Maitrayaniya Upanishad 6.26
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.26
- Language
- Sanskrit
6.26.1
dvārā yathāvadvabhāsata iti | athavā pūrvoktasyātmano yadagnirūpakamuktaṃ taddṛṣṭāntena prapañcayati, taptorvvīva ma ityādinā | taptorvviśabdena tatsthaṃ ghṛtaṃ lakṣyate, tadyathā khortyā saha tapyamānaṃ svasaṃsargi sarvaṃ tṛṇādikaṃ mantapadbhijvalati evamayamaprāṇākhya ātmā cidābhāsavyāptaṃ dehadvayaṃ santapastatsaṃsṛṣṭaṃ sarvameva jagadabhijvalayati prakāśayatautyagnitvena rūpakamuktamiti | asyaiva sarvotpattisthitilayakāraṇatvena sarvātmatvamāviṣkaroti, atha yadadujjvalatauti | etadbrahmaṇo hiraṇyagarbhasya sraṣṭuḥ rūpaṃ svarūpaṃ, viṣṇoḥ pālakasya paramaṃ padaṃ svarūpaṃ, etadeva ca rudrasya saṃharttuḥ rudratvaṃ svarūpaṃ, etadeva tadātmarūpaṃ brahmā'parimitadhā ātmānaṃ vibhajya devatiryaṅmanuṣyādibhedenāvidyayātmānamanekadhā vibhajyemān lokān pūrayatautyevaṃ hyāha, vahneśca yaddaditi | pūrvārddhaṃ spaṣṭārthaṃ | prāṇādayo vai prasiddhāḥ punareveti suṣuptipralayayoḥ pralīnāḥ punaḥ punastasmādabhyuccarantauha prabodhasṛṣṭyoryathākrameṇa pūrvasṛṣṭikramaṇetyarthaḥ | tathā ca śrutyantare ‘yathāgneḥ kṣudrā visphuliṅgā
6.26.2
vyuccarantyevamevāsmādātmanaḥ sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni vyuccaranti' (bṛhadā0 a0 4) dūti || 2 6 || idānīṃ prakārāntareṇa dṛṣṭāntajyotiṣamātmānamupalambhayan saphalāmātmaniṣṭhāmupadiśati "athānyatrāpyuktaṃ 0 tejasyaivāgnisūryayoḥ” dūti | brahmaṇo vāva paramātmana evaitadvakṣyamāṇaṃ tejaḥ, kiṃlakṣaṇasya parasya sarvadṛśyasvabhāvātītamyāta evāmṛtasya janmādimaraṇāntavikriyārahitasyeti yāvat | svataḥ paramamṛtamapi brahmatejaḥ śarīrasambandhāt viparītaṃ syādityato viśinaṣṭi, aśarīrasyeti | śarīrasambandharahitasya, na hi niravayavasyāsaṅgasya jatukāṣṭhavat śarīrasaṃśleṣo'stīti bhāvaḥ | evaṃvidhasya brahmaṇo vāvaitatteja iti sambandhaḥ | kiṃ tadityāha | yaccharīrasyauṣṇyaṃ śarīrasambandhyāgneyaṃ yadauṣṇyamupalabhyate sparśanena pratyakṣeṇa tadbrahmasteja dūtyarthaḥ | tathā ca chāndogye 'yadataḥ paro divo jyotirdīpyate' dūtyupakramya 'idaṃ vāva tadyadidamasminnantaḥpuruṣe jyotistasyaiṣā dṛṣṭiryatraitadasmiñcharīre saṃsparśenoṣṇimānaṃ vijānāti' dūti | asya tejasa etat prasiddhaṃ śarīraṃ ghṛtaṃ, anena hi tadbrahmatejo'nyatrāprakāśamānamagniriva ghṛtena dīpyate | evaṃ
6.26.3
sāmānyena dehagatauṣṇyātmanā brahmatejaḥ sambhāvanapadaṃ nautamidānoṃ tasya sākṣātkārapadavīmupadiśati, athārviḥ sanniti | athaivaṃ sambhāvitaṃ tattejaḥ āviḥ prakaṭaṃ sannabhasi hṛdayākāśe nihitaṃ sthitaṃ vai niścitaṃ sarvaśrutiṣvevadityarthaḥ | tathā ca muṇḍake 'āviḥ sannihitaṃ guhācaraṃ nāma mahatpadaṃ' dūti | tatteja evamuktaprakāramuddiśyāntarhṛdaye hṛdayapuṇḍarīke yadākāśaṃ tadekāgreṇa cittasamādhānena vinudanti viśeṣeṇa nudanti hṛdayapuṇḍarīkavikāsanena tatsthamākāśamāviṣkurvantītyarthaḥ | evaṃ kriyamāṇe tasyākāśasya sambandhi yajjyotiriva prakāśa iva nityasiddhamapyāvaraṇatirodhānamātrāpekṣayodbhūtaprakāśa dūva sampadyati sampadyate abhivyaktaṃ jāyata ityarthaḥ | iti yataḥ svataḥ siddhaṃ tejo'bhivyajyate'tastadbhāvaṃ tasya tejaso bhāvaṃ svabhāvamacireṇālpakālena sadya eva eti prāpnotyupāsakaḥ | tasya pratyagrūpatvena nityaprāptatvāt, tadāvaraṇatirodhānamātramapekṣya prāptirupacaryata iti bhāvaḥ | tatropādhyākārapratibandhanivṛttyā'cireṇa svarūpāpattau dṛṣṭāntamāha, bhūmāviti | bhūmau nihitamantarbhūbhau nikṣiptamayaspiṇḍaṃ piṇḍībhūtamayo yathā-
6.26.4
'cireṇa bhūmitvaṃ mṛdbhāvamupaiti gacchati mṛdeva bhavatītyarthaḥ, tathā samyak svarūpāpannasya punaranutthānameveti, atrāpi dṛṣṭāntamāha, mṛdvatsaṃsthamiti | mṛdvat sākṣāt mṛttikeva saṃsthā sthitiryasya tanmṛdvatsaṃsthaṃ, atra vatiprayoga uktibhaṅgīmātro mṛdātmanā sthitamityarthaḥ | yathā mṛdātmatāṃ gatamayaspiṇḍamagnyayaskārādayo nābhibhavanti agninā prāgayaspiṇḍa iva tasminnabhivyaktaprakāśena na dahyate na vā'yaskārairlohakārairvikārīkriyata ityarthaḥ | dārṣṭāntikamāha, praṇaśyati iti | yathemau dṛṣṭāntau tathā cittaṃ cittasthaścidābhāso jīvākhya āśrayeṇopādhinā cittena saha praṇaśyati nirābhāsajyotīrūpamāpadyate ityarthaḥ | yadvā cittaṃ sābhāsamantaḥkaraṇaṃ āśrayeṇa vāsanātmakaliṅgena saha praṇaśyati prakarṣeṇa naśyati ucchinnasaṃskāraṃ bhavati punarnotpattyarhaṃ bhavatītyarthaḥ | evamevaitannānyathetyevamarthamāha śloka ityarthaḥ | hṛdyākāśamayaṃ ākāśavadamaṅgaṃ yadvā hṛdaye yadākāśaṃ tatsvarūpaṃ hṛdyākāśamayaṃ, kośo bhāṇḍākārastadvat sarvavastvāśrayatvāt kośamiva kośaṃ, liṅgavyatyayaḥ chāndasaḥ | tathā ca hārdākāśaṃ prakṛtya śrutyantaraṃ 'ubhe asmin dyāvāpṛthivī antareva samāhite ubhāvagniśca vāyuśca sūryācandramasā-
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit