Maitrayaniya Upanishad 6.5

6.5

vibhajya praṇavāvayavinaḥ svanavatyādyātmatāmāpādya tādṛkpraṇavatanutvena prāṇādityātmanastattadguṇavaiśiṣṭyaṃ dhyeyamiti prakaraṇārthaḥ | yeṣāṃ ye svabhāvasiddhā dharmāstestadvatyeṣeti subodho'kṣarārthaḥ, iti yataḥ ataḥ omityuktenākṣareṇa etāḥ prastutāḥ svanavatyādyāstanavo'rcitāḥ pūjitāḥ stutāḥ arpitāḥ prāṇādityātmani viśeṣaṇatvena samarpitāḥ samāropitā bhavantītyevaṃ hi āha etamarthaṃ praśnaśrutirityarthaḥ | tāmeva paṭhati etadvā iti | pippalāda ācāryaḥ satyakāmaṃ śiṣyaṃ pratyāha he satyakāma omityetadakṣaramiti yadasti etadvai etadeva parañca brahma aparañca brahmeti viddhīti | parāparabrahmajñānopāsanayorālambanametadevākṣaramityarthaḥ |
etau prāṇādityā etā upāsītomityetadakṣareṇa vyāhṛtibhiḥ sāvitryā ceti yat sūtramupanyastaṃ tatra praṇavāpekṣito viśeṣaḥ sarva uktaḥ, idānīṃ vyāhṛtyapekṣito viśeṣastadutpattyādipraśaṃsanenopapādanīya ityuttaro'nuvāka ārabhyate “athāvyāhṛtaṃ 0 cakṣuḥ” iti | atheti vyāhṛtivyākhyānārambhārthaḥ | idaṃ trailokyaṃ pūrvamavyāhṛtamaśabdānirdiṣṭaṃ vai āsīt, satyaṃ sa prajāpatiriti sambandhaḥ sacca tyacceti satyaṃ pañcabhūtapariṇāmātmakamavyāhṛtamāsīt | tadā sa prajāpatistrailokyaśarīro brahmā tapastaptvā prāgāhitasaṃskārodbodhakamālocanaṃ kṛtvā bhūrbhuvaḥ svarityevamanukrameṇoccāritavān pādanābhiśiraḥpradeśānālabhya bhūrbhuvaḥsvariti krameṇoccāritavānityarthaḥ | evaṃ sṛṣṭyuccāraṇe hetumāha eṣaiva lokatrayātmikāsya prajāpateḥ sthaviṣṭhā sthūlatamā tanūḥ śarīraṃ yā lokavatīti pūrvānuvāke'vocamityadhyāhāraḥ | tatra kā vyāhṛtiḥ kimaṅgavāciketyetadvibhajate svarityādinā |
asyāstanvāḥ | evaṃ vyāhṛtyutpattiṃ tadarthañcopadiśya prakṛtasyādityātmana upāsyasya tatsambandhaṃ vaktuṃ vyāhṛtiśarīraprajāpatyavayavatāṃ tasyopadiśati ādityaścakṣuriti | sarvāṅgeṣu cakṣuṣaḥ prādhānyamupapādayannādityaṃ mahīkaroti “cakṣurāyattā 0 upāsīta” iti | puruṣasya vyavaharttuḥ mahatī aparimitā mātrā mīyate jñāyata iti mātrā viṣayaḥ mitireva vā mātrā viṣayasiddhiḥ, hi niścitaṃ cakṣurāyattā cakṣuradhīnā | uktamarthaṃ lokaprasiddhayopapādayati hi yasmādayaṃ puruṣaścakṣuṣā mātrāḥ viṣayāṃścarati dūrasthānapi nimnonnatasamaviṣamadeśānapi pratipadyate, ataścakṣurāyattā puruṣasya mahatī mātretyarthaḥ | prajāpatermukhyāṅgatvenādityaṃ mahīkṛtyedānoṃ mātrādeva prajāpatyātmatāṃ sampādayati satyamiti | vai prasiddhaṃ cakṣuḥ satyaṃ cakṣurdṛṣṭasya satyatvaprasiddheḥ prajāpatirapi satyaṃ satyadātmakatrailokyaśarīratvāt, ataścakṣurādityaḥ satyamityukte satyātmā prajāpatirāditya ityuktaṃ bhavatīti bhāvaḥ | cakṣuṣaḥ satyatvamupapādayati akṣṇoriti | caratyavisaṃvāditayā hi prasiddhametadityarthaḥ |