Maitrayaniya Upanishad 4.3
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 4.3
- Language
- Sanskrit
4.3
yamāptvā prāpya sākṣātkṛtya na nivartate punaḥ saṃsāramaṇḍale bhūtātmabhāvāya nāvartate mucyata ityarthaḥ |
idānīmuktaṃ sādhanajātaṃ rāśitrayamiva sampādyopāyopeyabhāvenātmasākṣātkāre samuccayena vidhatte “asti 0 brahma” iti | yo brahmavidyāvidbrahmaviṣayāṃ vidyāṃ śravaṇamananalakṣaṇāṃ vetti so'sti brahmā'khaṇḍasaccidānandātmakaṃ brahmāstītyabravīt, pramāṇayuktijanyaṃ brahmajñānaṃ brahmaprāptisādhanamityuktavānityarthaḥ | tathāca śrutyantaraṃ [ ‘astīti bruvato'nyatra kathaṃ tadupalabhyate astītyevopalabdhavyaḥ’ ] (kaṭho0 6) iti | yastapasā pūrvoktalakṣaṇenāpahṛtapāpmā viśuddhasattvaḥ, sattve tadidaṃ tapo yathāvyākhyātarūpaṃ brahmadvārameva brahmaprāptidvāramārādupakārakaṃ bhavatītyāheti madhyagranthayojanā | yaḥ punaḥ suyuktaḥ sutarāmadhyātmayoganirataḥ omityajasraṃ cintayati sa etaccintanālambanamoṅkārarūpaṃ brahmaṇo mahimā māhātmyaṃ āvirbhūtaṃ brahma vai tadityāheti yojanā | sarvamarthajātaṃ vācakaśabdasambhinnatvāt tasminnavagamyamānaṃ tato na pṛthagasti, vācakaśabdabhedāśca [ ‘tadyathā śaṅkunā sarvāṇi parṇāni saṃtṛṇṇānyevamoṅkāreṇa sarvā vāk saṃtṛṣṇā oṅkāra evedaṃ sarvaṃ’ ] (chāndo0 2|23)
iti śruteroṅkārānnātiricyante | sa coṅkāro'pi sphuraṇāvagaṣṭhitatvānna tato'nyo'sti, sphuraṇaṃ ca sarvasya nāmarūpātmakasya brahmaiva 'ātmavāsya jyotiḥ' iti śruterātmā ca brahma 'ayamātmā brahma' iti śruteḥ | tathāca praṇavena brahmātmānusandhānaṃ brahmaṇaḥ sākṣāt sākṣātkāraheturiti praṇavārthānusandhānaniṣṭho'bravīdityuktaṃ bhavati | evaṃ tridhā vibhaktaṃ sādhanamidānīṃ samuccitya vidhatte tasmāditi | atra trayāṇāmeṣāmekasmin puruṣe yaugapadyāsambhavādavaśyāmbhāvani krame'gnihotrayavāgūpākavadarthakramo draṣṭavyaḥ | tathāca prathamaṃ tapastato brahmavidyā śravaṇādilakṣaṇā, tataḥ praṇavaikaniṣṭheteti krameṇa sādhanatrayavān brahmopalabhatetyarthaḥ | idānīmuktasādhanatrayātiśayavataḥ paramaphalakathanapūrvakaṃ sādhanatrayavidheḥ prāśastyāya brahmavidaṃ stauti “sa brahmaṇaḥ 0 brahmopāste” iti | sa evaṃ dhyāyan vidvān brahmaṇo 'parasya hiraṇyagarbhākhyasya śabdabrahmaṇo vā paraḥ parastātparaṃ brahma etā gantā bhavati paraṃ brahmaiva bhavatītyarthaḥ | idaṃ mukhyaphalakathanam | [ ‘brahma veda brahmaiva bhavati’ ] ityādi ca śrutyantaram | tat kiṃ
hiraṇyagarbho'nyo'sti yasmātparamayametautyāśaṅkya nahi nahi so'pyayamevetyāhādhidaivatvamiti | devebhyaśca devebhyo'pyadhi upari yaddaivatvaṃ sarvadevādhipatitvaṃ tadapyayametā bhavatīti yojanā | aśnuta iti vakṣyamāṇena vāntrayaḥ | dūtiśabdaḥ pradarśanārthaḥ | devāścāyameva bhavatītyevaṃvidhamasya māhātmyamityarthaḥ | kiñcāccayyamavināśi, aparimitamiti viśeṣaṇamavināśitvasādhanaṃ, yat parimitaṃ deśataḥ kālataḥ svarūpato vā parikchinnaṃ tadvināśi dṛṣṭaṃ yathā ghaṭādi, idantu tadviparītatvādakṣayyamityarthaḥ | sāṃsārikasukhavadasya sātiśayatvapāratantryaduḥkhasaṃbhedaśaṅkāvyāvṛttaye viśeṣaṇamanāmayamiti, evambhūtaṃ yatsukhaṃ tadaśnute prāpnoti bhuṅkta iti vā | ka ityapekṣāyāmāha ya evaṃ vidvānanena trikeṇa brahmopāste sa ityarthaḥ | punarapi phalāntaramiva brahmasākṣātkāranāntarīyākamupādhinivṛttimupanyasyati “atha yaiḥ 0 sā yojyamupaiti” iti | athāsyāmavasthāyāmayaṃ paripūrṇaḥ pūrṇātmā sannātmannevātmabhūte brahmaṇyeva sāyojyaṃ sāyujyamupaitīti sambandhaḥ | sāyujyopagamanaprakāramāhāvaśiṣṭaiḥ padaiḥ ] yairbhūtapariṇāmairdeheṃndriyādilakṣaṇairayaṃ vidvān pūrvaṃ paribhūta ātmasātkṛto rathitasya rathaṃ prāpito rathitvaṃ ca prāpita dūti yāvat tairevai
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit