Pramāṇa · Search · About · API

Maitrayaniya Upanishad 6.32

Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.32

Language
Sanskrit

6.32

ṣṭārthaṃ kathanāni yathānantarameva ‘atha ya eṣocchvāsāviṣṭambhanena’ ityevamādīni | vyākhyānāni tasya sūtrārthasyopapādanaparāṇi vākyāni atraiva vālakhilyaṛtusaṃvādaprabandhena pravṛttānīti | athavā ṛgvedādiśabdairmantrabrāhmaṇātmako vedaśabdavācyaḥ sarva eva gṛhyate, itihāsādi‍śabdaiśca mahābhāratādiḥ prasiddha eva granthasandarbhò'bhidhīyate | brahmaṇa eva pratyagātmanastattadgatyādyātmanābhivyajya vyavasthitasyetihāsādikartṛtvopagamāt ‘yadyadvibhūtimat sattvaṃ śrīmadūrjitameva vā tattadevāvagaccha tvaṃ mama tejo'ṃśasambhavaṃ’ iti bhagavadvacanāt | sarvajñeśvaratantra eva sarvo vyavahāra iti tātparyārthaḥ | etadevopasaṃhāravyājenāhā'syaivaitāni viśvāni bhūtāni savācakānityarthaḥ |
brahmavidyāyāṃ vaktavyaṃ viśeṣamuktvā punaḥ saṃvatsarātmakakālāvayavānagnyavayaveṣu sampādyopāsanaviśeṣaṃ pūrvacānuktamanukrāmati | khilarūpatvādasya nātrātīvasaṅgatyādara iti “pañceṣṭako 0 ānando modo bhavati” iti | agnihotryadhikārakamidamupāsanamupadiśyate, so'gnihotrahomakāle gārhapatyādiṣvagniṣu krameṇaita-
cintayet tadyathā pañceṣṭako vakṣyamānābhiḥ pañcabhiriṣṭakābhiścīyamāna eṣo'gnirgārhapatyākhyo vai saṃvatsaraḥ saṃvatsarātmalena dhyeya ityarthaḥ, tasya saṃvatsarātmano'gnerimā anantarameva vakṣyamāṇā iṣṭakāḥ vasantādayaḥ | tatra vasantaḥ śiraḥ grīṣmo dakṣiṇaḥ pakṣaḥ varṣā uttaraḥ pakṣaḥ śarat pṛṣṭhaṃ hemantaśiśirāvṛtū ekī kṛtya pucchamityevaṃ vibhāgamabhipretyāha, śiraḥ pakṣasau ityādi | śiraḥ pūrvabhāgaḥ pakṣasau pakṣau dakṣiṇottarabhāgau pucchaṃ paścādbhāgaḥ pṛṣṭhaṃ madhyabhāgaḥ, etadaṅgavāneṣo'gniḥ, puruṣavidaḥ puruṣaṃ virājamātmānaṃ vetti upāste iti puruṣavit tasya puruṣavidaḥ prajāpateḥ saṃvatsarātmano virājo yā prathamā citiḥ sā iyaṃ pṛthivīti yojanā | ayaṃ gārhapatyo'gniḥ pṛthivīsaṃvatsarātmā virāḍ vasantādīṣṭakābhiścitaḥ śiraḥpakṣapucchapṛṣṭhavānahamasmīti dhyāyediti tātparyārthaḥ | puruṣavidha iti pāṭhe puruṣākāra eṣo'gnirityarthaḥ | evaṃ dhyāyato yajamānasyaitadagnikṛtamupakāramāha, karairiti | yajamānasya paralokagamanāvasare taṃ yajamānamagnihotriṇamupāsakaṃ karairhastairantarikṣaṃ pratyu-
tkṣiptotkṣipya vāyave hiraṇyagarbhāya sūtrātmane prāyacchat prayacchatītyetat | sthūlavāyuśaṅkāṃ vārayati, prāṇo vai vāyuriti | prāṇaśca hiraṇyagarbhaḥ sarvaśrutiṣu prasiddhaḥ | iti gārhapatyāgniviṣayaṃ dhyānaṃ phalañcoktam | idānīṃ hiraṇyagarbhaprāṇadṛṣṭyā dakṣiṇāgnidhyānaprakāramāha, prāṇo'gniriti | tasya prāṇarūpasya dakṣiṇāgnerimā iṣṭakāstāḥ kā iti tā āha, prāṇādayaḥ pañca vāyavaḥ śarīrābhyantaracāriṇo yathākramaṃ śira ādyavayavatayā citeṣṭakārūpā ityayamapyagniḥ śiraḥpakṣapucchapṛṣṭhavānityādi sarvaṃ pūrvavadyojyam | tadidamantarikṣamantarikṣātmako dakṣiṇāgniḥ prajāpaterdvitīyā citiḥ | karairityādyapi pūrvavat | ko'sāvindra ityetadāha asau vai prasiddha āditya indraḥ parameśvaraḥ saiṣo'gniḥ sa eṣa indro'gnirāhavanīyastasyemā iṣṭakāḥ setihāsapurāṇāścatvāro vedāḥ pūrvavatkrameṇa śiraḥprabhṛtyavayavātmanā citeṣṭakārūpā dhyeyāḥ ihāpītihāsapurāṇayorekatvaṃ draṣṭavyam | saiṣā dyaurdivātmako'yamāhavanīyo'gniḥ prajāpatestṛtīyā citiḥ | ayaṃ punarindraḥ savitā divāhavanīyāgnirūpo yajamānasyātmavide,

Linked texts (1)