānaṃ kaḥ prakāro yena vidhinā upāyabhūtenedaṃ bhūtātmatvaṃ hitvā vihāya ātmanātmani cidānandasatsvarūpa eva pūrṇātmani sāyorjyaṃ sāyujyaṃ sayugbhāvaṃ bhūtātmatvavilāpanenopaiti nirastopādhitayā svasvarūpe'vatiṣṭheta sa ko vidhistaṃ vidhiṃ no brūhītyuktavanta ityarthaḥ | tān hovācetyuktārthaḥ |
evaṃ pṛṣṭaḥ prajāpatiḥ prathamaṃ vairāgyadāḍhyaya bhūtātmanaḥ svarūpamupanyasyati yasminnāsaktaḥ saṃścidātmā svaṃ rūpaṃ paraṃ padaṃ na jānāti tadidaṃ vicintyatāṃ tāvaditi | “athānyatrā 0 paraṃ padaṃ” iti | asya bhūtātmano yat purā kṛtaṃ tada-
nivartakamityanvayaḥ nāsti nivartakamasyetyanivartakam | purākṛtaṃ puṇyāpuṇyarūpaṃ karma mahānadaugharmaya iva punaḥ punaravicchedena jāyamānaṃ yato bhogena kṣīyamāṇamapi punaḥ punaḥ puṃsāṃ kriyamāṇatvānnodvarteta, ato brahmātmajñānādanyato nivartakamasya nāstītyarthaḥ | tathā ca śrutau [ “sa hīdamannaṃ punaḥ punarjanayate sa hīdamannaṃ dhiyā dhiyā janayate karmabhiryadvaitanna kuryāt kṣīyeta ha”] iti [ “bhidyate hṛdayagranthiḥ” “nānyaḥ panthā vidyate'yanāya”] iti ca | satkarma vā''tmajñānaṃ vā sampādyottare vayasi karmakṣayaṃ kariṣyāmītyāśā na kāryetyāha samudreti | asya bhūtātmano mṛtyorāgamanaṃ maraṇaprāptiḥ samudrasyotsarpato veleva velādhāvanamiva, anicchato'pi durnivāryamasya mṛtyorāga manamityarthaḥ | yāvajjīvati tāvatyapi kāle necchayā puruṣārthasādhanakṣamamityāha sadasaditi | tattatkarmopadarśitāne kasukhaduḥkhabhogavāsanāmayaiḥ pāśairbaddhaṃ nigaḍitaṃ sat paṅguriva gamane saṃsādhanapravṛttāvakṣamamityarthaḥ | tatra hetumāha, yato bandhanasthasya badhyate'sminniti bandhanaṃ bandhanāgāraṃ tatsthasyevāsvātantryamasya bhavatyataḥ paṃgurivākiñcitkaraṃ bhūtātmasvarūpamityarthaḥ | ato'tra viśvāso
na kārya ityarthaḥ | ito'pi na viśvāsaḥ kāryaḥ, yato yamasya daṇḍayiturviṣaye gocare'vasthitasya yathā bahuvidhaṃ bhayaṃ tathā bahubhayāviṣṭā avasthā yasya tattathoktaṃ sarvasmādapi śaṅkitabhayamityarthaḥ | bhūtasaṅghātamabhimanyamānasya vivekodgamo'pi durlabha ityāha madireti | moho'vivekaḥ stabdhatā, pāpmanā pāpagraheṇa gṛhīta iva bhrāmyamāṇaṃ sadaivanāvaśamityarthaḥ | yadvā grahagṛhīta iva pāpmanā pāpena bhrāmyamāṇamiti yojanā | viṣayadaṣṭaṃ vāsanārūpeṇa viṣayairāviṣṭamityarthaḥ | mahānandhakāro yasmiṃstat mahāndhakāraṃ niśīthaṃ tadvadrāgo viṣayāsaktiḥ so'ndhakāra iva hitāhitaprāptiparihāropāyāvaraṇaṃ tenāndhamāvṛtamityarthaḥ | idānīmasmin sattvabuddhirapi na kāryetyāha indrajālamiveti | māyāvinirmitahastyādivad dṛṣṭanaṣṭasvarūpatvānmāyāmayamityarthaḥ | tattvajñānabādhyatvādapi nāsmin sattvamavadheyamityāha svapna iveti | mithyādarśanaṃ bādhyadarśanamityarthaḥ | vimataṃ bādhyajñānapratibhāsaṃ kādācitkatvāt svapnadṛṣṭavadityanumānamuktaṃ bhavati | kadalīgarbhastadantaḥśalākā tadvadidamasāraṃ
4.2.1
alpopaghātamapyasahamānamityarthaḥ | pratikṣaṇapariṇāmādapyaviśvāsyamityāha naṭa iveti | yadvā nānājātyabhivyañjakakramamabhāvyanekākāraparigrahānnaṭa iva durlakṣyamityarthaḥ | asmin saukumāryasaundaryādibuddhirapi na kāryetyāha citreti | māṃsaśoṇitādibhirbībhatsitatvānna manoramamityarthaḥ | taduktaṃ manunā (a0 6 | 77 ślo0 76|77) | “asthisthūṇaṃ snāyubaddhaṃ māṃsaśoṇitalepanam | carmāvanaddhaṃ durgandhi pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ || jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanamāturam | rajasvalamasanniṣṭhaṃ bhūtāvāsamimaṃ tyajet” || iti | ityatha evamukte'rthe, uktaṃ ślokarūpaṃ vacanamiti śeṣaḥ | śabdasparśādayo hi viṣayā anarthā api martye maraṇadharmiṇi bhūtātmanyarthā iva spṛhaṇīyā ivā''sthitāḥ aṅgīkṛtāḥ na tvete spṛhaṇīyā iti yojanā | kuta ityata āha, bhūtātmā yeṣāṃ sakto yeṣvāsaktastu paramaṃ padaṃ vaiṣṇavaṃ dhāma na smareta nānusandadhītetyarthaḥ | evaṃvidhaṃ bhūtātmanaḥ svarūpaṃ brahmādistambaparyantaṃ samālocya tasminnabhimānastyājyaḥ śreyo'rthinetyabhiprāyaḥ |
4.2.2
tadevaṃ vairāgyāya bhūtātmanaḥ svarūpamupavarṇyedānīmasya tyāgopāyaṃ pṛṣṭamupadiśati “ayaṃ 0 nivartatā iti” iti | asya bhūtātmano'yaṃ vāva ayameva khalu pratividhiḥ pratividhānaṃ pratikriyā bhūtātmatvaprahāṇopāyaḥ | ko'yaṃ yad yo'yaṃ | vedavidyādhigamaḥ, vedadvārā vidyāyā ātmatattvaviṣayāyā adhigamaḥ samyakprāptirityarthaḥ | kathaṃ vidyādhigamo vedādityapekṣāyāṃ vividiṣanti yajñenetyādiśrutyantaraviniyogānurodhena svavarṇāśramavihitadharmānuṣṭhānaprabhāvakṛtasvāntaśuddhiṃ vinā na jñānādhigama ityabhiprāyeṇādau bahiraṅgāni karmāṇi vidadhāti svadharmasyetyādinā | svo dharmaḥ svadharmaḥ āvaśyakaṃ karma tasyānucaraṇamanukrameṇānuṣṭhānaṃ, etadeva spaṣṭayati svāśrameṣveveti | yasya varṇasya yāvanta āśramā vihitāsteṣvāśrameṣveva vihitānāṃ karmaṇāṃ tena tena varṇenānukramamanuṣṭhānamiti yadetadvai prasiddhaṃ svadharmasya vrataṃ niṣṭhā, aparāṇi kāmyādīni karmāṇi stambaśākheva tṛṇaśalākeva dṛḍhānītyarthaḥ | etaduktaṃ bhavati yena yacchakyaṃ karttuṃ tanna tasya hitasādhanaṃ kintu yasya varṇasya yasminnāśrame yo dharmo vihitaḥ sa tasya hitasādhanaṃ tena so'nuṣṭheyaḥ, kāmyādi
4.2.3
tu mumukṣuṇā heyamiti | anenoktaprakārasvadharmānuṣṭhānena ūrddhabhāk, saṃsāramaṇḍalādupari yadasaṃsāri brahma tadūrddhamucyate | 'ūrddhamūlo avāṅśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ | tadeva śuklaṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate | tasmim̐llokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana' || (kaṭho0 6) iti śrutyantarāt | tadūrddhaṃ brahma bhajata ityūrddhabhāk brahmajñānavān bhavatītyarthaḥ | anyathā svadharmātikramaṇe kāmyakarmaniṣṭhāyāṃ vā'vāṅityadho narakādisthānamarvācīnānekānityapuruṣārthaṃ vā bhajetetyarthaḥ, saṃsāramaṇḍalānna vyāvartata ityabhiprāyaḥ | upasaṃharati eṣa svadharmo yo vedeṣvabhihito varṇāśramanibandhano na kāmyādi svadharma ityarthaḥ | yadyapi kāmyādyapi karma kāminaḥ svābhilaṣitasādhanatvāt svo dharmo bhavati tathāpi na tat svarūpāvirbhāvaheturiti na mukhyaṃ tasya svadharmatvam | svavarṇāśramamātrādhikārakastu dharmaścittaśuddhyādiparamparayā svasvarūpāvirbhāvaheturiti mukhya iti bhāvaḥ | uktamevārthaṃ vyatirekamukhena draḍhayati, na svadharmātikrameṇāśramī bhavati | kevalaṃ tattadāśramaliṅgadhāraṇamātrādāśramī na bhavati, tasya svarūpato'puruṣārthatvāt puruṣārthahetutvācceti bhāvaḥ | nanu kimi-
4.2.4
tyevamāśramadharmeṣvatiyatnaḥ kriyate tapasaiva brahmavidyodayasambhavāt "tapasā vindate" mahaditi vacanāditi cet, satyaṃ, tadapyāśramadharmāvirodhyeva sādhanaṃ na tadviruddhamapītyāśayenāha āśrameṣveveti | āśrameṣvanavastha evānāśramastha eva tapasvī vā dhārmiko vetyādyucyate yat tadetadayuktamiti yojanā | nanu tarhi tatra tatrātmajñānasādhaneṣu 'tapasā brahma vijijñāsakha' ityādi tapovidhānamanarthakaṃ, svadharmānuṣṭhānādevātmajñānasiddherityāśaṅkāyāmāha nātapaskasyeti | atapaskasya vaidhakāyaśoṣaṇarahitasyātmajñāne nādhigamo nādhigamanaṃ ātmajñānaṃ na prāpnotītyarthaḥ | na kevalametāvat kintu karmasiddhirvā karmaphalalābho vā tasya na syādityarthaḥ | asminnarthe sammatimiva ślokamudāharati, evaṃ hyāheti | tapasā svadharmācaraṇena tadavirodhidvaiṣṇavādiniṣkāmavrataviśeṣācaraṇalakṣaṇena ca sattvaṃ sattvaguṇapradhānaṃ cittaṃ prāpyate, viśuddhasattvatā labhyata ityarthaḥ | tasmāt sattvānmanaḥ samprāpyate, manute'neneti mano vivekavijñānaṃ, tasmānmanaso mananādātmā pūrṇaṃ tattvaṃ paraṃ brahma hi niścitaṃ prāpyate | ātmatattvasākṣātkāra evātmaprāptirnānyā tasyāptirnityā''ptasvarūpatvāt, ata ātmasākṣātkāro bhavatītyarthaḥ | ko'yamātmetyata āha
