Maitrayaniya Upanishad 6.8
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.8
- Language
- Sanskrit
6.8.1
mitakiraṇaḥ śatadhā anekadhā prati prāṇināṃ pratimāṃ pratītyabhimukhatayā vartamāna eṣa sandṛśyamānamaṇḍalasyaḥ sūryyaḥ savitā prajānāṃ prāṇe'ntarātmā udayatyudgacchatyudayācalāditi mantrapadānāṃmarthaḥ | tathāca mantravarṇaḥ 'sūryya ātmā jagatastasthuṣaśca' iti | tadevaṃ prāṇādityātmano'ntarbahiśca vicarataḥ prajāpateḥ kāryabrahmaṇo'nekaguṇaviśiṣṭasyāhaṃ graheṇa pratyagātmatayopāsanaṃ praṇavavyāhṛtisāvitryanubandhamupadiśya tanniṣṭhasyopāsakasyopasthitānnabhojane kartavyaviśeṣamupadiśati "tasmādvā 0 tatpādayet" iti | eṣa pūrvoktaḥ pratyagātmā yasmādubhayātmā prāṇādityarūpaḥ tasmādvai tasmādevaṃvit pūrvoktaprakāreṇa prāṇādityātmavidātmanyevātmani svasvarūpābhedenaivābhidhyāyatyābhimukhyena pratyaktayā prāṇādityau dhyāyatītyarthaḥ | tato yadyajati pūjayati tanmahimānamāviṣkaroti tadapyātmanyevetyarthaḥ | iti evaṃprakāreṇa dhyānaṃ vidvaddiṣṭutaṃ stutaṃ praśastamityanvayaḥ | kiṃ taddhyānaṃ
6.8.2
prayogasthaṃ upāsanāprayoge sthitaṃ vyāpṛtaṃ manaḥ tailadhārāghaṇṭānādādivadavicchedena dīrghakālādaranairantaryamupāsye tattve niviṣṭaṃ manorūpaṃ dhyānamityarthaḥ | evaṃ dhyāyataḥ puṃso yo manaḥpūtirmanasau durgandho durvāsanaityetat tanmanaḥpūtimucchiṣṭopahatamityanena vakṣyamāṇena mantreṇa tat tasmin kāle pāvayet pavitrayet etanmantrābhimantritānnaprāśanena prāṇāgnihotravidhinā ca śodhayedityarthaḥ | “mantraṃ paṭhati 0 yadanyat” iti | anyocchiṣṭaṃ svocchiṣṭaṃ cocchiṣṭocchiṣṭamucyate tenopahataṃ, yadvā ucchiṣṭaṃ ca ucchiṣṭopahatañcetyucchiṣṭocchiṣṭopahatamannaṃ bhojyaṃ | pāpena pāpātmanā patitena dattaṃ yaccānnaṃ, mṛtasūtakādvā upahataṃ mṛtasūtakaspṛṣṭaṃ tatsvāmikaṃ vā yadannamityarthaḥ | vasorvasunāmno devasya pavitraṃ pāvayitṛ, agnirve̍śvānaraḥ savituśca raśmayo mama madbhojyaṃ tadannaṃ punantu pavitrayantu yadanyacca mama duṣkṛtaṃ pāpācaraṇaṃ tacca punanvityarthaḥ | anena mantreṇa svabhojyamannamabhimaṃtrya paścāt “adbhiḥ 0 dadhāti” iti | purastāt prāṇāhutyārambhāt pūrvaṃ yāḥ smṛtiprāptā āpo'śanāṅgabhūtā āpastābhiḥ paridadhāti prāṇādityarūpasya svātmanaḥ paridhānaṃ vastrācchādanamidaṃ kriyata iti tāścintaye-
6.8.3
dityarthaḥ | anantarakartavyaṃ prāṇāgnihotraṃ mantraviniyogena vidhatte “prāṇāya 0 abhi juhoti” iti | prāṇāya svāhetyādibhiḥ pañcabhirmantrairyathāpāṭhakramaṃ bhojyānnarūpaṃ siddhaṃ dravyamādāyābhimukhyenāsyāgnau juhoti juhuyādityarthaḥ | “athāvaśiṣṭaṃ 0 abhidhyāyait” iti | atha pañcaprāṇāṅgutyanantaramavaśiṣṭaṃ tṛptiparyantamannaṃ yatavāk maunī sannaśnāti yadavaśiṣṭamaśnāti tanmaunī sanniti maunamatra vidhīyate nāśanaṃ, tasya nimittāntarata eva prāptatvādityarthaḥ | ato'vaśiṣṭasarvānnabhojanānantaramadbhiruttarāpo'śanāṅgabhūtābhirbhūya eva punarapi pūrvavadupariṣṭāduparibhāge paridadhāti tāsvapsvapari paridhānadṛṣṭiṃ kuryādityarthaḥ | tathā ca śrutyantaraṃ ‘tasmādā etadaśiṣyantaḥ purastāccopariṣṭāccādbhiḥ paridadhati’ (chāndo 0 ña0 5) iti paścādutthāyā''cānto bhūtvā karamukhapādaśuddhiṃ vidhāya vidhivadācamya śuddho bhūtvā''tmejyāna ātmānaṃbhojāna ātmayajanaṃ kurvannupāsaka iti yāvat prāṇo'gnirityādivakṣyamāṇābhyāṃ mantrābhyāmātmānamabhidhyāyait | mantradvayaṃ paṭhati “prāṇo'gniḥ paramātmā vai
6.8.4
• amṛto'sīti ” iti | pañcavāyuḥ prāṇāpānādipañcavāyurūpaḥ prāṇaḥ praṇetā śarīrendriyavyāpārayitā yaḥ sa paramātmā vai paramātmaivā agnirannasyāttā jāṭharo dehaṃ samāśrita iti pūrvārddhayojanā | yadvā paramātmaiva dehaṃ samāśritaḥ san pañcavāyuḥ prāṇo'gniśca nānya iti yojanā | ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāśritaḥ | prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidhamiti bhagavatsmaraṇāt | sa paramātmā'ttā prītastṛptaḥ san viśvaṃ sarvameva bhoktṛvargaṃ prīṇātu prīṇayatu yataḥ sa viśvabhuk viśvaṃ bhunakti pālayati iti viśvabhūgiti prathamamantrārthaḥ | he prāṇāgnyātman tvaṃ viśvo'si sarvo'si vaiśvānaro viśvanaranayanādīśvarastvamasītyarthaḥ | kuto viśvātmatvaṃ viśvaniyantṛtvaṃ cetyata āha, viśvaṃ jāyamānaṃ tvayā dhāryate tvameva svātmano viśvamutpādya pālayasi ityarthaḥ | sarvā āhutayaḥ ā samantāddūyanta ityāhutayo havīṃṣi sarvāṇi tvāṃ viśantu tvayyāhitā bhavantu | kiñca tatra sarvāḥ prajāḥ yatra tvaṃ viśvāmṛto'pi viśvamamṛtayasi jīvayasīti viśvāmṛtastvaṃ yatra tatraiva sarvāḥ prajāḥ tvajjīvanā ityarthaḥ | itiśabdo mantrasamāptidyotanārthaḥ | idānīmevaṃvidhaṃ vidva-
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit