Shankhayaniyopanishad 6: atha pañcamo'dhyāyaḥ
Śāṅkhāyanīyopaniṣad 6
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.8 — 1 part
atha pañcamo'dhyāyaḥ
6.1
oṃ pratardaino ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma yuddhena
ca pauruṣeṇa ca taṃ hendra uvāca pratardana varaṃ vṛṇīṣveti sa hovāca
pratardanastvameva vṛṇīṣva yaṃ tvaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manyasa iti taṃ
hendra uvāca na vai varo'varasmai vṛṇīte tvameva vṛṇīṣvetyavaro vai
kila meti hovāca pratardano'tho khalvindraḥ satyādeva neyāya satyaṃ
hīndrastaṃ hendra uvāca māmeva vijānīhyetadevāhaṃ manuṣyāya hitatamaṃ
manye yo māṃ vijānīyāttriśīrṣāṇaṃ tvāṣṭramahanadarunmukhānyatīnsālāvṛkebhyaḥ prāyacchanbahvīḥ saṃdhā atikramya divi prahlādīyomanṛṇamahamantarikṣe paulomānpṛthivyāṃ kālakhañjāṃstasya me tatra na
lomacanābhīyata sa yo māṃ veda na ha vai tasya kena ca karmaṇā
loko mīyate na steyena na bhrūṇahatyayā na mātṛvadhena na pitṛvadhena nāsya pāpaṃcana cakruṣo mukhānnīle vetīti
6.2
sa hovāca prāṇo'smi prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamityupāssvā''yuḥ
prāṇaḥ prāṇo vā āyuryāvaddhyasmiñcharīre prāṇo vasati tāvadāyuḥ
prāṇena hyevāsmim̐lloke'mṛtatvamāpnoti prajñayā satyaṃ saṃkalpaṃ sa yo
māmāyuramṛtamityupāste sarvamāyurasmim̐lloka etyā''pnotyamṛtatvamakṣitiṃ svarge loke taddhaika āhurekabhūyaṃ vai prāṇā gacchantīti nahi
kaścana śaknuyāttadvācā nāma prajñāpayituṃ cakṣaṣā rūpaṃ śrotreṇa śabdaṃ
manasā dhyātamekabhūyaṃ vai prāṇā bhūtvaikaikametāni sarvāṇi prajñāpayantīti vācaṃ vadantīṃ sarve prāṇā anuvadanti cakṣuḥ paśyatsarve
prāṇā anupaśyanti śrotraṃ śṛṇvatsarve prāṇā anuśṛṇvanti mano
dhyāyatsarve prāṇā anudhyāyanti prāṇaṃ prāṇantaṃ sarve prāṇā anuprāṇantyevamu haitaditi hendra uvācāsti tveva prāṇānāṃ niḥśreyasādānamiti
6.3
jīvati vāgapeto mūkānhi paśyāmo jīvati cakṣurapeto'ndhānhi
paśyāmo jīvati śrotrāpeto badhirānhi paśyāmo jīvati manopeto
bālānhi paśyāmo jīvati bāhucchinno jīvatyūrupcchinna ityevaṃ
hi paśyāma ityatha khalu prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati tasmādetadevokthamupāsīteti saiṣā prāṇe sarvāptiryo vai prāṇaḥ
sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇastasyaiṣaiva dṛṣṭiretadvijñānaṃ yatraitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnaṃ na kaṃcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati
tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti
śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti sa yadā
pratibudhyate yathā'gnerjvalataḥ sarvā diśo visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo
devā devebhyo lokāḥ sa eṣa prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati tasmādetadevokthamupāsīteti saiṣā prāṇe sarvāptiryo
vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇastasyaiṣaiva siddhiretadvijñānaṃ
yatraitatpuruṣa ārto mariṣyannābalyametya saṃmohameti tamāhurudakramīccittaṃ na śṛṇoti na paśyati na vācā vadati na dhyāyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti
cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti
manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti sa yadā'smāccharīrādutkrāmati sahaivaitaiḥ sarvairutkrāmati
6.4
vāgevāsminsarvāṇi nāmānyabhivisṛjyante vācā sarvāṇi
nāmānyāpnoti prāṇa evāsminsarve gandhā abhivisṛjyante prāṇena
sarvāngandhānāpnoti cakṣurevāsminsarvāṇi rūpāṇyabhivisṛjyante
cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti śrotramevāsminsarve śabdā abhivisṛjyante śrotreṇa sarvāñchabdānāpnoti mana evāsminsarvāṇi
dhyātānyabhivisṛjyante manasā sarvāṇi dhyātānyāpnoti saha
hyetāvasmiñcharīre vasataḥ sahotkrāmato'tha yathā'syai prajñāyai sarvāṇi
bhūtānyekaṃ bhavantīti tadvyākhyāsyāmaḥ
6.5
vāgevāsyā ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tasyai nāma parastātprativihitā
bhūtamātrā ghrāṇa evāsyā ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tasya gandhaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā cakṣurevāsyā ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tasya rūpaṃ parastātprativihitā bhūtamātrā śrotramevāsyā ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tasya śabdaḥ
parastātprativihitā bhūtamātrā jihvaivāsyā ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tasyā
annarasaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā hastāvevāsyā ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tayoḥ karma parastātprativihitā bhūtamātrā śarīramevāsyā
ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tasya sukhaduḥkhe parastātprativihitā bhūtamātropastha
evāsyā ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tasyā''nando ratiḥ prajātiḥ parastātprativihitā bhūtamātrā pādā evāsyā ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tayorityā
parastātprativihitā bhūtamātrā mana evāsyā ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tasya
dhīḥ kāmāḥ parastātprativihitā bhūtamātrā
6.6
prajñayā vācaṃ samāruhya vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti prajñayāprāṇaṃ samāruhya prāṇena sarvāngandhānāpnoti prajñayā cakṣuḥ samāruhya
cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti prajñayā śrotraṃ samāruhya śrotreṇa
sarvāñchabdānāpnoti prajñayā jihvāṃ samāruhya jihvayā sarvānannarasānāpnoti prajñayā hastau samāruhya hastābhyāṃ sarvāṇi karmāṇyāpnoti prajñayā śarīraṃ samāruhya śarīreṇa sukhaduḥkhe āpnoti
prajñayopasthaṃ samāruhyopasthenā''nandaṃ ratiṃ prajātimāpnoti prajñayā
pādau samāruhya pādābhyāṃ sarvā ityā āpnoti prajñayā manaḥ
samāruhya manasā sarvāṇi dhyātānyāpnoti
6.7
na hi prajñāpetā vāṅnāma kiṃcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityaha nāhametannāma prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaḥ prāṇo gandhaṃ
kaṃcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityaha nāhametaṃ gandhaṃ prājñāsiṣamiti nahi prajñāpetaṃ cakṣū rūpaṃ kiṃcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityaha nāhametadrūpaṃ prājñāsiṣamiti nahi prajñāpetaṃ śrotraṃ śabdaṃ kaṃcana
prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityaha nāhametaṃ śabdaṃ prājñāsiṣamiti
nahi prajñāpetā jihvā'nnarasaṃ kaṃcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametamannarasaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetau hastau karma
kiṃcana prajñāpayetāmanyatra nau mano'bhūdityāhaturnā''vāmetatkarma
prājñāsiṣveti nahi prajñāpetaṃ śarīraṃ na sukhaṃ na duḥkhaṃ kiṃcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityaha nāhametaṃ na sukhaṃ na duḥkhaṃ prājñāsiṣamiti nahi prajñāpeta upastha ānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ kāṃcana
prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityaha nāhametamānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ
prājñāsiṣamiti nahi prajñāpetau pādāvityāṃ kāṃcana prajñāpayetāmanyatra nau mano'bhūdityāhaturnā''vāmetāmityāṃ prājñāsiṣveti nahi
prajñāpetā dhīḥ kācana sidhyenna prajñātavyaṃ prajñāyeta
6.8
na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyānna gandhaṃ vijijñāsīta
ghrātāraṃ vidyānna rūpaṃ vijijñāsīta draṣṭāraṃ vidyānna śabdaṃ vijijñāsīta śrotāraṃ vidyānnānnarasaṃ vijijñāsītānnarasasya vijñātāraṃ
vidyānna karma vijijñāsīta kartāraṃ vidyānna sukhaduḥkhe vijijñāsīta sukhaduḥkhayorvijñātāraṃ vidyānnā''nandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ
vijijñāsītā''nandasya rateḥ prajātervijñātāraṃ vidyābhetyāṃ vijijñāsītaitāraṃ vidyānna mano vijijñāsīta mantāraṃ vidyāttā vā
etā daśaiva bhūtamātrā adhipajñaṃ daśa prajñāmātrā adhibhūtaṃ yaddhi
bhūtamātrā na syurna prajñāmātrāḥ syuryadvā prajñāmātrā na syurna bhūtamātrāḥ syurna hyanyatarato rūpaṃ kiṃcana sidhyenno etannānā tadyathā rathasyāreṣu nemirarpitā nābhāvarā arpitā evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe'rpitāḥ sa eṣa prāṇa
eva prajñātmā'nanto'jaro'mṛto na sādhunā karmaṇā bhūyānbhavati no
evāsādhunā kanīyāneṣa hyeva sādhu karma kārayati taṃ yamebhyo
lokebhya unninīṣata eṣa u evāsādhu karma kārayāti taṃ yamadho
ninīṣata eṣa lokapāla eṣa lokādhipatireṣa lokeśaḥ sa ma
ātmeti vidyātsa ma ātmeti vidyāt
6.8.p1
iti śāṅkhāyanāraṇyake pañcamo'dhyāyaḥ || 5
Linked texts (4)
- Kauṣītakibrāhmaṇopaniṣad — Sanskrit
- Śāṅkhāyanāraṇyaka — Sanskrit
- Kaiṣītaki ? — Sanskrit
- Kauṣītakopaniṣad — Sanskrit