4.3
yamāptvā prāpya sākṣātkṛtya na nivartate punaḥ saṃsāramaṇḍale bhūtātmabhāvāya nāvartate mucyata ityarthaḥ |
idānīmuktaṃ sādhanajātaṃ rāśitrayamiva sampādyopāyopeyabhāvenātmasākṣātkāre samuccayena vidhatte “asti 0 brahma” iti | yo brahmavidyāvidbrahmaviṣayāṃ vidyāṃ śravaṇamananalakṣaṇāṃ vetti so'sti brahmā'khaṇḍasaccidānandātmakaṃ brahmāstītyabravīt, pramāṇayuktijanyaṃ brahmajñānaṃ brahmaprāptisādhanamityuktavānityarthaḥ | tathāca śrutyantaraṃ [ ‘astīti bruvato'nyatra kathaṃ tadupalabhyate astītyevopalabdhavyaḥ’ ] (kaṭho0 6) iti | yastapasā pūrvoktalakṣaṇenāpahṛtapāpmā viśuddhasattvaḥ, sattve tadidaṃ tapo yathāvyākhyātarūpaṃ brahmadvārameva brahmaprāptidvāramārādupakārakaṃ bhavatītyāheti madhyagranthayojanā | yaḥ punaḥ suyuktaḥ sutarāmadhyātmayoganirataḥ omityajasraṃ cintayati sa etaccintanālambanamoṅkārarūpaṃ brahmaṇo mahimā māhātmyaṃ āvirbhūtaṃ brahma vai tadityāheti yojanā | sarvamarthajātaṃ vācakaśabdasambhinnatvāt tasminnavagamyamānaṃ tato na pṛthagasti, vācakaśabdabhedāśca [ ‘tadyathā śaṅkunā sarvāṇi parṇāni saṃtṛṇṇānyevamoṅkāreṇa sarvā vāk saṃtṛṣṇā oṅkāra evedaṃ sarvaṃ’ ] (chāndo0 2|23)
iti śruteroṅkārānnātiricyante | sa coṅkāro'pi sphuraṇāvagaṣṭhitatvānna tato'nyo'sti, sphuraṇaṃ ca sarvasya nāmarūpātmakasya brahmaiva 'ātmavāsya jyotiḥ' iti śruterātmā ca brahma 'ayamātmā brahma' iti śruteḥ | tathāca praṇavena brahmātmānusandhānaṃ brahmaṇaḥ sākṣāt sākṣātkāraheturiti praṇavārthānusandhānaniṣṭho'bravīdityuktaṃ bhavati | evaṃ tridhā vibhaktaṃ sādhanamidānīṃ samuccitya vidhatte tasmāditi | atra trayāṇāmeṣāmekasmin puruṣe yaugapadyāsambhavādavaśyāmbhāvani krame'gnihotrayavāgūpākavadarthakramo draṣṭavyaḥ | tathāca prathamaṃ tapastato brahmavidyā śravaṇādilakṣaṇā, tataḥ praṇavaikaniṣṭheteti krameṇa sādhanatrayavān brahmopalabhatetyarthaḥ | idānīmuktasādhanatrayātiśayavataḥ paramaphalakathanapūrvakaṃ sādhanatrayavidheḥ prāśastyāya brahmavidaṃ stauti “sa brahmaṇaḥ 0 brahmopāste” iti | sa evaṃ dhyāyan vidvān brahmaṇo 'parasya hiraṇyagarbhākhyasya śabdabrahmaṇo vā paraḥ parastātparaṃ brahma etā gantā bhavati paraṃ brahmaiva bhavatītyarthaḥ | idaṃ mukhyaphalakathanam | [ ‘brahma veda brahmaiva bhavati’ ] ityādi ca śrutyantaram | tat kiṃ
hiraṇyagarbho'nyo'sti yasmātparamayametautyāśaṅkya nahi nahi so'pyayamevetyāhādhidaivatvamiti | devebhyaśca devebhyo'pyadhi upari yaddaivatvaṃ sarvadevādhipatitvaṃ tadapyayametā bhavatīti yojanā | aśnuta iti vakṣyamāṇena vāntrayaḥ | dūtiśabdaḥ pradarśanārthaḥ | devāścāyameva bhavatītyevaṃvidhamasya māhātmyamityarthaḥ | kiñcāccayyamavināśi, aparimitamiti viśeṣaṇamavināśitvasādhanaṃ, yat parimitaṃ deśataḥ kālataḥ svarūpato vā parikchinnaṃ tadvināśi dṛṣṭaṃ yathā ghaṭādi, idantu tadviparītatvādakṣayyamityarthaḥ | sāṃsārikasukhavadasya sātiśayatvapāratantryaduḥkhasaṃbhedaśaṅkāvyāvṛttaye viśeṣaṇamanāmayamiti, evambhūtaṃ yatsukhaṃ tadaśnute prāpnoti bhuṅkta iti vā | ka ityapekṣāyāmāha ya evaṃ vidvānanena trikeṇa brahmopāste sa ityarthaḥ | punarapi phalāntaramiva brahmasākṣātkāranāntarīyākamupādhinivṛttimupanyasyati “atha yaiḥ 0 sā yojyamupaiti” iti | athāsyāmavasthāyāmayaṃ paripūrṇaḥ pūrṇātmā sannātmannevātmabhūte brahmaṇyeva sāyojyaṃ sāyujyamupaitīti sambandhaḥ | sāyujyopagamanaprakāramāhāvaśiṣṭaiḥ padaiḥ ] yairbhūtapariṇāmairdeheṃndriyādilakṣaṇairayaṃ vidvān pūrvaṃ paribhūta ātmasātkṛto rathitasya rathaṃ prāpito rathitvaṃ ca prāpita dūti yāvat tairevai
4.4
tairbhūtapariṇāmaiḥ, vā eveti chedaḥ, vāśabdo'pyarthe, tairapi mukta evetyanvayaḥ | tuśabdaḥ punarbandhaśaṅkāvyāvṛttyarthaḥ | ātmanaivetyādi vyākhyātam |
evamātmānātmanostattvamātmatattvabrahmajñānaṃ ca sasādhanamupaśrutya kiṃ kṛtavanto vālakhilyā ityapekṣāyāṃ tadvṛttamanuvadantī śrutirlabdhavidyaiḥ śiṣyairgurau kartavyamupadiśati “te hocuḥ 0 abhivādyasauti” iti | punarvacanamādarārtham | abhivādī abhivadanaśīlaḥ ābhimukhyena śrotṝṇāmanubhavaparyantaṃ tattvavadanasvabhāvo'si kṛpayaiva sarvopadeṣṭāsi nāsmadguṇāpekṣayetyarthaḥ | evaṃ gurumabhipūjya kiṃ kṛtavanta ityapekṣāyāṃ gurūpadiṣṭasarvārthāvadhāraṇektyā taṃ prasādayantaḥ punaḥ kiñcinmanogataṃ pṛcchanti dhyeyasvarūpavipratipattinirāsena manaḥsamādhānārthamityāha “nihitaṃ 0 brūhīti” iti | he bhagavan yaduktaṃ bhavatā etadasmābhirmanasi svacitte yathāvadānupūrveṇa nihitaṃ dhṛtaṃ, atrāsmākaṃ nāsti saṃśaya ityarthaḥ | atha idānīmuttaramitaḥ parama-
4.5.1
smābhiḥ kariṣyamāṇaṃ praśnamanubrūhi anusṛtyottaraṃ brūhi kathayetyūcuriti pūrveṇānvayaḥ | kaḥ praśnaḥ sa pṛcchyatāmityuktā āhuḥ “agniḥ 0 hovāceti” iti | eke dhyāyino'nyamabhidhyāyanti anyamanyamiti vīpsā draṣṭavyā, eke'gnyādīnāmekaikambhidhyāyantītyarthaḥ | eke 'nyaṃ paraṃ brahma paramātmetyucyamānamarthaṃ dhyāyantītyarthaḥ | atra katamaḥ pakṣaḥ śreyaḥ śreṣṭhaḥ śreyaskara iti vā | yaḥ pakṣastavābhimataḥ śreyastvena sa evāsmākaṃ śreyān | tamasmākaṃ tvaṃ brūhītyapṛcchanniti yojanā | yadvā sa tvaṃ vijānan yaḥ śreṣṭhaḥ pakṣastamasmākaṃ brūhīti yojanā | tān hovāceti śrutivacanamuktārtham | śreyo'rthibhiragnyādayo vā pratyekaṃ pṛthak dhyeyāḥ paripūrṇaṃ brahma vā dhyeyamiti pṛṣṭaḥ prajāpatiḥ sarvatra brahmaiva pararūpeṇa svarūpeṇa copāsyaṃ śreyo'rthibhirnāgnyādisvarūpamevopāsyaṃ tadupāsanāyā alpaphalatvādityabhipretyāgnyādīnāmapi na brahmaṇo'rthāntaratvamastīti pratipādayannupāsanāvasthāmupadiśatītyāha “brahmaṇaḥ 0 hyāha” iti | etā agnyādilakṣaṇā brahmaṇo vāva brahmaṇa evāgryāḥ
4.5.2
śreṣṭhāstanavo mūrtayaḥ, brahmaivāgnyādirūpeṇa vibhāvyate, atasteṣu brahmabuddhyopāsanaṃ yuktamiti bhāvaḥ | kiṃlakṣaṇasya brahmaṇa ityucyate parasya | sarvakāraṇasya sarvādhiṣṭhānabhūtasyeti yāvat | ataevāmṛtasya nityasya, aśarīrasyāvirbhāvatirobhāvadharmavarjitasya brahmaṇa etāstanava iti pūrveṇa sambandhaḥ | evaṃ cedyasyaitāstanavastadeva brahmopāsyatāmalaṃ taddṛṣṭyā'nyopāsanayetyata āha tasyaiveti | yo'rtho devo vā'nyo vā yasya puṃso'nuṣakto'nurāgaviṣayīkṛtastasyaiveha loke pratimodati pratimodate pratimodanaṃ karoti sarva ityevaṃ lokaprasiddhaṃ hyāhetyakṣarayojanā | yo yasyānurāgayogyo'nurajyamāno vā tameva lokāḥ prīṇantyanusarantīti ca prasiddhaṃ loke | tathā ca parasya brahmaṇo'gocaratvānnirākāratvāt tasmin sākṣānmanonirodhaṃ kartumaśaknuvatāṃ prathamamagnyādidevatāsveva yathāruci brahmadṛṣṭyopāsanaṃ śrutiṣūpadiṣṭyata ityabhiprāyaḥ | yadvā tasyaiva brahmaṇa iha loke pratimā mūrtirudati udetyagnyādirūpeṇa | tathāca yo'gnyādiryasyopāsakasyā Blanknuṣaktaḥ sa tadeva brahma pratimārūpamupāsītetyevaṃ hyāheti yojanā | agnyādīnāṃ devānāṃ brahmāyyatanatvamuktaṃ sādhayati "brahma khalvidaṃ 0 sarvaṃ" iti | idaṃ sarvaṃ brahma vāva brahmaiva khalvityanvayaḥ | tathāca śrutyantaraṃ ['sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta']
4.5.3
(chāndo0 a0 3) iti | asyārthaḥ | sarvamidamadhyātmamadhidaivamadhibhūtaṃ vā'śeṣaṃ jagadbrahmaiva khalu nātra saṃśayaḥ kāryaḥ | kuta ityapekṣāyāṃ hetumāha tajjalānitauti | tasmājjāyata iti tajjaṃ, tasmin līyata iti tallaṃ, tenāniti ceṣṭata iti tadanam | amlopaśchāndasaḥ | itiśabdo hetvarthaḥ | tasmādbrahmaṇo jātatvāt tasminneva līyamānatvāt tadāśrayajīvanatvācca tadevedaṃ brahma yathāmṛtsuvarṇādyutpattisthitilayā ghaṭakuṇḍalādayo mṛtsuvarṇādyātmakāstatheme tasmāt tatheti | yadyapyevaṃ sarvameva brahmaṇaḥ śarīraṃ tathāpi yat svasmādutkṛṣṭatvenābhimataṃ tadupāsyam | devā hi manuṣyāṇāmutkṛṣṭatvenābhimatā annādayaśca jīvanahetutvāt tathā'bhimānayogyā ityataste brahmaṇo'gyāstanava iti brahmadṛṣṭyo pāsyā ityāha “yā vāsyā 0 puruṣasya” iti | yāḥ kāściddhāsya vāsayogyā āśrayārhāḥ brahmaṇo'gyāstanavo'gyāḥ śreṣṭhā abhidhyāyet | yadvā asya brahmaṇo yā vā yāḥ kaścidagyāstanava iti yojanā | asmin pakṣe dairghyavisandhau chāndasau | tā brahmabuddhyā 'bhidhyāyet, arcayet puṣyopahārādinā pūjayet pritamāsu hṛdaye vā, nihuyācca tattadupāsyadevatātmābhimānenādhyātmaparicchedābhimānaṃ svābhāvikaṃ devatāyā ātmabhāvāpādanena hi-
4.5.4
pṛthaggamyādidevatātvaṃ ca nihuyāt parityajet | caśabdo dhyānārcananihuvānāṃ samuccayārthaḥ | tathāca śrutyantaraṃ [ 'taṃ yathoyathopāsate tadeva bhavati' ] iti | 'devo bhūtvā devānapyeti' [ iti 'ca | yata evaṃ devatātmabhāvanayā brahmatanubhūtā devatā upāste, atastābhirbrahmatanurūpadevatābhiḥ sahaiva tadaikātmyaṃ prāpyeti yāvat | uparyyupari lokeṣu janatapaḥsatyalokeṣu carati upāsanātāratamyāllokaphalavikalpaḥ | tatra tatropāsanāphalāni tattaddevatātmanā bhuṅka ityarthaḥ | yadyayaṃ devatātmamātradṛṣṭistadā bhogānte punarihāvartate, [ “apratīkālambanānayatīti bādarāyaṇa” iti nyāyāt | atha yadi brahmāpyahaṅgrahopāsakastadā kṛtsnakṣaye kṛtsnasya sarvadevatātmanaḥ satyalokasthasya hiraṇyagarbhasya kṣaye avasāne sampūrṇabrahmarūpaḥ san puruṣasya pūrṇasya parabrahmaṇa ekatvaṃ sāyujyameti gacchati kramamuktimupaitītyarthaḥ | abhyāsaḥ prapāṭhakasamāptyarthaḥ | atreyaṃ vyavasthā | kāryakāraṇopādhidvayavilāpanena pratyagekarasatayā brahma dhyāyata ihaiva sākṣānmuktiḥ, prārabdhaphalaśeṣabhogāya dehasthitāvapi sa mukta eva | yaḥ punaḥ kāryyakāraṇabrahmopāsakaḥ sa brahmāpyahaṅgrahādbrahmaloke'rcirādimārgeṇa gatvā tatropāsanaphalabhogāvasāne tatrotpannasamyaktattvajñānānmuktimupaiṣyatītyasya kramamuktiḥ | ye punaḥ pratīkopāsakā annaṃ brahma prāṇo
4.6
brahma ādityo brahma mano brahmetyevaṃdṛṣṭayasteṣāṃ, ‘na pratīkena hi sa’ iti nyāyena, brahmakratorabhāvāt te yathopāsanaṃ brahmalokādarvāktaneṣu lokeṣu phalamanubhūya punarāvartante, brahmalokaṃ gatā api kecit pañcāgnidarśanādiniṣṭhā iti |
iti śrīrāmatīrthaviracitāyāṃ maitrāyaṇyupaniṣaddīṣikāyāṃ caturthaḥ prapāṭhakaḥ |
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit