Maitrayaniya Upanishad 4.2
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 4.2
- Language
- Sanskrit
4.2.1
alpopaghātamapyasahamānamityarthaḥ | pratikṣaṇapariṇāmādapyaviśvāsyamityāha naṭa iveti | yadvā nānājātyabhivyañjakakramamabhāvyanekākāraparigrahānnaṭa iva durlakṣyamityarthaḥ | asmin saukumāryasaundaryādibuddhirapi na kāryetyāha citreti | māṃsaśoṇitādibhirbībhatsitatvānna manoramamityarthaḥ | taduktaṃ manunā (a0 6 | 77 ślo0 76|77) | “asthisthūṇaṃ snāyubaddhaṃ māṃsaśoṇitalepanam | carmāvanaddhaṃ durgandhi pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ || jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanamāturam | rajasvalamasanniṣṭhaṃ bhūtāvāsamimaṃ tyajet” || iti | ityatha evamukte'rthe, uktaṃ ślokarūpaṃ vacanamiti śeṣaḥ | śabdasparśādayo hi viṣayā anarthā api martye maraṇadharmiṇi bhūtātmanyarthā iva spṛhaṇīyā ivā''sthitāḥ aṅgīkṛtāḥ na tvete spṛhaṇīyā iti yojanā | kuta ityata āha, bhūtātmā yeṣāṃ sakto yeṣvāsaktastu paramaṃ padaṃ vaiṣṇavaṃ dhāma na smareta nānusandadhītetyarthaḥ | evaṃvidhaṃ bhūtātmanaḥ svarūpaṃ brahmādistambaparyantaṃ samālocya tasminnabhimānastyājyaḥ śreyo'rthinetyabhiprāyaḥ |
4.2.2
tadevaṃ vairāgyāya bhūtātmanaḥ svarūpamupavarṇyedānīmasya tyāgopāyaṃ pṛṣṭamupadiśati “ayaṃ 0 nivartatā iti” iti | asya bhūtātmano'yaṃ vāva ayameva khalu pratividhiḥ pratividhānaṃ pratikriyā bhūtātmatvaprahāṇopāyaḥ | ko'yaṃ yad yo'yaṃ | vedavidyādhigamaḥ, vedadvārā vidyāyā ātmatattvaviṣayāyā adhigamaḥ samyakprāptirityarthaḥ | kathaṃ vidyādhigamo vedādityapekṣāyāṃ vividiṣanti yajñenetyādiśrutyantaraviniyogānurodhena svavarṇāśramavihitadharmānuṣṭhānaprabhāvakṛtasvāntaśuddhiṃ vinā na jñānādhigama ityabhiprāyeṇādau bahiraṅgāni karmāṇi vidadhāti svadharmasyetyādinā | svo dharmaḥ svadharmaḥ āvaśyakaṃ karma tasyānucaraṇamanukrameṇānuṣṭhānaṃ, etadeva spaṣṭayati svāśrameṣveveti | yasya varṇasya yāvanta āśramā vihitāsteṣvāśrameṣveva vihitānāṃ karmaṇāṃ tena tena varṇenānukramamanuṣṭhānamiti yadetadvai prasiddhaṃ svadharmasya vrataṃ niṣṭhā, aparāṇi kāmyādīni karmāṇi stambaśākheva tṛṇaśalākeva dṛḍhānītyarthaḥ | etaduktaṃ bhavati yena yacchakyaṃ karttuṃ tanna tasya hitasādhanaṃ kintu yasya varṇasya yasminnāśrame yo dharmo vihitaḥ sa tasya hitasādhanaṃ tena so'nuṣṭheyaḥ, kāmyādi
4.2.3
tu mumukṣuṇā heyamiti | anenoktaprakārasvadharmānuṣṭhānena ūrddhabhāk, saṃsāramaṇḍalādupari yadasaṃsāri brahma tadūrddhamucyate | 'ūrddhamūlo avāṅśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ | tadeva śuklaṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate | tasmim̐llokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana' || (kaṭho0 6) iti śrutyantarāt | tadūrddhaṃ brahma bhajata ityūrddhabhāk brahmajñānavān bhavatītyarthaḥ | anyathā svadharmātikramaṇe kāmyakarmaniṣṭhāyāṃ vā'vāṅityadho narakādisthānamarvācīnānekānityapuruṣārthaṃ vā bhajetetyarthaḥ, saṃsāramaṇḍalānna vyāvartata ityabhiprāyaḥ | upasaṃharati eṣa svadharmo yo vedeṣvabhihito varṇāśramanibandhano na kāmyādi svadharma ityarthaḥ | yadyapi kāmyādyapi karma kāminaḥ svābhilaṣitasādhanatvāt svo dharmo bhavati tathāpi na tat svarūpāvirbhāvaheturiti na mukhyaṃ tasya svadharmatvam | svavarṇāśramamātrādhikārakastu dharmaścittaśuddhyādiparamparayā svasvarūpāvirbhāvaheturiti mukhya iti bhāvaḥ | uktamevārthaṃ vyatirekamukhena draḍhayati, na svadharmātikrameṇāśramī bhavati | kevalaṃ tattadāśramaliṅgadhāraṇamātrādāśramī na bhavati, tasya svarūpato'puruṣārthatvāt puruṣārthahetutvācceti bhāvaḥ | nanu kimi-
4.2.4
tyevamāśramadharmeṣvatiyatnaḥ kriyate tapasaiva brahmavidyodayasambhavāt "tapasā vindate" mahaditi vacanāditi cet, satyaṃ, tadapyāśramadharmāvirodhyeva sādhanaṃ na tadviruddhamapītyāśayenāha āśrameṣveveti | āśrameṣvanavastha evānāśramastha eva tapasvī vā dhārmiko vetyādyucyate yat tadetadayuktamiti yojanā | nanu tarhi tatra tatrātmajñānasādhaneṣu 'tapasā brahma vijijñāsakha' ityādi tapovidhānamanarthakaṃ, svadharmānuṣṭhānādevātmajñānasiddherityāśaṅkāyāmāha nātapaskasyeti | atapaskasya vaidhakāyaśoṣaṇarahitasyātmajñāne nādhigamo nādhigamanaṃ ātmajñānaṃ na prāpnotītyarthaḥ | na kevalametāvat kintu karmasiddhirvā karmaphalalābho vā tasya na syādityarthaḥ | asminnarthe sammatimiva ślokamudāharati, evaṃ hyāheti | tapasā svadharmācaraṇena tadavirodhidvaiṣṇavādiniṣkāmavrataviśeṣācaraṇalakṣaṇena ca sattvaṃ sattvaguṇapradhānaṃ cittaṃ prāpyate, viśuddhasattvatā labhyata ityarthaḥ | tasmāt sattvānmanaḥ samprāpyate, manute'neneti mano vivekavijñānaṃ, tasmānmanaso mananādātmā pūrṇaṃ tattvaṃ paraṃ brahma hi niścitaṃ prāpyate | ātmatattvasākṣātkāra evātmaprāptirnānyā tasyāptirnityā''ptasvarūpatvāt, ata ātmasākṣātkāro bhavatītyarthaḥ | ko'yamātmetyata āha
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit