Maitrayaniya Upanishad 6
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.6 — 6 parts
- 6.7 — 4 parts
- 6.8 — 4 parts
- 6.9 — 7 parts
- 6.13 — 4 parts
- 6.16 — 4 parts
- 6.26 — 4 parts
- 6.29 — 9 parts
- 6.30 — 5 parts
- 6.33 — 2 parts
- 6.34 — 7 parts
- 6.37 — 2 parts
6.p1
atha ṣaṣṭhaḥ prapāṭhakaḥ | yo'ntarbahiḥ sarvajaneṣu nityaṃ caratyaśānteṣu suśāntarūpaḥ | prāṇātmanāntarbahiraṃśumālisvarūpeṇa tasmai satataṃ namo'stu || namo gurubhyaḥ sarvebhyo yeṣāṃ caraṇasaṃsmṛtiḥ | sadaupaniṣade śuddhe tattve'rpayati me dhiyam || evamiyatā granthasandarbheṇa cidātmaika eva pratyagbrahmarūpeṇa vijñeyaḥ sa eva brahmādirūpeṇānekaviśeṣāvastho dhyeyaśceti mumukṣvapekṣito'rthaḥ sarvo darśito muktiśca cidātmasāyujyaprāptirabhihitā | idānīmasyaiva cidātmano'nekadhopāsyatayānekamahimānamāviṣkurvatī śrutirmandamadhyamādhikāriviṣayāstadupāsanāḥ sālambanā anekaprakārā vidhātuṃ pravṛtta uttareṇa prapāṭhakena tattvajñānaniṣṭhāpekṣitāni sādhanānyapi kānicidvidhātum | asya ca khilatvānnātraivātra saṅgatayo'pekṣyante tathāpi yathāmati saṅgati mūhamānā akṣarāṇi vyākhyāsyāmaḥ | tatrā'dhyātmodhibhūtadehabrahmāṇḍopādhibhyāṃ cidātmanaḥ kriyāśaktipradhānaliṅgānugatacidābhāsābhedena prāṇa ādityaśceti dvidhā bhedaṃ prakalpya tenātmanopāsanaṃ vidhātumāha "dvidhā vā eṣa 0 vyāvartate" iti | eṣa pūrvaprakṛta ātmā, vai prasiddhaḥ
6.p2
sarvaśrutiṣu, dvidhā dviprakāreṇa ātmānaṃ svaṃ rūpaṃ bibharti dhatte pālayati vā | prakārabhedameva viśadayati yaḥ prāṇo dehe pañcadhātmānaṃ vibhajya sthito'stauyamekā vidhā, yaścāsā asau brahmāṇḍakaraṇḍamadhye jagadavabhāsakatayāvasthito'sti ādityaḥ so'yamaparā vidhetyarthaḥ | adhyātmaṃ prāṇātmanā adhidaivamādityātmanā ca brahmarūpaḥ cidātmā dhyeya ityupāsanotpattividhiṃ sūcayannāha atheti | athedamucyate asyātmana etau dvau panthānau viśeṣābhivyaktimārgau | kau | antardehābhyantaraṃ bahiśca dehādadhyātmarūpādbāhyo deśaśceti dvau panthānāvityarthaḥ | etau prāṇādityau ahorātreṇa ahnā rātryā ca vyāvartete viparivartanaṃ kurvāte ityarthaḥ | antaḥ kiṃrūpo bahiśca kiṃrūpo vyāvartete kathañca tadvyāvartanamityetadviśadayati “asau vā ādityo ॰ gatirityevaṃ hyāha” iti | asau prasiddho vai ādityaḥ sūryo bahirātmā prāṇo'ntarātmā yata evamato bahirātmana iyaṃ bahirātmakī tatprayukteti yāvat, tayā bahirātmakayā gatyā parivartanenāntarātmanaḥ prāṇasya gatiranumīyata ityevamevaṃprakāraṃ hi yata āha āgamajño'to'nayorna vāstavo bheda iti śeṣaḥ | ayamāśayaḥ, sūryo hi meruṃ pradakṣiṇī-
6.p3
kurvannahorātrābhyāṃ brahmāṇḍāntaḥ parivartate prāṇo'pi śvāsārūpeṇa dehāntaḥ paribhramati, tatraikāhorātrasūryagatyoḥ prāṇasyaikaviṃśatisahasrasaṅkhyāḥ śvāsā bhavantītyāgamaśāstrasiddhaṃ prāṇaparivartanamanumīyate, yadvā śatasaṃvatsaraparimitaṃ hi puruṣāyuḥ [ 'śatāyurve puruṣaḥ śatendriyaḥ' ] iti śrutisiddheḥ | tāvatkālaṃ ca prāṇaḥ śarīrāntaḥ sañcarati, tatraikadvityādivarṣaprāṇasañcaraṇapariccheda ādityaparivartanapracayādhīna iti tadgatyā prāṇagatiranumīyata iti | idānīmantarātmagatyā bahirātmagatyanumānaprakāramāha atha ya iti | athaśabdaḥ paryāyāntarārambhārthaḥ | yaḥ kaścidvidvān prāṇādityātmadarśī ataevāpahatapāpmā adhyātmaparicchedābhimānāmasaṅgarūpapāpmanā rahito'ta evā'kṣādhyakṣa indriyādhyakṣasteṣu svatantro nendriyaparavaśa ityarthaḥ | ataevāvadātamanāḥ nirmalacittaḥ, tanniṣṭhastasminnupāsye niṣṭhā tātparyaṃ yasya sa tanniṣṭhaḥ sannāvṛttacakṣurbāhyaviṣayavyāvṛttendriyaḥ sa u iti chedaḥ sa eva teneti vipariṇeyam | ya evaṃvidho vidvān tenaivāntarātmikyā gatyā prāṇagatyā bahirātmana ādityasya gatiranumīyata ityevaṃ hyāheti vyākhyātam | etaduktaṃ bhavati, adhyātmādhibhūtayoḥ piṇḍabrahmāṇḍayoḥ svasvamānena śataṃ varṣāṇyāyuḥpramāṇa-
6.p4
mityasya samatvādadhyātmagataprāṇātmagatyā śatavarṣānte piṇḍaparityāgalakṣaṇayā bahirātmano'pyādityasya brahmāṇḍapiṇḍaparityāgarūpā gatistanmānena śatavarṣānte bhavedityanumīyate iti | athavā yā prāṇātmano gatirdehadhāraṇalakṣaṇā prāṇāpānavyāpāraiḥ kriyamāṇā tathā bāhyātmana ādityasya brahmāṇḍavidhāraṇarūpodayāstamayanirvartyāhorātravyāpāraiḥ kriyamāṇā gatiranumīyate etacca prākṛtajanabuddhyagocaratvādviddadṛṣṭigamyatvamabhipretya viddānmadhya nirdiṣṭa iti draṣṭavyam | etayoranyatarasya gatyā'nyatarasya gatyanumānopadeśastayorekagatitvacintanārtha iti | idānīmanayoḥ sthānabhedaṃ guṇabhedañca siddhavadanūdya vyatihāraṃ taccintanārthaṃ vidhatte “atha ya eṣo'ntarāditye 0 evāśrito'nnamatti” iti | guṇāntaravidhānārambhārtho'thaśabdaḥ | ya eṣa prasiddho'ntarāditye ādityākhyasya maṇḍalasya madhye hiraṇmayo hiraṇmaya iva hiraṇmayo jyotirmayo'ntaryāmī puruṣaḥ puruṣākārādityadevatāntaranupraveśena labdhapuruṣākāra iti yāvat | ko'sau hiraṇmayaḥ puruṣo ya imāṃ pṛthivīṃ paśyati imāmityupalakṣaṇaṃ trailokyamavabhāsayatītyarthaḥ | asya
6.1
puruṣasya hiraṇmayatve nimittaṃ svayamevāha hiraṇyavatsthāditi | hiraṇye hiraṇmaye tejaḥsaṅghātātmake maṇḍale'vasyādavasthānāt tadabhedenāvasthitatvādityarthaḥ | “vaṣṭi bhāgurirallopamavāpyorupasargayoḥ”rityavopasarge'varṇalopaḥ | paśyatyasau hiraṇyavasthāditipāṭhaḥ prāmādikaḥ | yadi matyastadā dvitīyārthe prathamā vipariṇeyā, imām̐llokān paśyatītyarthaḥ | idānīmasyādhyātmamavasthānamāha sa eṣa iti | yo hiraṇmayāṇḍasthatayā hiraṇmayaḥ puruṣa uktaḥ sa eṣo'ntare dehābhyantare yahṛtpuṣkaraṃ hṛdayakamalaṃ tasmin hṛtpuṣkare eva āśritastatraiva prākaṭyamupagataḥ prāṇātmā sannannamadanīyamatti bhuṅkte viṣayān vā śabdādīnupabhuṅka ityarthaḥ |
evamādityamaṇḍalāntarabhivyaktaṃ hiraṇmayatvādiguṇaṃ puruṣamanūdya tasya hṛdyantarvartiprāṇātmabhāvaṃ vidhāyedānīmuktaprāṇātmānamanūdya tasyādityātmabhāvaṃ vidadhāti “atha ya eṣo'ntare 0 annamattīti” iti | annamattītyanto'nuvādabhāgo vyākhyātaḥ | sa eṣa evā'gnirattā divi dyuloke śritaḥ āśritaḥ sthita ityarthaḥ | koyamagnirityata āha sauraḥ sūryatejorūpaḥ,
sa eva prāṇināṃ kalanāt kālākhyaḥ kālamañjitaḥ, adṛśyaḥ pratyakṣāgocara eva san sarvabhūtānyevānnaṃ tānyatti sarvabhūtāni saṃharati, itiśabdo vyatihāropadeśasamāptyarthaḥ | yacca puṣkare sthito'nnamattautyadhyātmamuktaṃ divi śrito'nnamattauti cādhidaivaṃ, tadubhayasvarūpajijñāsayā vālakhilyāḥ pṛcchanti “kaḥ puṣkaraḥ . veti” iti | spaṣṭārthaḥ | uttaramāha prajāpatiḥ “idaṃ vāva 0 āsaṃ” iti | yo'yaṃ prasiddha ākāśa idaṃ vāvedameva tatpuṣkaraṃ, yadadhyātmahṛtpuṣkaramuktaṃ tadidamevādhidaivaṃ prasiddhamākāśaṃ, nānayoḥ svarūpabhedo'stītyarthaḥ | tathā cākāśameva hṛdaye brahmāṇḍāntare ca puṣkaramiti svarūpapraśnasyottaramuktam | kimmaya iti praśnasyottaraṃ vadan hṛdayapuṣkarasyā'ṣṭadalamayatvaṃ prasiddhamiti matvādhidaivapuṣkaradalānyāhāsyeti | asyākāśapuṣkarasyemāḥ prasiddhāḥ prācyādyā āgneyyādyāścatasraścatasro diśo dalasaṃsthā dalatvena sthitā āsaṃ āsannityarthaḥ | tathā ca hṛdayākāśabāhyākāśayorhṛdayakamalagatāṣṭadalānāmaṣṭadigāñcābhedo dhyeya iti tātparyārthaḥ |
6.2
evamadhyātmadhidaivayoḥ prāṇādityapuruṣayorbhedena pratīyamānasthānaguṇakriyāṇāmabhedadarśanaṃ vidhāya punastāvanūdya sagāyatrivyāhṛtipraṇavālambanaṃ tayorupāsanaṃ vidadhāti “arvāñcica rata 0 sāvitryā ceti” iti | etau prāṇādityo yathāvyākhyātau arvāgdūre sannihitau vicarataḥ parivartete hṛdaye bāhyākāśe cetyarthaḥ | etau upāsīta dhyāyet | kathaṃ, omityetadakṣareṇa etenākṣareṇaityetat, vyāhṛtibhirbhūbhurvaḥ svarityetābhistisṛbhiḥ, sāvitryā savitṛdevatyayarcā gāyatryākhyayā ceti | itiśabda oṅkārādyālambanavidhyupasaṃhārārthaḥ |
idānīmupāsanālambanatvenoktasyoṅkārasya tattvaṃ pratipādayiṣyaṃstatstutaye tadutpattiprakāramāha “dve bāva 0 yuñjīteti” iti | brahmaṇaḥ paramātmano dve vāva dve eva rūpe rūpyate'dhiṣṭhānatayā brahmā''bhyāmiti rūpe nirūpake ityarthaḥ | ke te ityata āha, mūrttañca mūrttaṃ mūrcchitāvayavaṃ kāryaṃ, amūrttaṃ tadviparītaṃ ca kāraṇam | athānayormadhye yanmūrttaṃ tadasatyaṃ ‘vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ’ iti śruteryadamūrttaṃ tatsatyaṃ ‘mṛttiketyeva satyaṃ iti (chāndo0 | 6 pra0)
śruteḥ yatsatyaṃ paramārthasatyaṃ sarvādhiṣṭhānaṃ tadbrahma parivṛḍhaṃ 'sadeva somyedamagra āsīt tatsatyaṃ sa ātmā' iti śruteḥ | brahmaśabdārthamāha, yadbrahma tat jyotiḥ prakāśasvabhāva yat tajjyotirbrahmākhyaṃ sa ādityaḥ sūryaḥ 'yena sūryastapati tejaseddhaḥ' iti śruteḥ | sa ādityo vai eṣa brahmaprakāśātmaka omityetadātmā oṃkārasvarūpo'bhavat praṇavātmanodita ityarthaḥ | oṃkāro hyanujñākṣaraṃ prasiddhaṃ 'tadvā etadanujñākṣaraṃ yaddhi kiñcānujānātyomityeva tadāha' iti (chāndo0 | 1 a0) śruteḥ | ādityaścānujñāṃ kurvanniva jagatāmudeti 'ya evāsau tapati tamudgīthamupāsītomiti hyeṣa svaranneti' iti śruteḥ | evaṃ praṇavībhūtaḥ sa āditya ātmānaṃ praṇavaṃ tredhā triprakāramakuruta kṛtavān omiti a u m iti tisro mātrā avayavāḥ, etābhiḥ sarvamidamotaṃ protañcaiva | yathā dīrghatantuṣu tiryaktantavaḥ protāstiryaktantuṣu dīrghatantava otā vaiparītyena vā parasparaṃ saṃyogaviśeṣeṇaikībhūtāḥ santaḥ paṭaśabdavācyā bhavantyevaṃ praṇavātmake mayyevāśeṣasyotaprotatayāvasthānādahameva praṇavātmotañca protañcāsmi na matto'nyat kiñcidityevaṃ hyāha | sa ādityo yatastasmādetaddhai eṣa vai āditya omityoṅkāra evetyevaṃ dhyāyat cintayata he vālakhilyāḥ | dhyānaśabdārthamāha ātmānaṃ
6.3
prāṇapradhānaṃ pratyañcamāditye ādityañcātmani yuñjīta, vyatyayo bahulamiti lakāravacanavyatyayena yojayata, ekātmatāṃ bhāvayatetyarthaḥ | itītyanuvākasamāptyarthaḥ |
oṃkāreṇātmābhidhyānavidhiṃ mahaukurvvaṃstatraiva viśeṣāntaraṃ vidhitsannāha “athānyatrāpyuktaṃ 0 tasya tat” iti | athaitadanyatra chāndogye'pyuktaṃ praṇavasyopāsanaṃ, yadyapi tatrāṅgāvarudvamupāsanamiha tu svatantraṃ tathāpi stutyarthamudāharaṇaṃ na guṇopasaṃhārārthamiti draṣṭavyam | praṇavodgīthayorekatvakathanārambhārtho'thaśabdaḥ | khaluśabdaḥ karmaprakaraṇoktodgīthasmāraṇārthaḥ | ya udgīthaḥ sāmagānāmudgīthabhaktyavayava oṅkāraḥ sa bahvṛcānāṃ śastrāṅgabhūtaḥ praṇavaḥ, yaśca bahvṛcānāṃ praṇavaḥ sa udgātṝṇāmudgīthaḥ | evaṃ śastrastotrāṅgatayā bhinnasthānaniveśinoroṅkāravyaktyorabhedadṛṣṭiṃ vidhāya tasyodgīthātmakasya praṇavasyādityātmanā draṣṭavyatāmāha, ityasau vā āditya udgītha udgīthāvayava oṅkāra ityarthaḥ | eṣa āditya eva praṇavaḥ śastrāṅgabhūta oṅkāra ityevaṃ hi āha chāndogyaśrutirityarthaḥ | evaṃ stutyā mahaukṛtamādityaṃ
punarviśinaṣṭi guṇāntaraviśiṣṭatayā dhyānārthaṃ, udgīthamityādinā | chandogānāmudgīthabhaktyavayavatvenodgīthaṃ bahvṛcānāṃ śākhāntargatapraṇavākhyaṃ praṇetāraṃ prakarṣeṇa tattatkarmaṇāṃ pravartayitāramata eva praṇavākhyamityarthaḥ, bhāḥ prakāśo rūpaṃ svarūpaṃ yasya sa bhārūpastaṃ, vigatā nityanivṛttā nidrā'vidyā tamorūpā yasmāt taṃ vigatanidraṃ, vijaraṃ jarārahitaṃ sadaikarūpamiti yāvat, vimṛtyuṃ vigatamṛtyumavināśinaṃ, trīṇi padāni yasya jāgratsvapnasuṣuptākhyāni prāṇarūpasya bhūrbhuvaḥsvariti trailokyākhyānyādityarūpasya sa tripadastaṃ tripadaṃ, trīṇyakṣarāṇi yasyākārokāramakārākhyāni praṇavarūpasya sa tryakṣarastaṃ tryakṣaraṃ, punaḥ pañcadhā jñeyaṃ vicintyaṃ yato ( cintayato ) guhāyāṃ dehakuhararūpāyāṃ nihitamāśritaṃ dehāntaścarantaṃ prāṇāpānādirūpeṇa pañcadhā jñeyamityarthaḥ | ityevaṃ hi āha guṇavidhāyinī śrutiriti śeṣaḥ | evaṃ viśeṣitamomityanenaitadupāsīteti vakṣyamāṇenānvayaḥ | uktaviśeṣaṇasyādityātmano bhārūpatvaṃ viśeṣato dhyeyamityabhipretya vācyavācakayoḥ
parabrahmapraṇavayoḥ sārabhūto'yaṃ saviteti tanmahimānamāviṣkaroti ūrddhamūlamiti | ūrddhaṃ vikārātītaṃ paraṃ brahma mūlamupādānam | tadeva mūlaṃ svarūpato nirdiśati tripādbrahmeti | tripādasyāmṛtaṃ divīti mantrabhāgaprakāśitaṃ vikārātītaṃ brahmāsya vācyaprapañcasyāśvatthanāmna ūrddhaṃ mūlamityarthaḥ | asya śākhā ākāśādayo vikārāḥ, bhūmyādaya ityādipadena carācaragrahaḥ, śiṣṭaṃ prasiddhārtham | evaṃlakṣaṇaḥ eko brahmāṇḍalakṣaṇa samaṣṭipiṇḍo'śvatthanāmā śvaḥparyantaṃ sthāsyatīti viśvāsānarhatvādaśvatthamañja ityarthaḥ | yadetadaśvatthamañjitaṃ jagadetadbrahma brahmopādānatvānna tato'nyadityarthaḥ, tathāca kāṭhakaśrutiḥ ‘ūrddhamūlo avāṅśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ | tadeva śukraṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate’ iti | etasya sarvavācyāśrayatayā sarvātmakasya brahmaṇa etat tejaḥ prakāśaḥ sāra ityarthaḥ | kimityucyate yadasā ādityo yo'sāvādityaḥ prasiddha etadbrahmaṇasteja iti yojanā | sarvavācyādhiṣṭhānabrahmasāratvamuktvā sarvavācakādhiṣṭhānapraṇavasāratāñcāsyopadiśati omityetadakṣarasya caitaditi etat tejo yadasā āditya iti pūrveṇa yojanā | oṅkārādityayoruktaṃ
6.4
mahimānamanūdyopāsyatvaṃ siddhamupamaharati tasmāditi | etat prāṇādityātmakaṃ tattvamajasramupāsīteti sambandhaḥ | datiśabda upāsanavidhyanuvādasamāptyarthaḥ | praṇavenopāsanavidhidrūḍhaye praṇavamāhātmyavādikāmṛdāharati eko'syeti | asya praṇavasya ekaḥ ślokarūpo mantraḥ sambodhayitā māhātmyaprakāśako vidyate ityevaṃ hyāha kaṭhaśrutirityarthaḥ | tameva ślokaṃ kiñcidakṣarabhedena paṭhati etaditi | etadevākṣaraṃ praṇavākhyaṃ puṇyaṃ puṇyapradaṃ puṇyakarmasu prayujyamānamityarthaḥ, etadevākṣaraṃ paraṃ parabrahmaprakāśakaṃ mokṣadamityarthaḥ | kiṃ bahunā etadevākṣaraṃ jñātvā mameṣṭadametadeva nānyaditi niścitya tatparaḥ san yo yadicchati abhyudayaṃ vā mokṣaṃ vā phalaṃ tasya tadbhavatyevetyarthaḥ |
punarapyupāsyasyātmano guṇāntaravidhānāyottaro'nuvākaḥ “athānyatrāpyuktaṃ 0 akṣaramiti” iti | asya prāṇādityātmana eṣā tanūstanuḥ svanavatī śabdavatī | sā ketyata āha yā omitīti oṅkārarūpā tanurudāttānudāttasvaritarūpatraisvaryeṇoccāryamāṇā svanavatītyarthaḥ | praṇavāvayaveṣvakārādiṣu ekaikaṃ trikaṃ trikamavayavaśro
6.5
vibhajya praṇavāvayavinaḥ svanavatyādyātmatāmāpādya tādṛkpraṇavatanutvena prāṇādityātmanastattadguṇavaiśiṣṭyaṃ dhyeyamiti prakaraṇārthaḥ | yeṣāṃ ye svabhāvasiddhā dharmāstestadvatyeṣeti subodho'kṣarārthaḥ, iti yataḥ ataḥ omityuktenākṣareṇa etāḥ prastutāḥ svanavatyādyāstanavo'rcitāḥ pūjitāḥ stutāḥ arpitāḥ prāṇādityātmani viśeṣaṇatvena samarpitāḥ samāropitā bhavantītyevaṃ hi āha etamarthaṃ praśnaśrutirityarthaḥ | tāmeva paṭhati etadvā iti | pippalāda ācāryaḥ satyakāmaṃ śiṣyaṃ pratyāha he satyakāma omityetadakṣaramiti yadasti etadvai etadeva parañca brahma aparañca brahmeti viddhīti | parāparabrahmajñānopāsanayorālambanametadevākṣaramityarthaḥ |
etau prāṇādityā etā upāsītomityetadakṣareṇa vyāhṛtibhiḥ sāvitryā ceti yat sūtramupanyastaṃ tatra praṇavāpekṣito viśeṣaḥ sarva uktaḥ, idānīṃ vyāhṛtyapekṣito viśeṣastadutpattyādipraśaṃsanenopapādanīya ityuttaro'nuvāka ārabhyate “athāvyāhṛtaṃ 0 cakṣuḥ” iti | atheti vyāhṛtivyākhyānārambhārthaḥ | idaṃ trailokyaṃ pūrvamavyāhṛtamaśabdānirdiṣṭaṃ vai āsīt, satyaṃ sa prajāpatiriti sambandhaḥ sacca tyacceti satyaṃ pañcabhūtapariṇāmātmakamavyāhṛtamāsīt | tadā sa prajāpatistrailokyaśarīro brahmā tapastaptvā prāgāhitasaṃskārodbodhakamālocanaṃ kṛtvā bhūrbhuvaḥ svarityevamanukrameṇoccāritavān pādanābhiśiraḥpradeśānālabhya bhūrbhuvaḥsvariti krameṇoccāritavānityarthaḥ | evaṃ sṛṣṭyuccāraṇe hetumāha eṣaiva lokatrayātmikāsya prajāpateḥ sthaviṣṭhā sthūlatamā tanūḥ śarīraṃ yā lokavatīti pūrvānuvāke'vocamityadhyāhāraḥ | tatra kā vyāhṛtiḥ kimaṅgavāciketyetadvibhajate svarityādinā |
asyāstanvāḥ | evaṃ vyāhṛtyutpattiṃ tadarthañcopadiśya prakṛtasyādityātmana upāsyasya tatsambandhaṃ vaktuṃ vyāhṛtiśarīraprajāpatyavayavatāṃ tasyopadiśati ādityaścakṣuriti | sarvāṅgeṣu cakṣuṣaḥ prādhānyamupapādayannādityaṃ mahīkaroti “cakṣurāyattā 0 upāsīta” iti | puruṣasya vyavaharttuḥ mahatī aparimitā mātrā mīyate jñāyata iti mātrā viṣayaḥ mitireva vā mātrā viṣayasiddhiḥ, hi niścitaṃ cakṣurāyattā cakṣuradhīnā | uktamarthaṃ lokaprasiddhayopapādayati hi yasmādayaṃ puruṣaścakṣuṣā mātrāḥ viṣayāṃścarati dūrasthānapi nimnonnatasamaviṣamadeśānapi pratipadyate, ataścakṣurāyattā puruṣasya mahatī mātretyarthaḥ | prajāpatermukhyāṅgatvenādityaṃ mahīkṛtyedānoṃ mātrādeva prajāpatyātmatāṃ sampādayati satyamiti | vai prasiddhaṃ cakṣuḥ satyaṃ cakṣurdṛṣṭasya satyatvaprasiddheḥ prajāpatirapi satyaṃ satyadātmakatrailokyaśarīratvāt, ataścakṣurādityaḥ satyamityukte satyātmā prajāpatirāditya ityuktaṃ bhavatīti bhāvaḥ | cakṣuṣaḥ satyatvamupapādayati akṣṇoriti | caratyavisaṃvāditayā hi prasiddhametadityarthaḥ |
6.6.1
upasaṃharatyetasmāditi | uktoddhetorityarthaḥ | anena hi vyāhṛtyātmatayādityā''tmopāsanena viśvacakṣuḥ sūrya iva viśvātmā prajāpatirūpāsito bhavatītyevaṃ hyāha kvacicchutyantaramiti śeṣaḥ | kimāheti tadāha eṣeti | eṣā vai pūrvoktā sūryarūpā prajāpaterbrahmaṇo viśvaṃ bibhartīti viśvabhṛt tanūḥ śarīraṃ | kathamasyā viśvabhṛttvamiti tadāha etasyāmiti | etasyāṃ tanau idaṃ sarvaṃ dṛśyamantarhitaṃ gūḍhaṃ ādityaprakāśācchāditameva sarvamityarthaḥ | tathāsmiṃśca sarvasmin dṛśye viṣaye eṣā tanūrantarhitā tattadarthaprakāśakatvena tattadātmatāmāpannā satī prākṛtairjanaiḥ paripūrṇā na dṛśyata ityarthaḥ | yadvā prāṇarūpeṇa sarvasminneṣāntarhitetyarthaḥ| vyāhṛtiguṇavidhimupasaṃharati tasmāditi| eṣā vyāhṛtyātmikā tanūruktā tasmādetāṃ tathaivopāsīteti yojanā | idānīṃ pūrvaṃ pratijñātāṃ sāvitrīśarīratāñcāsyopapādayitumuttarānuvāka ārabhyate “tatsavituḥ 0 brahmavādinaḥ” iti |
6.6.2
ādau mantrapratīkānyādāya vyācaṣṭe tatsaviturvareṇyamiti prathamaḥ pādastasyārtho'sau vā ityādinācyate | tatra savitustatsvarūpaṃ vareṇyamityanvaye savituriti ṣaṣṭhī puruṣasya caitanyamitivadavivakṣitasvārtheti matvā savitṛpadārthamāhāsau vā iti | asau vai prasiddho jagadavabhāsakatvena vibhāvyamānaḥ savitā savituriti mantrapadenokta ityarthaḥ | vareṇyaśabdārthamāha sa vā iti | sa vai sa eva savitā, evaṃ yathoktātmasvarūpeṇa pravaraṇīyaḥ prakarṣeṇa tadekaniṣṭhatayā prārthanīyastadātmabhāvanā kāryeti yāvat, kena ātmakāmena, kāmyata iti kāma ātmaiva kāmaḥ prāpyo yasya sa ātmakāmastena ātmanaḥ svābhāvikarūpāvirbhāvakāmeneti yāvat| ityāhurbrahmavādino brahmavadanaśīlā vedārthavida ityarthaḥ | dvitīyapādapratīkārambhāyau'thaśabdaḥ | bhargo devasya dhīmahīti pratīkagrahaṇam | tatra devapadasyārthamāha savitā vai devaḥ | savitaiva devaśabdārthaḥ, sa eva dyotanāddeva ucyate atrāpi ṣaṣṭhyartho na vivakṣitaḥ | tatastasmāt dyotanasvabhāvatvādyo'sya saviturbhargākhyo vyākhyāsyamānabhargaśabdavācya ātmā taṃ cintayāmīti dhīmahītyasyārthamāhurbrahmavādina iti | pūrvavat cintayāmītyekavacanamarthataḥ
6.6.3
paryāyanirdeśanaparaṃ na tu dhīmahītyuktabahuvacanasyaikavacanāntatvenohapradarśanārthaṃ, ‘vayaṃ syāma patayo rayīṇāṃ’ itivat kartaikye'pi mantreṣu bahuvacanaprayogasya sādhutvāt cakṣurādikaraṇopādhibhedenaikāsminnapi bahutvasambhavāditi draṣṭavyam | atha tṛtīyapādagraho dhiyo yo naḥ pracodayāditi | dhīśabdārthaḥ prasiddha evetyāha buddhayo vai dhiya iti | antaḥkaraṇavṛttaya ityarthaḥ | tāḥ buddhīrasmākamasmadīyāḥ yaḥ pracodayāt prakṛṣṭaṃ prerayatvityāśiṣi liṅ ityāṅgirityuktārtham | tathā cetthaṃ mantrayojanā, yo devaḥ savitā tasya saviturdevasya tadvareṇyaṃ bhargākhyaṃ vayaṃ dhīmahi sa no dhiyo dhīḥ pracodayāditi | yaduktaṃ mantravyākhyāne'sau vā ādityaḥ savitā, savitā vai devaḥ, yasya bhargākhya iti ca tatrādityasavitṛbhargaśabdā na spaṣṭārthā iti tān vyākhyātumārabhamāṇo 'tigahanārthatvādaṅgargaśabdārthaṃ tāvadāha “atha bhargo 0 bhargaḥ” iti | atha padaviśeṣārtha ucyate bharga iti, ko'rtho'yameva yo ha ya eva vai ya āditye tiṣṭhan yaścakṣuṣi tiṣṭhanniti ca
6.6.4
śrutyantaraprasiddho'muṣminnāditye maṇḍalātmani nihitaḥ sannihitastathā'kṣiṇi cakṣurmaṇḍale vā yastārakaḥ kṛṣṇatārakopalabdhito'ntaryāmau deva eṣa bhargākhya iti | bhargaṃtvamasya kathamityapekṣāyāṃ tannāma nirvakti bhābhirityādinā | bhābhiḥ kiraṇairadhiṣṭhānadharmairasya gatirgamanaṃ viṣayavyāptirasteti vyutpatterbharga ityekaṃ nirvacanamityarthaḥ | nirvacanāntaramāha bharjayatīti | vā athavā bharjayati jagat saṃharatīti rudro bharga iti brahmavādina āṅuriti yojanā | idānīṃ bhakārarephagakārāṇāṃ pratyekanirvacanaṃ bruvannasya bhargākhyāṃ mahīkaroti atha bha ityādinā | bhāsayati tejomaṇḍalāntargatacicchaktyagnenemān sarvvāneva lokāniti bha ityucyata ityarthaḥ | imāni bhūtāni sthāvarajaṅgamātmakāni prāṇānugatacidānandātmanā rañjayati prīṇayati sukhāsaktaṃ karotīti ra ucyata ityarthaḥ | asmin sarvvakāraṇātmani suṣuptipralayayoḥ sarvāḥ imāḥ prajā gacchanti layaṃ prāpnuvanti tathā prabodhasṛṣṭyorasmādevāgacchantyāvirbhavantīti ga ityucyata ityarthaḥ | tasmādbhāsanādrañjanādgamanācca bharagatvādbharrga iti sarvātmocyata ityarthaḥ | idānīmādityādināmanirvacanaṃ kurvaṃstatparyāyaśabdvānapi kāṃścinnirvakti “śaśvat 0 hyāha”
6.6.5
iti | śaśvat punaḥ punaḥ sūyamānāt savanakaraṇāt sūryaḥ sūryo hi prātarādisavanakartā prasiddha ityarthaḥ | savanādannādiniṣpādanena prāṇināṃ prasavanāt savitā| ādānādbhaumarasānāṃ prāṇyāyuṣāṃ vā ādityaḥ | pavanāt pavitrīkaraṇāt pāvano vāyvātmāpyeṣa ityarthaḥ | atha api āpo jalamapyayamityarthaḥ | kutaḥ pyāyanājjagadāpyāyanādityarthaḥ | ityevaṃ hi nāmanirvacanānyabhipretyāhācārya ityarthaḥ | evaṃ mantrapādadvayoktamādhidaivakaṃ tattvaṃ nirūcya tṛtīyapādoktamādhyātmikaṃ tattvaṃ nirvakti “khalvātmano 0 hyāha” iti | amṛtākhyaḥ prāṇarūpaḥ prāṇo vā amṛtamiti śrutyantarāt amṛtākhyaḥ khalu prāṇarūpa ātmanaḥ kāryakāraṇasaṅghātasya netā prāṇopādhika ātmā martyasaṅghātanetṛtvena tato vilakṣaṇatvādamṛtākhya ityarthaḥ | cittavṛttyupādhikaścetā, manovṛttyupādhinā mantā, pādopādhipradhāno gantā, pāya upādhinotsraṣṭā, upasthopādhinā''nandayitā, hastopādhikaḥ kartā, vāgindriyopādhiko vaktā, rasopādhiko rasayitā prāṇopādhirghrātā cakṣurupādhiko draṣṭā śrotropādhiḥ śrotā tvagindriyopādhiḥ spṛśati spṛṣṭā bhavatītyarthaḥ,
6.6.6
cakārādbuddhyādhyavasitāhaṅkāreṇābhimantā cocyate | ko'yamevaṃ vyapadiśyata ityata āha vibhurvyāpako vigrahe dehe saṃniviṣṭaḥ samyagabhimānitayā niviṣṭaḥ sṛṣṭveveśvaro dehamanupraviṣṭaḥ prāṇāsubtaḥkaraṇendriyopādhibhirnānāvyapadeśabhāgabhavati sa ekaḥ sarvabuddhiprerakaḥ ātmopāsya ityabhiprāyaḥ ityevaṃ hyāheti pūrvavat | nanvekasyātmano'nekopādhikṛtaḥ saṃjñābhedaḥ ityayuktaṃ pratīyamānaprātisvikakāryabhedenātmabhedasya prāmāṇikatvāditi prāsaṅgikaṃ codyaṃ parihartumātmānātmatattvaṃ nirūpayati “atha yatra 0 tadvācyaṃ” iti | athaivaṃ sati ātmabhedaśaṅkā na kāryeti śeṣaḥ | yatra dvaitībhūtaṃ bhedamāpannaṃ vijñānaṃ citprakāśastatra hi tasyāmavasthāyāṃ jāgradādau śṛṇoti paśyatītyādivyapadeśabhāgātmā bhavati na svabhāvata ityarthaḥ | kathametadavagamyata iti tatrāha sarvamātmā jānītetīti sarvaṃ sarvendriyadvāraṃ vyavahārajātamātmā eka eva jānīte svātmaikaniṣṭhatvena pratyabhijānāti, itihetorna paramārtho bheda ityarthaḥ | tathāca śrutyantaraṃ ‘ātmetyevopāsītātra hyete sarva ekaṃ bhavanti’ ityupādhyuparāgaparityāgena sarvopādhyupalakṣitamekamātmānaṃ nirupapadenātmaśabdena nirdiśati | loke ca yaścakṣuṣā rūpamadrākṣaṃ so'hamidānīṃ rasanena rasamanubhavāmīti pratyabhijñānubhavaḥ prasiddho'to nātma-
6.7.1
bhedaśaṅketi bhāvaḥ | upādhyanvaye bhedadarśanaṃ vyapadeśabhedañcopapādya tadvyatireke tadvyatirekamupapādayati yatrādvaitībhūtamiti | yatra yasyāmavasthāyāṃ suṣuptyādau sarvopādhyuparamādadvaitībhūtaṃ vijñānaṃ tattetyadhyāhāraḥ tadā kāryakāraṇakarmabhirviṣayakaraṇakriyābhiravacchedakairnirmuktamasaṃsṛṣṭaṃ ataeva nirvacanaṃ viśeṣasañjñāvacanaśūnyaṃ anupamamevānaupamyamupamārahitaṃ svataḥ nirviśeṣamityarthaḥ | ataeva nirūpākhyamaprameyamidaṃ tadityullekhāyogyamityarthaḥ | kimevaṃ niṣedhamukhenocyate, idaṃ taditi kasmānnocyata iti śaṅkate, kiṃ taditi | aśakyaṃ tathā vaktumityuttaramāha avācyamiti | sarvavāgvyāpāroparame yadavaśiṣyate sarvoparamasākṣitvena tadadvaitaṃ vijñānaṃ svābhāvikamātmarūpamiti bhāvaḥ | tathā ca bṛhadāraṇyake 'yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati' ityādinā dvaitadarśanasyābhāsatāmuktvā 'yatra tvasya sarvamātmaivābhūt tat kena kaṃ paśyet' ityādinā'dvaitamātmatattvamupapādayati śrutiḥ | tasmādanāmarūpakriyasyātmano nāmarūpakriyā avidyākalpitaprapañcopādhinibandhanā eveti paramārtha iti |
6.7.2
yadyapyevaṃ śārīrasyātmano na bhedaḥ pāramārthikastathāpyadhidaivādādityātmana īśvarādayaṃ bhinna iti śaṅkāṃ vārayan asyaiva brahmādayo'pi vibhūtaya ityetameva mahaukaroti “eṣa hi khalvātmegānaḥ 0 induriti” iti | ya īśānādibhiḥ śabdairupadiśyate śrutismṛtipurāṇeṣu sa eṣa hi khalu yaḥ pūrvānuvākānte nirdiṣṭaṃ eṣa eva nānya ityarthaḥ | tatra rudrāntastamaḥpradhānamāyopādhikaḥ, haṃsānto rajaḥpradhānamāyopādhikaḥ | śāstā viṣṇurnārāyaṇa iti śuddhasattvapradhānamāyopādhikaḥ | jagatsaṃhārasṛṣṭisthitihetutayābhivyaktaviśeṣāstattatsaṃjñābhājo ye jāyante te sarve'pyayamātmetyabhiprāyaḥ | ayamevārko'rcyaḥ pūjyaḥ sarvatatphalāśrayatvāt, tathāca śrutiḥ ‘eṣa vā aśvamedho ya eṣa tapati tasya saṃvatsara ātmāyamagnirarkaḥ’ (bṛhadā0 a0 4) iti | savitṛśabdo vyākhyātaḥ | ayamevātmā pṛthivyādirūpeṇa dhātā sarvasya dhārayitā, vidhātā pitrādirūpeṇa putrādīnāṃ nirmātā, samrāṭ sārvabhaumo rājā, indraḥ svarāṭ svargādhipatiḥ, induścandramā prasiddhaḥ, ete sarve'pyeṣa evātmeti | kiñca na kevalametāvat “ya eṣa 0 hiraṇmayenāṇḍena” iti | yastapati jagadabhitapati savitā
6.7.3
mo'pyeṣa eveti yojanā | kathaṃ tarhi sa ātmarūpeṇa na vibhāvyata ityata āhāgniriveti | yathā mahatā jvālājaṭilenāgninā'gniḥ dīpo mandaḥ pihita ācchanno bhavati evaṃ sahasrākṣeṇānekacchidravatā hiraṇmayena tejomayenāṇḍena maṇḍalātmakena brahmāṇḍena vā pihita ācchāditaḥ, ato nātmarūpeṇa dṛśyata ityarthaḥ | tathāca mantravarṇaḥ, ‘hiraṇmayena pātreṇa satyasyāpihitaṃ mukhaṃ’ iti | yasmādayamātmaiko'pyekarūpo'pyupādhibhiraneko'nekarūpa iva ca vibhāvyamāna upādhyāvṛttanijasvarūpastasmāt mumukṣubhirāvaraṇanirākaraṇena taddarśane yatna āstheya ityupadiśati “eṣa vā ॰ upalabhaitenamiti” iti | eṣa evādhyātmadhidaivarūpeṇa vibhāvyamāna ātmā kiṃsvarūpa iti jijñāsitavyo jñātumeṣṭavyaḥ, tattattvajñānaṃ sampādayituṃ gurūpasattiḥ kāryetyarthaḥ | vijñānasampādanaprakāramāhā'nveṣṭavyo gurūpadiṣṭavākyamaryādāmāśrityānveṣaṇena mananenāvadhāraṇīya ityarthaḥ | tatra ‘vedāntavijñānasuniścitārthāḥ saṃnyāsayogādyatayaḥ śuddhasattvāḥ’ iti śrutimāśritya saṃnyāsamātmajñānāṅgamapadiśati sarvabhūtebhya iti | sarvabhūtābhayadānaṃ saṃnyāsaḥ sa ca karmaparityāgalakṣaṇaḥ taṃ kṛtvetyarthaḥ, saṃnyasya gurubhyaḥ sabrahmacāribhyaśca
6.7.4
śravaṇamanane sampādyānantaramaraṇyaṃ vijanaṃ deśaṃ manaḥprasādakaraṃ gatvātha tadā indriyārthān vāhyān dūrataḥ kṛtvāntaḥśarīra evātmānamanviṣya nididhyāsanaṃ kurvan svāccharīrāt sthūlasūkṣmalakṣaṇedenamātmānamupalabheta sākṣātkāravān bhavedityarthaḥ | itiśabdaḥ prāsaṅgikopadeśasamāptyarthaḥ | idānīṃ prakṛte prāṇādityayorekatve praśnopaniṣadgataṃ mantramudāharati “ viśvarūpaṃ ॰ sūryyaḥ” iti | pūrvārdhe dvitīyāntāni padāni prathamāntatvena vipariṇeyāni, udayatīti kriyāyogārthaṃ | viśvāni nīlapītādīni rūpāṇi yasya sa viśvarūpaḥ ‘ asau vā ādityaḥ piṅgala eṣa śukla eṣa nīla eṣa pīta eṣa lohitaḥ ’ iti śruteḥ | harati sarveṣāṃ prāṇināmāyūṃṣi bhaumān vā rasāniti hariṇaḥ | jātaṃ jātaṃ vetti sarvapravṛttitsākṣitveneti vā jāte jāte vidyate sarvadehagatoṣmyarūpeṇa sarvacakṣuradhiṣṭhātṛtveneti vā jātavedāḥ | paramayanaṃ parāyaṇaṃ sarvabhāsāmāśraya iti yāvat | jyotirekaṃ jyotirātmanā eka ityarthaḥ, yadvā jyotiḥ prakāśasvabhāvaḥ eko'dvitīyaḥ sūryya ekākī caratīti śruteḥ | tapati sarvaṃ santāpayati śoṣayatīti tapan | sahasraraśmirapari-
