Pramāṇa · Search · About · API

Maitrayaniya Upanishad 6.35

Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.35

Language
Sanskrit

6.35

brahmabhedaṃ vettīti dvaitavit | yadvā jīvānāṃ dvaitaṃ bhedatattvaṃ vettīti dvaitavit | sa vidvānekadhāma ekaṃ mukhyaṃ dhāma itaḥ prāptaḥ syāt bhavet | yasya dhāma prāpnoti tadātmakaśca tatsvarūpaśca bhavet brahmaiva krameṇa sa bhavatītyarthaḥ | dvaitavitvaṃ prapañcayati, ye bindava iveti | ye mahāsamudrādvindava iva vāyūdbhūtāḥ paramātmanaḥ sakāśādavidyākāryodbhūtā ajasraṃ punaḥ punarjāgaritādāvabhyuccaranti pṛthaguttiṣṭhanti, te'rciṣo vai ityuttareṇānvayaḥ | pṛthagbhāvāvabhāsamātrāṃśe dṛṣṭāntamuktvā pṛthagbhūtasyaiva sataḥ pṛthakparicchedapratibhāse dṛṣṭāntamāha, vidyudivābhrārciṣaḥ parame vyoman iti | parame vyomni mahākāśe yathā'bhrārciṣo'bhrāntargatasyākhaṇḍasyārciṣo vidyud vidyudākārāvabhāsaḥ, tathā te jīvātmāno yaśasaḥ paramātmanaḥ, 'tasya nāma mahadyaśaḥ' iti śruteryaśaḥ paramātmā, tasya yadarciborder caitanyaprakāśastasya vai āśrayavaśāccaitanyābhāsakhacitatvāt tatpratibimbādhāratvādvā avidyākāryadehadvayarūpā viviktā jīvā iti vyapadiśyanta iti yojyaṃ | yathā kṛṣṇavartmano'gnerabhirūpā jaṭā jvālā sphuliṅgāḥ prakāśāśraya-
tvādanekāgnitvamāpadyante sphuliṅgādivyapadeśabhedaśca tathetyarthaḥ || |
jīvadvaitatattvamevamāviṣkṛtya jīveśvaradvaitamāviṣkaroti "dve vāva 0 anodāharanti" iti | brahmajyotiṣo brahmātmakasya ciprakāśasya dve vāva khalu rūpake jñāpake, ekaṃ śāntaṃ samṛddhaṃ caikaṃ | te evāśrayabhedanirdeśena vibhajate | atha tayormadhye yacchāntaṃ tasya khamākāśaṃ ādhāramāśrayaḥ, klībaṃ chāndasaṃ, khe vyāpya vyavasthito'khaṇḍaprakāśaḥ | śāntaṃ rūpakamauśvarasyābhoktuḥ svarūpajñāpakamityarthaḥ | atha yat samṛddhaṃ tasyedamannamādhāra ityanuvartate, anne bhoktṛtvena vyavasthitaṃ brahmajotistasya jīvatvajñāpakaṃ, bhoktā jīva ityarthaḥ | tathā ca mantraḥ 'dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte | tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo abhicākaśīti' (ṛg0 maṃ0 | | sū0 164 ) iti | vibhāganirdeśaprayojanamāha, tasmāditi | yasmādevaṃ brahmaiva jīveśvararūpeṇa vibhaktaṃ vartate tasmānmantrauṣadhājyādibhirmantropasaṃhitairoṣadhādibhirhavirbhirantarvedyāṃ cetāvihitāyāṃ gṛhyoktāyāmapi sthaṇḍilādi-
idānīṃ yathoktāni karmāṇi praṇavopabṛṃhitānyanuṣṭheyāni karmasāṅgalyāyeti vidhānapūrvakaṃ tādṛganuṣṭhitakarmamāhātmyaṃ prapañcayati "tasmādom 0 prajāḥ" iti| yasmāduktāni karmāpyabhīṣṭaphaladāni tasmāt teṣāṃ vīryavattaratvāyomityanena mantreṇa ādāvuccāritenaitat karmajātamupāsīta tātparyeṇānutiṣṭhedityarthaḥ | tathā cāha bhagavān, 'tasmādomityudāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ | pravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādināṃ'|| iti | yato'parimitaṃ tejo'syeti śeṣaḥ | asyoṅkārasya tejaḥ prabhāvo 'navadhotyarthaḥ | brahmarūpatvāt tasyeti bhāvaḥ | tat tejastredhā'bhihitaṃ abhito hitaṃ nihitaṃ kathitamiti vā | agnau homādyādhāratayā karmanirvartake, āditye devatātmani, prāṇe ca karmaphalabhoktari yajamāne ceti tredhā vihitamityarthaḥ | etatkathanopayogamāhā'thaiṣeti | athaivaṃ sati eṣā śāstrasiddhā nāḍī dvārarūpā annaṃ bahulayatītyannabahuḥ, prathamārthe dvitīyā, ityevaṃvidhaiṣā

Linked texts (1)