6.8.1
mitakiraṇaḥ śatadhā anekadhā prati prāṇināṃ pratimāṃ pratītyabhimukhatayā vartamāna eṣa sandṛśyamānamaṇḍalasyaḥ sūryyaḥ savitā prajānāṃ prāṇe'ntarātmā udayatyudgacchatyudayācalāditi mantrapadānāṃmarthaḥ | tathāca mantravarṇaḥ 'sūryya ātmā jagatastasthuṣaśca' iti | tadevaṃ prāṇādityātmano'ntarbahiśca vicarataḥ prajāpateḥ kāryabrahmaṇo'nekaguṇaviśiṣṭasyāhaṃ graheṇa pratyagātmatayopāsanaṃ praṇavavyāhṛtisāvitryanubandhamupadiśya tanniṣṭhasyopāsakasyopasthitānnabhojane kartavyaviśeṣamupadiśati "tasmādvā 0 tatpādayet" iti | eṣa pūrvoktaḥ pratyagātmā yasmādubhayātmā prāṇādityarūpaḥ tasmādvai tasmādevaṃvit pūrvoktaprakāreṇa prāṇādityātmavidātmanyevātmani svasvarūpābhedenaivābhidhyāyatyābhimukhyena pratyaktayā prāṇādityau dhyāyatītyarthaḥ | tato yadyajati pūjayati tanmahimānamāviṣkaroti tadapyātmanyevetyarthaḥ | iti evaṃprakāreṇa dhyānaṃ vidvaddiṣṭutaṃ stutaṃ praśastamityanvayaḥ | kiṃ taddhyānaṃ
6.8.2
prayogasthaṃ upāsanāprayoge sthitaṃ vyāpṛtaṃ manaḥ tailadhārāghaṇṭānādādivadavicchedena dīrghakālādaranairantaryamupāsye tattve niviṣṭaṃ manorūpaṃ dhyānamityarthaḥ | evaṃ dhyāyataḥ puṃso yo manaḥpūtirmanasau durgandho durvāsanaityetat tanmanaḥpūtimucchiṣṭopahatamityanena vakṣyamāṇena mantreṇa tat tasmin kāle pāvayet pavitrayet etanmantrābhimantritānnaprāśanena prāṇāgnihotravidhinā ca śodhayedityarthaḥ | “mantraṃ paṭhati 0 yadanyat” iti | anyocchiṣṭaṃ svocchiṣṭaṃ cocchiṣṭocchiṣṭamucyate tenopahataṃ, yadvā ucchiṣṭaṃ ca ucchiṣṭopahatañcetyucchiṣṭocchiṣṭopahatamannaṃ bhojyaṃ | pāpena pāpātmanā patitena dattaṃ yaccānnaṃ, mṛtasūtakādvā upahataṃ mṛtasūtakaspṛṣṭaṃ tatsvāmikaṃ vā yadannamityarthaḥ | vasorvasunāmno devasya pavitraṃ pāvayitṛ, agnirve̍śvānaraḥ savituśca raśmayo mama madbhojyaṃ tadannaṃ punantu pavitrayantu yadanyacca mama duṣkṛtaṃ pāpācaraṇaṃ tacca punanvityarthaḥ | anena mantreṇa svabhojyamannamabhimaṃtrya paścāt “adbhiḥ 0 dadhāti” iti | purastāt prāṇāhutyārambhāt pūrvaṃ yāḥ smṛtiprāptā āpo'śanāṅgabhūtā āpastābhiḥ paridadhāti prāṇādityarūpasya svātmanaḥ paridhānaṃ vastrācchādanamidaṃ kriyata iti tāścintaye-
6.8.3
dityarthaḥ | anantarakartavyaṃ prāṇāgnihotraṃ mantraviniyogena vidhatte “prāṇāya 0 abhi juhoti” iti | prāṇāya svāhetyādibhiḥ pañcabhirmantrairyathāpāṭhakramaṃ bhojyānnarūpaṃ siddhaṃ dravyamādāyābhimukhyenāsyāgnau juhoti juhuyādityarthaḥ | “athāvaśiṣṭaṃ 0 abhidhyāyait” iti | atha pañcaprāṇāṅgutyanantaramavaśiṣṭaṃ tṛptiparyantamannaṃ yatavāk maunī sannaśnāti yadavaśiṣṭamaśnāti tanmaunī sanniti maunamatra vidhīyate nāśanaṃ, tasya nimittāntarata eva prāptatvādityarthaḥ | ato'vaśiṣṭasarvānnabhojanānantaramadbhiruttarāpo'śanāṅgabhūtābhirbhūya eva punarapi pūrvavadupariṣṭāduparibhāge paridadhāti tāsvapsvapari paridhānadṛṣṭiṃ kuryādityarthaḥ | tathā ca śrutyantaraṃ ‘tasmādā etadaśiṣyantaḥ purastāccopariṣṭāccādbhiḥ paridadhati’ (chāndo 0 ña0 5) iti paścādutthāyā''cānto bhūtvā karamukhapādaśuddhiṃ vidhāya vidhivadācamya śuddho bhūtvā''tmejyāna ātmānaṃbhojāna ātmayajanaṃ kurvannupāsaka iti yāvat prāṇo'gnirityādivakṣyamāṇābhyāṃ mantrābhyāmātmānamabhidhyāyait | mantradvayaṃ paṭhati “prāṇo'gniḥ paramātmā vai
6.8.4
• amṛto'sīti ” iti | pañcavāyuḥ prāṇāpānādipañcavāyurūpaḥ prāṇaḥ praṇetā śarīrendriyavyāpārayitā yaḥ sa paramātmā vai paramātmaivā agnirannasyāttā jāṭharo dehaṃ samāśrita iti pūrvārddhayojanā | yadvā paramātmaiva dehaṃ samāśritaḥ san pañcavāyuḥ prāṇo'gniśca nānya iti yojanā | ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāśritaḥ | prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidhamiti bhagavatsmaraṇāt | sa paramātmā'ttā prītastṛptaḥ san viśvaṃ sarvameva bhoktṛvargaṃ prīṇātu prīṇayatu yataḥ sa viśvabhuk viśvaṃ bhunakti pālayati iti viśvabhūgiti prathamamantrārthaḥ | he prāṇāgnyātman tvaṃ viśvo'si sarvo'si vaiśvānaro viśvanaranayanādīśvarastvamasītyarthaḥ | kuto viśvātmatvaṃ viśvaniyantṛtvaṃ cetyata āha, viśvaṃ jāyamānaṃ tvayā dhāryate tvameva svātmano viśvamutpādya pālayasi ityarthaḥ | sarvā āhutayaḥ ā samantāddūyanta ityāhutayo havīṃṣi sarvāṇi tvāṃ viśantu tvayyāhitā bhavantu | kiñca tatra sarvāḥ prajāḥ yatra tvaṃ viśvāmṛto'pi viśvamamṛtayasi jīvayasīti viśvāmṛtastvaṃ yatra tatraiva sarvāḥ prajāḥ tvajjīvanā ityarthaḥ | itiśabdo mantrasamāptidyotanārthaḥ | idānīmevaṃvidhaṃ vidva-
6.9.1
ṅgo janaṃ phalavacanena praśaṃsati "evaṃ na vidhinā 0 punarupaiti" iti | evamuktaprakāreṇānena vidhinā'ttā vidvān punarannatvaṃ na khalpaitītyanvayaḥ | svayaṃ sarvasyāttā bhavati nānyenādyata ityarthaḥ | punarasyaiva viduṣaścintanīyāntaraṃ viśeṣamākhyātumārabhate "athāparaṃ 0 vyākhyānaṃ" iti | athetyarthāntaropakramārthaḥ ! aparaṃ pūrvoktāt karmamantrarūpādanyadveditavyaṃ cintayitavyamastītyarthaḥ | kiṃ tadityucyate asyātmayajñasyātmayajanarūpasya bhojanasya sambandhī uttaro vikāro vikaraṇaṃ śreṣṭhaṃ vibhajanaṃ | ko'sau yathānnamannādaśca adanīyamattā ceti vibhajanaṃ | kathamityata āha, tasyopavyākhyānamiti | tasyottaravikārasya spaṣṭavyākhyānaṃ kriyata iti śeṣaḥ | vakṣyamāṇavibhāgenānnamannādaṃ cātmānaṃ cintayediti tātparyārthaḥ | tatra kimannaṃ kimannādamityetat tāvatsvarūpato nirddiśati "puruṣaścetā 0 bhuṅkta iti" iti | pradhānaṃ prakṛtirjagadbījamavyākṛtādiśabdavācyaṃ tasyāntarmadhye tatsattāpradatvena sthito yaścetā cetanaḥ puruṣaḥ sa eva
6.9.2
bhoktā prākṛtaṃ prakṛtikāryamannaṃ bhuṅge ityarthāt prakṛtitadvikārāvannamityannānādasvarūpamuktamityarthaḥ | arthāduktamannasvarūpaṃ vibhajate “ tasyāyaṃ bhūtātmā 0 kartā pradhānaḥ” iti | tasya pūrvoktasya bhokturayaṃ bhūtātmā sābhāsaḥ kāryakāraṇasaṅghātarūpo'nnaṃ bhojyaṃ hi prasiddhaṃ, asya bhūtātmanaḥ kartā pradhānaḥ pūrvoktaḥ, so'pi bhojya ityarthaḥ | uktārthasāramupasaṃhāravyājenāha “tasmāt triguṇaṃ 0 puruṣo'ntaḥsthaḥ” iti | triguṇaṃ pradhānatatkāryarūpaṃ bhojyaṃ bhoktā puruṣaḥ pradhānāntaḥsthaḥ sarvacetyarthaḥ | uktavyavasthāyāṃ pramāṇamāha “atra dṛṣṭaṃ 0 pratyayaṃ” iti | dṛṣṭaṃ darśanaṃ pratyacaṃ nāma prasiddhaṃ pratyayaṃ pramāṇamatra vidyata iti śeṣaḥ | uktamarthamudāharaṇena buddhimavārohayati “yasmādbaujasambhavā 0 bhojyatvaṃ vyākhyātaṃ” iti | paśavo hi gavāśvamahiṣapuruṣādayaḥ kuṭumbikasya bhojyatvena prasiddhā yasmādbaujasambhavāḥ svabojabhūtānnarasapariṇāmādisambhavāttasmādbījaṃ bhojyopādānatvādbhojyaṃ prasiddhamityarthaḥ | baujasya bhojyatvapradarśanaphalamāha, aneneti | kāryeṣu bhojyatvasya siddhatvāt kāraṇasyāpi tatsiddhaṃ kāryakāraṇayorabhedādityarthaḥ | pramāṇenopapāditamarthamupa-
6.9.3
saṃharati “tasmādbhoktā 0 prakṛtistatstho bhuṅkta iti” iti | vyākhyātārtho'yaṃ granthaḥ | evaṃ prakṛterbhojyatvaṃ prasādhya tatkāryyasya bhojyatvaṃ prapañcayati “prākṛtamannaṃ 0 viśeṣāttaṃ liṅgaṃ” iti | yat prākṛtaṃ prakṛtiprabhavaṃ kāryyarūpamannaṃ tat triguṇabhedapariṇāmatvāt sattvādiguṇaviśeṣapariṇāmatvānmahadādyaṃ mahān prakṛterādyo vikāro jñānakriyāśaktisammūrcchitaḥ sa ādyo yasya tanmahadādyaṃ | viśeṣāḥ vikāraśabdavācyāḥ pṛthivyādimahābhūtalakṣaṇā asmadādipratyakṣayogyā anto yasya tadviśeṣāntaṃ | tat kīdṛśaṃ, liṅgaṃ liṅgyate jñāyate cetanasadbhāvo'neneti vyutpatteḥ acetanaṃ bhojyamityarthaḥ | viṣayāṇāṃ viśeṣāvi Hawkins?viśeṣarūpo vibhāgaḥ sāṅkhyairuktaḥ ‘tanmātrāṇyaviśeṣāstebhyo bhūtāni pañca pañcabhyaḥ | ete smṛtā viśeṣāḥ śāntā ghorāśca mūḍhāśca’ (sāṃ0kā0) iti | viśeṣāviśeṣarūpāṇāṃ viṣayāṇāṃ bhojyatvaṃ sāmānyenoktaṃ pratyekamindriyārtheṣu yojayati “anenaiva caturdaśa 0 vyākhyā kṛtā bhavati” iti | bāhyendriyapravṛttimārgo daśavidho'ntaḥkaraṇavṛtteścāturvvidhyāttasyāścaturvidho mārga iti caturdaśavidho mārgastasyā'pi bhojyatvena vyākhyā kṛtā bhavatītyarthaḥ | pratipādi-
6.9.4
tārthaṃ ślokena saṃgṛhṇāti "sukhaduḥkhamohamañjñaṃ 0 yāvanna prasūtiḥ” iti | sukhaduḥkhamohakaratvāt triguṇātmakamiṭṭaṃ jagatsukhādisañjñitamannabhūtaṃ hi prasiddhamityarthaḥ | bījasya yatsvādu svādanaṃ tasya parigrahastāvanna bhavati yāvatkāryākāreṇa na prasūtiḥ prasavaḥ | tasmātkāryaṃ triguṇātmakaṃ bhojyaṃ dṛṣṭvā kāraṇaṃ pradhānamapi triguṇātmakaṃ bhojyamanumeyamityabhiprāyaḥ | yaduktaṃ pūrvaṃ prakṛtikāryasya bhūtātmano'nnatvaṃ tasyāpyavasthāvatvātpariṇāmitvamastīti triguṇātmakatvamannatvañca siddhamityāha "tasyāpyevaṃ 0 jarā pariṇāmatvāttadannatvaṃ" iti | avasthātrayameva vibhajate kaumāramityādinā | avasthātrayasya kāryatvaṃ sādhayati, pariṇāmatvāditi | tadannatvaṃ tasya bhūtātmano'nnatvaṃ siddhamityarthaḥ | kāryadvāroktaṃ pradhānabhojyatvaṃ prapañcayati "evaṃ pradhānasya 0 prasiddhaṃ tasya” iti | evaṃ vakṣyamāṇena prakāreṇa pradhānasya vyaktatāṃ gatasya kāryatāmāpannasyopalabdhirbhavati, kathaṃ tadāha tatra vyakteṣu pradhānakāryeṣu yatsvādu khādana-
6.9.5
māsvādanaṃ grahaṇamiti yāvat tasmin svāduni tannimittaṃ buddhyādīni karaṇāni bhavanti pravartante, buddhyādibhiḥ pradhānakāryaṃ gṛhyata ityarthaḥ | buddhyādisvarūpaṃ madhye vyapadiśati, adhyavasāya iti | niścayātmikā buddhiradhyavasāyaḥ, saṅkalpanavyāpāravadantaḥkaraṇaṃ manaḥ saṅkalpaḥ, ahaṅkārātmikāntaḥkaraṇavṛttirabhimāna ityete buddhyādiśabdārthā ityarthaḥ | atha buddhyādyudbhave jāgraddaśāyāmiti yāvat indriyārthān śabdasparśarūparasagandhākhyān viṣayān prati pañca jñānendriyāṇi śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇākhyāni pūrvavat svāduni bhavanti uktān viṣayān svadayituṃ karaṇāni bhavantītyarthaḥ | uktamarthaṃ karmendriyeṣu mukhyaprāṇe vā'tidiśati, evamiti | sarvāṇi vākpāṇipādapāyūpasthākhyānāmindriyāṇāṃ karmāṇi prāṇasya mukhyasya karmāṇi prāṇanāpānanādīni vacanādānagamanavisargānandān śarīracālanādīn prati svāduni bhavantīti yojanā | prapañcitamarthamupasaṃharati, evamiti | evamuktaprakāreṇa vyaktamannaṃ siddhaṃ, vyaktarūpānnakāraṇatvādavyaktasya vyaktavadevāvyaktamapyannamanumeyamityarthaḥ | asya vyaktāvyaktarūpasyānnasya nirguṇo bhoktā
6.9.6
nirvikāra ātmā bhoktetyarthaḥ | antaḥkaraṇagatacidābhāsāvivekādbhokteva pratīyamāno'pi na svabhāvato bhoktā kūṭastha eva sadeti bhāvaḥ | tasyātmano bhoktṛtvādacetanasya sarvasya kāryakāraṇātmakasya vyaktāvyuktavācyasya sannidhisattāmātreṇa svacaitanyābhāsena vyāptṛtvāccaitanyaṃ cetanatvaṃ prasiddhaṃ prakarṣeṇa siddhaṃ jñātaṃ bhavatītyarthaḥ | idānīmannāttoruktayoḥ prakṛtipuruṣayoḥ somatvamagnitvaṃ ca dhyāyediti guṇāntaramupadiśati “yathā'gnirvai 0 ātmayājī ceti” iti | devānāṃ madhye'gnirannādo'nyasyāttā vai prasiddho tathā tathā somo'nnamadanauyaṃ prasiddhū iti yojanā | tathā ca śrutyantaraṃ ‘atha yatkiñcedamārdraṃ tadvetaso'sṛjata tadu soma etāvadvā idaṃ sarvamannaṃ caivānnādaśca soma evānnamanirannādaḥ’ (bṛhadā0 a0 3) iti | tathā caivaṃvit yadā yadyenādyate so'gniryadadyate sa soma †evetyannānnarūpamagnīṣomātmakaṃ jagatyeivaṃvidagninevāgnyātmanaiva somarūpamannamatti, ato'nnadoṣairagnivanna lipyata ityabhiprāyaḥ | annamityevamitiyāṭhaḥ prāmādikaḥ | yadyayaṃ pāṭhaḥ satyasyadetyaṃ yojanā | agnirannādaḥ somo'nnamiti yathā prasiddhaṃ śrutyantare tathaivā'gnineva soma-
6.9.7
rūpamannamadyate na mayetyevaṃvidvannadoṣerna lipyata dūti | ādhibhautikātrānnādayoruktaṃ viśeṣamādhyātmikayorapi tayordarśayati, someti | ayaṃ bhūtātmā prākṛtaḥ kevalaḥ somasaṃjño'nnamityarthaḥ, avyaktaṃ pradhānaṃ mukhaṃ bhoktṛtvādipravṛttiddāraṃ yasya sa cidātmā'vyaktamukhastena vyāptatvādbhūtātmāpyavyaktamukhaḥ sannagnisaṃjño'pi bhavati | tathā cāyamarthaḥ, cidābhāsavyāptatayā cidātmābhedenāvyaktamukhatayā bāhyaviṣayabhoktṛtvanāgnisaṃjño'pyayaṃ bhūtātmā cidātmāpekṣayā somasaṃjño'nnameveti prakṛtyanugataścidātmā'ttāgniḥ prākṛto bhūtasaṅghāto'nnamiti cintayediti | evamukta vibhāge pramāṇamāha, vacanātpuruṣa iti | bhuṅkta iti vacanādityanvayaḥ | evamannānnādavidaṃ praśaṃsannasmin darśane puṃsaḥ pravṛttimupanayati, yo haivamiti | yo ha kaścidevamuktaprakāreṇānnānnādavibhāgaṃ veda, sa ityadhyāhāryaṃ, sa sanyāsī akarcātmadarśī, na kevalaṃ karmmatyāgī sanyāsī kintvayameveti vidyā stūyate, yogī cāṣṭāṅgayoganirato'pyayameva, na kevalaṃ guhāsu niviṣṭaḥ, ātmayājī ātmasaṃskārārthaṃ yo yajate sa ātmayājī tathā ca śatapathau śrutiḥ ‘sa ha vā ātmājī yo vededaṃ me'nenāṅgaṃ saṃskriyate idaṃ me'nenāṅgamupadhīyate' dūti | ātmayājī
6.10
cāyameva na yajñamātranirata ityarthaḥ | ke vā sanyāsī yogī cātmayājī ceti prasiddhā yadātmanāyaṃ vidvān stūyata ityapekṣāyāṃ tatsvarūpamāha, atha yadvaditi | athedaṃ nidarśanamucyate | śūnyāgāre janaśūnyāntarbhavane praviṣṭāḥ kāminyaḥ kāminīḥ kāmāturāḥ strīḥ kaścidatidhīro na spṛśati yadvat kintu tāḥ pariharatyeva tadvadyo vidvānindriyārthān praviṣṭān daivādāgatyopasthitānna spṛśati anurāgeṇa na svīkaroti sa eva sanyāsī yogī cātmayājī ceti vyākhyātaṃ | iti śabdaḥ pradarśanārthaḥ | viṣayanispṛhāḥ sanyāsyādiśabdavācyā ityarthaḥ |
tadevaṃ daśabhiranuvākairadhyātmamadhidaivañca prāṇādityopādhidvārā''tmopāsanaṃ setikartavyatākramamuktiphalamupadiśya tatparisamāpyedānau pūrvaprakṛtasyaiva pratyagbrahmaṇaścidātmano'bhyudayaphalakamanekavidhamupāsanabhedaṃ vaktuṃ prakaraṇāntaraṃ pravartate | tatrānnādhīnatvāt sarvaprāṇasthiterbrahmadṛṣṭyānnopāsanaṃ vidhātuṃ tanmahimānamāha “paraṃ vā 0 yanyaśnataḥ” iti | paramurutkṛṣṭaṃ vai prasiddha-
metadvakṣyamāṇamātmanaḥ paramātmano rūpaṃ mūrtiviśeṣaḥ | kiṃ tadyadannaṃ sarvaprāṇijīvanaṃ prasiddhamodanādirūpaṃ | kathamasya paratvaṃ, hi yasmādayaṃ prāṇo mukhyaprāṇapradhāno'yaṃ saṅghāto'nnamayo'nnajīvana iti yāvat | etadevānvayavyatirekābhyāmupapādayati | athetyannapacyate, yadyayaṃ nāśnāti nānnamupajīvati tadā amantā mananāsamartho bhavatītyanvayaḥ | evamaśrotā bhavatītyādi yojyaṃ | na kevalaṃ mananādyaśaktimātramevānaśnataḥ kintu jīvanamapi durlabhamityāha, prāṇāṃścotsṛjati parityajati mriyata ityevaṃ hyāha śrutiḥ | tathā ca chāndogye (a0 7) 'annaṃ vāva balādbhūyastasmādyadyapi daśarātrīrnāśnīyādyadyu ha jīvedathavā'draṣṭā'śrotā' ityādyannābhāve śaktijīvanayorabhāva iti vyatirekamuktvā tatraivānvayamāha, atheti | yadi aśnāti tadā khalu prāṇasamṛddhaḥ prāṇena balena samṛddha upacito bhūtvā mantā bhavatītyādi spaṣṭaṃ | atraiva śrutyantaramudāharati, evaṃ hyāheti | annādretobījarūpapariṇatādvai prajāḥ sthāvarajaṅgamātmikāḥ prajāyante utpadyante yāḥ kāścidaviśeṣitāḥ pṛthivīśritāḥ pṛthivīmāśritā ata
6.11
utpattyanantaramapyannenaiva svasvajātyucitenādanīyenaiva jīvanti prāṇān dhārayanti | atha jīvitakṣaye antato'nte śarīrāvasāne'pyetadannamevāpi yanti annātmikāyāṃ pṛthivyāṃ līyanta ityarthaḥ |
punarapyannastutiṃ karoti tasya vakṣyamāṇātmadṛṣṭyarthatvāya “athānyatrāpyuktaṃ • brahmaṇā” iti | ha vai iti prasiddhārthau nipātau | sarvāṇīmāni bhūtāni paśupakṣyādipipīlikāntāni annamabhijivṛkṣamāṇāni aharaharnityaṃ prapatantītastataḥ paribhramantīti prasiddhametadityarthaḥ | kiñca sūryo'pi raśmibhiḥ kiraṇairannaṃ bhaumaṃ rasarūpamādadāti svīkaroti, tenānnādānenāsau sūryastapati samiddho bhavatītyarthaḥ | tathā ca śrutyantaraṃ ‘sūryo marīcimādatte sarvasmādbhuvanādadhi’ iti | marīciṃ marīcigrastamudakamityarthaḥ | ime prāṇā mukhyaprāṇasahitā vāgādayaḥ prāṇāḥ annenābhiṣiktāḥ saṃklinnāḥ santarpitāḥ santaḥ pacanti varṇavyatyayena patanti svasvavyāpāraṃ kurvantītyarthaḥ | yadvā pacanti bhokturviṣayānapanayantītyarthaḥ | tathā'gnirvā annena samidājyādi-
6.12
nā'bhijvalati dīṣyate | evaṃ devatānāmapyupajīvyamidamannamannakāmena brahmaṇā prajāpatinā prakalpitamutpāditamityarthaḥ | yadarthamevamannaṃ stutaṃ tadidānīmupāsanaṃ vidadhāti “ato'nnaṃ 0 hyāha ” iti | yata evammahimedamannamato'nnamātmetyupāsīta dhyāyedityarthaḥ | atra brahmadṛṣṭirutkarṣāditi nyāyenānne ātmadṛṣṭirvidhīyate, na cācā'haṃgraho'sti ‘na pratīkena hi saḥ’ ( brahmasū 0 a 0 4 | pā 0 1 | sū 0 4 |) iti sūtre pratīkeṣvahaṃgrahasyāpoditatvāditi draṣṭavyaṃ | evaṃ hyāhetyudāharati śākhāntarīyaṃ mantramannasyātmasāmyadyotanena tatpratīkatvaṃ draḍhayituṃ “ annādbhūtāni 0 taducyate ” iti bhūtotpattyādinimittatvamātmasāmyamatroktaṃ | acarārthaḥ spaṣṭaḥ |
idānīmanne pūrvokte viśvabhṛttvaṃ guṇaṃ prakṣipya viṣṇuśarīradṛṣṭyopāsanāntaramupadiśati “ athānyatrāpyuktaṃ 0 bhiṣak smṛtaṃ ” iti | viśvabhṛttvamannasya sādhayati, prāṇo vā ityādinā |
rasaḥ sāraḥ kāryamityarthaḥ | prāṇe sthire sati manasa upacayānmanaḥ prāṇasya ca rasaḥ | manaso vivekasāmarthye sati vijñānotpattervijñānaṃ manaso rasaḥ, viṣayādhyavasāye satyānandodayādvijñānasyānando rasa iti yo haivaṃ vedeti sambandhaḥ | so 'nnavān prāṇavānityādiphalavacanaṃ | dṛṣṭaṃ phalamuktā'dṛṣṭaṃ ca phalamāha, yāvantīheti | yāvantīha loke bhūtānyannamadanti bhakṣayanti tāvatsu sarveṣu teṣu bhūtātmā sannantaḥstho bhūtāntaḥstho'nnamattyupāsakaḥ | †tāvatsvantadastha iti pāṭhe teṣu bhūteṣvasthitasteṣvabhimānaśūnyaḥ sannannamattītyarthaḥ | kaḥ, yo haivaṃ viśvabhṛdrūpaṃ viṣṇutanumannaṃ vedopāste ityarthaḥ | uktamupāsyamannaṃ viṣṇutanutvadṛḍhyārhatvāya stutyarthaṃ ślokamudāharati, annameveti | annameva vijarat vijarattvaṃ nayatīti vijarannaṃ vijarameva vā vijarannaṃ | tathā ca śrutyantaraṃ annaṃ brahmāāṇo'jaraṃ vadantīti | tathā annaṃ saṃvananaṃ
6.13.1
sambhajanīyaṃ smṛtaṃ jñātaṃ | annaṃ bahu kurvīta tadvratamiti śrutyantarāt | annaṃ paśūnāṃ prāṇināṃ prāṇaḥ, annāt prāṇā bhavantīti śruteḥ | annaṃ jyeṣṭhaṃ prathamajaṃ rasādyapekṣayā pūrvasiddhatvāt | annaṃ hi bhūtānāṃ jyeṣṭhamiti śrutyantarāt | annaṃ bhiṣak bheṣajaṃ kṣudvādhinivartakaṃ smṛtaṃ, tasmāt sarvauṣadhamucyata ityannaṃ prakṛtya śravaṇāditi ślokārthaḥ | punarasyaivātmanaḥ kālātmakāditye dṛṣṭiṃ vidhātumuttaramanuvākatrayaṃ pravartate, tatrānnasya kālādhīnatvāt kālasya cādityādhīnatvādannopāsanānantaraṃ kālādityopāsanavidhānamiti saṃgatiṃ vivakṣan kālātmānaṃ stauti " athānyatrāpyuktamannaṃ 0 dūtyevaṃ hyāha " iti | athetyupāsanāntaropakramārthaḥ | anyatrāpi kālaviṣaye idamuktaṃ, anyatrāpyuktamiti vā | annaṃ vai prasiddhamasya prāṇijātasya sarvasyāśeṣasya yoniḥ kāraṇaṃ, kālaścānnasya yonirityanuvartate, kālena hyannaṃ prasūyate, sūryaḥ savitā kālasya yoniḥ, tasya hi kālanirmātṛtvaṃ prasiddhaṃ | tatra kālasvarūpatatpramāṇayorabhāvātkathaṃ kālo'nnasya yonirityata āha tasyaitadityādinā | tasya kālasyaitadrūpaṃ rūpyata iti rūpaṃ svarūpaṃ, kiṃ tat yannimeṣādernimeṣakalākāṣṭhādyavayavapracayāt saṃbhṛtaṃ
6.13.2
ghaṭitaṃ dvādaśamāsātmakatvāt dvādaśātmakaṃ vatsaraṃ saṃvatsararūpamasti, etat tasya rūpamiti sambandhaḥ| tathā coktaṃ śrībhāgavate 'yo'yaṃ kālastasya te'vyaktabandhośceṣṭāmāhuśceṣṭate yena viśvaṃ | nimeṣādirvatsarānto mahīyāṃstaṃ tveśānaṃ kṣemadhāma prapadye' iti | nimeṣādisaṃvatsarāntavyavahārāśrayaḥ kāla iti kālasvarūpamuktaṃ bhavati | idānīmuktalakṣaṇaḥ saṃvatsarākhyaḥ kālastadavayavaireva prameya iti vivakṣaṃstāvatkālākyavān sthūlatamādikrameṇa vyutpādayati, etasyetyādinā | etasya saṃvatsarātmanaḥ kālasya dvādaśa māsāḥ saṃvatsara iti śruterdvādaśamāsātmakasyārddhamuttarāyaṇaṣaṇmāsarūpamāgneyamagnidevatyamauṣṇyapradhānatvādasya ṣaṇmāsasya | arddhaṃ vāruṇaṃ varuṇadevatyaṃ dakṣiṇāyanaṣaṇmāsarūpaṃ jalapradhānatvādasya ṣaṇmāsasyetyarthaḥ | tathā ca tāpodakayoḥ kāryayoḥ paryāyeṇa niyatapravṛtyanyathānupapattyā yastaddhetubhūto'rthaḥ kalpyate sa kāla ubhayāyanānugataḥ saṃvatsarātmā siddhaityarthaḥ | idānīmayanāvayavabhūtān māsān vyutpādayiṣyaṃstadupodghātatayā nākṣatramayanadvayaṃ prakalpya taddvārā kālasadbhāvakalpanāmāha, maghādyamiti | maghānakṣatramārabhya śraviṣṭhākhyanakṣatrasyārddhamarddhāvasānaṃ yāvat savitā
6.13.3
krameṇa nīcaiḥ krameṇa svacāragatyā bhuṅkte tāvadāgneyamagnidevatyaṃ, tatra hi kāle'gnirdaiva iva śītātairmanuṣyairupāsyate | tathā sārpādyaṃ sarpadevatyamaśleṣānakṣatraṃ sārpaṃ, tatprabhṛtiśraviṣṭhottarārddhāntaṃ yāvat savitā utkrameṇorddhamārgakrameṇa svacāragatyā bhuṅkte tāvat saumyaṃ somadevatyaṃ tasmin hi kāle candrastāpātairmanuṣyairdeva ivopāsyata iti | atra śraviṣṭhārddhāyaṃ sārpāntamiti yadyapi vaktumucitaṃ tathāpi yathā vibhaktayoḥ samayayoḥ svabhāvavailakṣaṇyaspaṣṭīkaraṇārthaṃ sārpādyamityuktaṃ śraviṣṭhāyāṃ savitari vartamāne śītānuvṛttestadādyagrahaṇe hi na spaṣṭaḥ svabhāvabhedo nirdiṣṭaḥ syāditaratra tu spaṣṭastatra tāpaprācurye vivādābhāvāt, tathā ca svabhāvabhedaprakaṭīkaraṇāyā'rtha eva kramo vivakṣito na nakṣatrapāṭhakrama iti bhāvaḥ | atrāpi śītoṣṇayorniyatapravṛttihetukālakalpanā pūrvavat draṣṭavyā | idānīmuktaiḥ saptaviṃśatinakṣatrairdvādaśarāśyavacchedena māsaklṛptimāha, tacceti | tatra teṣu nakṣatreṣu nava aṃśā yasmiṃstannavāṃśakaṃ, yadekaikaṃ navāṃśakaṃ tadātmanaḥ saṃvatsarātmana ekaiko'vayava iti yojyaṃ | aṃśaḥ pādaḥ navāṃśā nava pādāḥ sapāda-
6.13.4
danakṣatradvayāvacchinna eko rāśiḥ sūryyagatyanusāreṇaiko māsaḥ saṃvatsarātmanaḥ kālasyaiko'vayava ityuktaṃ bhavati | tathā ca tattanmāsasvabhāvabheda niyamenāpi kālakalpanamunneyaṃ | etatsarvvaṃ sacārakavidhaṃ, cārassaṅkramaṇaṃ nakṣatrādiṣu paribhramaṇaṃ, tatra vidhā prakāraḥ, tayā vidhayā sahitaṃ sacārakavidhaṃ | etacca jyotiḥśāstrāt kalādikālāvayavagaṇanayā sūryyacāramālocya sarvvamavadheyamiti tātparyārthaḥ | uktairevāvayavaiḥ kālo'numeya ityatra hetumāha saukṣmyāditi sūkṣmatvādityarthaḥ | indriyāgocaratvāt kālasyaitat pūrvoktamayanādirūpaṃ pramāṇaṃ kālāstitve, tatrānubhavaṃ saṃvādayati, anenaiva hi pūrvoktaprakāreṇa kālaḥ pramīyate samyagavadhāryyate na pratyakṣādinetyarthaḥ | kimevaṃ pramāṇopanyāsenāsti cet kālaḥ svayameva dṛśyeteti mandāśaṅkāyāmāha neti, anādimāyāvacchinnacidvilāmarūpasya kālasya jaḍatvāt prameyāntaravanmānādhīnasiddhikatvamityarthaḥ | yadi kālasya prameyatvaṃ tarhi nimeṣādīnāmapi kālāvayavānāṃ kālatvāviśeṣādabhede sati kathaṃ kālena kālaprameyatvata āha
6.14
prameyo'paitīti | pṛthaktādavayavāvayavibhāvena bhedāt prameyo'pi pramāṇatvamupaiti prāpnoti, kimarthaṃ, ātmanaḥ svasya samyagbodhanārthamavadhāraṇārthaṃ dīpaprakāśena dīpānumānavadityarthaḥ | evaṃ hyāha, evaṃvidhaḥ kālaḥ sūryādhīna ityatrodāharaṇamāhetyarthaḥ | “yāvatyo vai 0 amūrtimān” iti | yāvatyo vai prasiddhāḥ kālasya kalā aṃśāstāvatīṣvasau savitā carati tatpravartakatvena vicarati tāḥ sampādayatītyarthaḥ | ato yaḥ kālaṃ kalayitāraṃ kālarūpamādityaṃ brahmetyupāsīta tasyopāsakasyātidūraṃ kālo'pasarati saṅkruntyā punarmaraṇāya na jāyate kālavyāpyo na bhavatītyarthaḥ | tatra kālasya brahmadṛṣṭyarhatvāya punarudāharaṇamevaṃ hyāha kālāt sravantītyādi, pādatrayaṃ spaṣṭārthaṃ | kālo mūrtirmūrtimānādityarūpeṇa, amūrtimāṃśca nimeṣādisaṃvatsarāntena rūpeṇeti caturthapādārthaḥ |
kālanirvartakatvādrādityaḥ kālātmako brahmadṛṣṭyopāsya ityuktaṃ, tatra kiṃ brahma nimeṣādikāleṣu kimātmakaścādityo brahmadṛṣṭyopāsya iti vīkṣāyāmāha “dve vāva 0 sa vedavit”
6.15
dūti | prāyaḥ spaṣṭārtho'yamanuvākaḥ | prāgādityāditi ādityotpatteḥ prāg yadbrahmaṇo rūpaṃ so'kālaḥ, sa na kasyāpi kalayitā yato'kalaḥ kalārahita ityarthaḥ | atha ya ādityādya āditya ādyaḥ pravartako yasya sa tathā, sa kālaḥ sakalaḥ kalābhiḥ sahita ityarthaḥ | sakalasya vai iti. saṃvatsaraḥ sakalasya kālasya svarūpaṃ | tasyopāsyatvāya brahmasāmyamāha saṃvatsarāditi | yasmādevaṃ saṃvatsaraḥ sarvakāraṇaṃ tasmāt saṃvatsaro vai prasiddhaḥ prajāpatirhiraṇyagarbhaḥ sūryātmā sa kālaḥ, so'nnamannahetutvāt, brahmaṇo nīḍamālambanaṃ brahmadṛṣṭiyogyaṃ pratīka mityarthaḥ | ātmā ca prāṇināṃ 'sūrya ātmā' dūti mantravarṇāt | evaṃ hyāha mahāṃścāsāvātmeti mahātmā akālātmaka īśvaraḥ, tasminmahātmani sarvāṇyeva bhūtāni kālaḥ pacati jarayati paramātmanyadhiṣṭhāne tadāyattaḥ kālo bhūtāni pacan parivartata ityarthaḥ | tathā ca śrutyantaraṃ 'etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi nimeṣā muhūrtā ahorātrāṇyardhamāsā māsā ṛtavaḥ saṃvatsarā dūti vidhṛtāstiṣṭhanti'
( bṛhadā 0 a 0 5 | brā 0 8 ) iti | yasmiṃstu kālātmā savitā pacyate līyate taṃ yo veda sa vedarahasyavidityarthaḥ |
punarapi sakalaṃ kālaṃ stauti “ vigrahavāneṣa 0 bhāti maṇḍale ” iti | vigrahavān mūrtimāneṣa kālaḥ pūrvoktaḥ prajānāṃ sindhurājaḥ samudraḥ samudravat dustara iti yāvat, eṣa savitākhyo yasmāt tatsthastasmin kāle nimittatayā sthitaḥ | ko'sau savitākhyaḥ, yasmādeva saviturime candrādayaḥ sūyante abhiṣūyante āpyāyante svatejaḥpraveśanenetyarthaḥ | atha prasiddhebhyaścandrādibhyaḥ sarvamidaṃ kiṃ, yatkiñcit śubhāśubhamiha loke dṛśyate sukhaduḥkhādautyarthaḥ | tadetebhyaḥ ādityādigrahebhyo nimittabhūtebhya ityarthaḥ | yasmādevamādityanimittā jagatsthitistasmādādityātmā brahma | yata evamprabhāva ādityo'tha tasmāt kālasañjñamādityamupāsītetyetadvidhivākyaṃ, kālasañjñamādityaṃ brahmetyupāsītetyarthaḥ | eke śākhinaḥ kālasañjñālakṣaṇaṃ guṇamaṇādṛṣṭyādityo brahmetyādityopāsanaṃ brahmadṛṣṭyā vidadhati,
6.16.1
ādityo brahmetyādeśa ityatretyarthaḥ | sarvathāpyādityo brahmetyevaṃ hyāha mantraḥ | hotā haviṣaḥ prakṣeprā yajamāna ṛtvig vā, bhoktā haviṣaḥ svīkartā devatāviśeṣaḥ, haviścarvādikaṃ, mantrastatprakṣepasādhanatvena vihitaḥ, etaiḥ sarvaiḥ sādhyo yo yajñaḥ sa ko viṣṇuḥ, yajño vai viṣṇuriti śruteḥ | prajāpatiḥ prajānāṃ pālayitā īśvaraḥ karmaphaladātā, evaṃvidho yo jagaddhetukalāpaḥ sa sarva eṣa evetyadhyāhāraḥ, kaḥ yo'muṣmin dūrasthe maṇḍale bhāti prakāśate, kim̐lakṣaṇaḥ kaścidekaḥ yaḥ kaściditi vā sambandhaḥ, prabhuḥ svatantra īśvaraḥ, sākṣī sākṣāt sarvadraṣṭetyarthaḥ | idānīmādityapratīkopāsanaprasaṅgenādityāntaryāmiṇo brahmaṇa upāsanāviśeṣaṃ vidhitsannāha "brahma ha vā 0 ya evaṃ veda" iti | brahma ha paramātmā vai eva idaṃ kālasūryāgnyādikaṃ jagadagre sṛṣṭeḥ pūrvamāsīt brahmaṇo'vibhaktameva sarvaṃ vaṭabīja iva mahān vaṭa āsīdityarthaḥ | ata eva sa paramātmaikaḥ sajātīya-
6.16.2
vijātīyavastvantaraśūnyaḥ tarhi kiṃ vaṭabījavatsūkṣmo netyāhānanto'paricchinno deśataḥ kālato vastutaścāsaṃṅkucita ityarthaḥ | uktamānantyamupapādayati prāgananta ityādinā, prācyādiṣu daśasvapi dikṣu paricchedarahitatvāt sarvato'nanta ityarthaḥ | tarhi yāsu dikṣvāparicchedastā diśo'nyāḥ santīti tat eva vastuparicchedo'sya syāditi kuto niraṅkuśamānantyamityata āha, na hyasyeti | asyāśrayatayā prācyādidiśo na hi kalpante na vastutaḥ santītyarthaḥ | atha tathā tiryaṅ vā'vāṅ corddhvaṃ vā digbhedo'sya na kalpata ityarthaḥ | deśo vā deśasambandhi vā vastu kimapyasya paricchedakaṃ nāstītyabhiprāyaḥ | yato'nūhya eṣa paramātmā na kenāpyūhyate dhāryata ityanūhyo na kacidāśrita ityarthaḥ | tathā ca śrutyantaraṃ ‘sa bhagavaḥ kasmin pratiṣṭhita iti sve mahimni’ (chāṃ0 u0) iti | ‘anyo hyanyasmin pratiṣṭhitaḥ’ iti ca | anūhyatve hetvarthaṃ viśeṣaṇaṃ, aparimita iti | yaddhastvhyate tatparimitaṃ dṛṣṭaṃ, ayaṃ paramātmā na parimitaḥ, pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvamiti sarvātiśāyitvaśravaṇāt, ato'nūhya ityarthaḥ | aja ityaparimitatve hetuḥ, yajjanmavat tatparimitaṃ taddhi kvacit
First 41 of 98 passages. Read on
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit